Agni Purana· Agni Purāṇa
34
अध्याय 34 / 381

Adhyaya 34

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३४

श्लोक 1

होमादिविधिः अग्निर् उवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत् ।नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने

homādividhiḥ agnir uvāca viśedanena mantreṇa yāgasthānañca bhūṣayet / namo brahmaṇyadevāya śrīdharāyāvyayātmane

हिन्दी अर्थ

परंतु 'सत्य'का कथन है कि मूर्तिभेदसे भगवान्के व्यक्तित्वमें भेद हो जाता है; अतः सबका पृथक्- पृथक् पूजन करना उचित है। बयालीस कोष्ठवाले मण्डलको आड़ी रेखाद्वारा क्रमशः विभक्त करे।

English

Having washed hands and feet and made assignment, and taken the arghya (respectful offering) in the hands one should sprinkle the arghya on the head and the gate-way.

अध्याय ३४

श्लोक 2

१ ॐ क्रीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ९९ ऋग्यजुःसामरूपाय शब्ददेहाय ।विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्

1 oṃ krīmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 99 ṛgyajuḥsāmarūpāya śabdadehāya / vilikhya maṇḍalaṃ sāyaṃ yāgadravyādi cāharet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार एक हजार सात सौ चौंसठ कोष्ठक बनेंगे। बीचके सोलह कोष्ठोंसे कमल बनावे। पार्श्वभागमें वीथीकी रचना करे। फिर आठ भद्र और वीथी बनावे । तदनन्तर सोलह दलके कमल

English

He should then begin sacrifice at the gateway. He should worship the presiding deity of the arch. The aivatiha1, udumbara 2 3 4, vata 3 and plakscA are the trees of the east.

अध्याय ३४

श्लोक 3

प्रक्षालितकराङ्घ्रिः सन् विन्यस्यार्घ्यकरो नरः ।अर्घ्यादिभिस्तु शिरः प्रोक्ष्य द्वारदेशादिकं यथा

prakṣālitakarāṅghriḥ san vinyasyārghyakaro naraḥ / arghyādibhistu śiraḥ prokṣya dvāradeśādikaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

और वीथीका निर्माण करे। तत्पश्चात् क्रमशः चौबीस दलके कमल, वीथी, बत्तीस दलके कमल, वीथी, चालीस दलके कमल और वीथी बनावे। तदनन्तर शेष तीन पंक्तियोंसे द्वार, शोभा

English

Ficus religiosa (fig. tree).

अध्याय ३४

श्लोक 4

आरभेद् द्वारयागञ्च तोरणेशान् प्रपूजयेत् ।अश्वत्थोदुम्बरवटप्रक्षाः पूर्वादिगा नगाः

ārabhed dvārayāgañca toraṇeśān prapūjayet / aśvatthodumbaravaṭaprakṣāḥ pūrvādigā nagāḥ

हिन्दी अर्थ

और उपशोभाएँ बनेंगी । सम्पूर्ण दिशाओंके मध्यभागमें द्वारसिद्धिके लिये दो, चार और छः कोष्ठकोंको मिटावे। उसके बाह्यभागमें शोभा तथा उपद्वारको सिद्धिके लिये पाँच, तीन और एक कोष्ठ

English

Ficus glomerata.

अध्याय ३४

श्लोक 5

ऋगिन्द्रशोभनं प्रास्यां युजुर्यमसुभद्रकम् ।सामापश् च सुधन्वाख्यं सोमाथर्वसुहोत्रकम्

ṛgindraśobhanaṃ prāsyāṃ yujuryamasubhadrakam / sāmāpaś ca sudhanvākhyaṃ somātharvasuhotrakam

हिन्दी अर्थ

मिटावे । द्वारोंके पार्श्वभागोंमें भीतरकी ओर क्रमशः छ: तथा चार कोष्ठ मिटावे और बीचके दो-दो कोष्ठ लुप्त कर दे। इस तरह छः उपशोभाएँ बन जायँगी। एक-एक दिशामें चार-चार शोभाएँ

English

Ficus indica (banyan tree).

अध्याय ३४

श्लोक 6

तोरणान्तः पताकाश् च कुमुदाद्या घटद्वयम् ।द्वारि द्वारि स्वनाम्नार्च्याः पूर्वे पूर्णश् च पुष्करः

toraṇāntaḥ patākāś ca kumudādyā ghaṭadvayam / dvāri dvāri svanāmnārcyāḥ pūrve pūrṇaś ca puṣkaraḥ

हिन्दी अर्थ

और तीन-तीन द्वार होंगे। कोणोंमें प्रत्येक पंक्तिके पाँच-पाँच कोष्ठ छोड़ दे। वे कोण होंगे। इस तरह रचना करनेपर सुन्दर अभीष्ट मण्डलका निर्माण होता है

English

Ficus infectoria (a large tree with small white fruit).

अध्याय ३४

श्लोक 7

आनन्दनन्दनौ दक्षे वीरसेनः सुषेणकः ।सम्भवप्रभवौ सौम्ये द्वारपांश् चैव पूजयेत्

ānandanandanau dakṣe vīrasenaḥ suṣeṇakaḥ / sambhavaprabhavau saumye dvārapāṃś caiva pūjayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'सर्वतोभद्र आदि मण्डलके लक्षणका वर्णन नामक उन्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The edges of the gate, flags, (gate-keepers)

अध्याय ३४

श्लोक 8

अस्त्रजप्तपुष्पक्षेपाद्विघ्नानुत्सार्य संविशेत् ।भूतशुद्धिं विधायाथ विन्यस्य कृतमुद्रवः

astrajaptapuṣpakṣepādvighnānutsārya saṃviśet / bhūtaśuddhiṃ vidhāyātha vinyasya kṛtamudravaḥ

हिन्दी अर्थ

भद्रमण्डल आदिकी पूजन-विधिका वर्णन

English

Then one should worship the guards of the doors — Ananda, Nandana, Daksa, Virasena, Susenaka, Sambhava and. Prabhava in the north (Saumya)1 2.

अध्याय ३४

श्लोक 9

फट्कारान्तां शिखां जप्त्वा सर्षपान् दिक्षु निक्षिपेत् ।वासुदेवेन गोमूत्रं सङ्कर्षणेन गोमयम्

phaṭkārāntāṃ śikhāṃ japtvā sarṣapān dikṣu nikṣipet / vāsudevena gomūtraṃ saṅkarṣaṇena gomayam

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं-मुनिबरो! पूर्वोक्त नैरत्यकोणमें निर्क्रतिकी, पश्चिम दिशावाले कमलमें भद्रमण्डलके मध्यवर्ती कमलमें अङ्गोंसहित ब्रह्मका वरुणकी, वायव्यकोणमें वायुको, उत्तर दिशाके पूजन करना चाहिए। पूर्ववर्ती कमलमें भगवान् कमलमें आदित्यको तथा ईशानकोणवाले कमलमें पद्मनाभका, अग्निकोणवाले कमलमें प्रकृतिदेवीका ऋग्वेद एवं यजुर्वेदका पूजन करे। द्वितीय आवरणमें

English

One should enter after having removed obstacles by

अध्याय ३४

श्लोक 10

प्रद्युम्नेन पयस्तज्जात् दधि नारायणाद् घृतम् ।एकद्वित्र्यादिवाराणि घृताद्वै भागतोधिकम्

pradyumnena payastajjāt dadhi nārāyaṇād ghṛtam / ekadvitryādivārāṇi ghṛtādvai bhāgatodhikam

हिन्दी अर्थ

तथा दक्षिण दिशाके कमलमें पुरुषकी पूजा करनी इन्द्र आदि दिक्पालोंका और षोडशदलवाले चाहिए। पुरुषके दक्षिण भागमें अग्निदेवताको, कमलमें क्रमशः सामवेद, अथर्ववेद, आकाश,

English

One should worship Indra and other guardian deities of the world in ten pitchers which have been brought. Having worshipped them one has to make them hear command. They must be installed by the command of Haii.

अध्याय ३४

श्लोक 11

घृतपात्रे तदेकत्र पञ्चगव्यमुदाहृतम् ।मण्डपप्रोक्षणायैकञ्चापरम्प्राशनाय च

ghṛtapātre tadekatra pañcagavyamudāhṛtam / maṇḍapaprokṣaṇāyaikañcāparamprāśanāya ca

हिन्दी अर्थ

रसना, ध्राणेन्द्रिय, भूर्लोक, भुवर्लोक तथा सोलहवेंमें स्वर्लोकका पूजन करना चाहिए॥ १--४॥ तदनन्तर तृतीय आवरणमें चौबीस दलवाले कमलमें क्रमशः महर्लोक, जनलोक, तपोलोक,

English

Having kept the articles of sacrifice well-protected, one must scatter those which must be scattered. Having recited the basic mystic syllable eight hundred times one shou ta e kiito grass.

अध्याय ३४

श्लोक 12

आनीय दशकुम्भेषु इन्द्राद्यान् लोकपान् यजेत् ।पूज्याज्ञां श्रावयेत्तांश् च स्थातव्यं चाज्ञया हरेः

ānīya daśakumbheṣu indrādyān lokapān yajet / pūjyājñāṃ śrāvayettāṃś ca sthātavyaṃ cājñayā hareḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यलोक, अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ, षोडशी,

English

Then one should place there a pitcher and (the vessel) vardhani at the north-east. Having worshipped Haii along

अध्याय ३४

श्लोक 13

यागद्रव्यादि संरक्ष्य विकिरान् विकिरेत्ततः ।मूलाष्टशतसञ्जप्तान् कुशकूर्चान् हरेश् च तान्

yāgadravyādi saṃrakṣya vikirān vikirettataḥ / mūlāṣṭaśatasañjaptān kuśakūrcān hareś ca tān

हिन्दी अर्थ

बुद्धि, व्यष्टि अहंकार, शब्द, स्पर्श, रूप, रस,

English

These arc — the dung, urine, milk, curd and ghee.

अध्याय ३४

श्लोक 14

ऐशान्यां दिशि तत्रस्थं स्थाप्यं कुम्भञ्च वर्धनीं ।कुम्भे साङ्गं हरिं प्रार्च्य वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्

aiśānyāṃ diśi tatrasthaṃ sthāpyaṃ kumbhañca vardhanīṃ / kumbhe sāṅgaṃ hariṃ prārcya vardhanyāmastramarcayet

हिन्दी अर्थ

समष्टि अहंकार तथा प्रकृति-इन चौबीसकी अर्चना करे। इन सबका स्वरूप शब्दमात्र है-- अर्थात् केवल इनका नाम लेकर इनके प्रति मस्तक झुका लेना चाहिए। इनकी पूजामें इनके

English

(Having made) a circumambulation of the sacrificial place, water is sprinkled in broken streams by the vardhani. Then the pitcher should be taken and worshipped at a fixed place.

अध्याय ३४

श्लोक 15

प्रदक्षिणं यागगृहं वर्धन्याच्छिन्नधारया ।सिञ्चन्नयेत्ततः कुम्भं पूजयेच्च स्थिरासने

pradakṣiṇaṃ yāgagṛhaṃ vardhanyācchinnadhārayā / siñcannayettataḥ kumbhaṃ pūjayecca sthirāsane

हिन्दी अर्थ

स्वरूपका चिन्तन अनावश्यक है । पचीसवें अध्यायमें कथित वासुदेवादि नौ मूर्ति, दशविध प्राण, मन, बुद्धि, अहंकार, पायु और उपस्थ, श्रोत्र,

English

Hari should be worshipped with perfumes etc. in the pitcher adorned with five gems and cloth and the weapons (should be worshipped) at the left in the Vardhani in which gold has been placed.

अध्याय ३४

श्लोक 16

सपञ्चरत्नवस्त्राढ्यकुम्भे गन्धादिभिर्हरिम् ।वर्धन्यां हेमगर्भायां यजेदस्त्रञ्च वामतः

sapañcaratnavastrāḍhyakumbhe gandhādibhirharim / vardhanyāṃ hemagarbhāyāṃ yajedastrañca vāmataḥ

हिन्दी अर्थ

पाद-इन बत्तीस वस्तुओंकी बत्तीस दलवाले कमलमें अर्चना करनी चाहिए। ये चौथे आवरणके

English

One should worship the goddess of the building and the presiding deity of obstacles near it. In the same way, one should arrange for the consecration of Visnu on the days of movement (of the sun from one stellar place to another), and other days (of importance).

अध्याय ३४

श्लोक 17

तत्समीपे वास्तुलक्ष्मीं भूविनायकमर्चयेत् ।स्रपनं कल्पयेद्विष्णोः सङ्क्रान्त्यादौ तथैव च

tatsamīpe vāstulakṣmīṃ bhūvināyakamarcayet / srapanaṃ kalpayedviṣṇoḥ saṅkrāntyādau tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सपरिवार पूजन होना चाहिए

English

Nine dentless jars full of water should be placed in the nine corners. One should offer water for washing the feet, arghya for rinsing the mouth and the pahcagavya.

अध्याय ३४

श्लोक 18

पूर्णकुम्भान् नव स्थाप्य नवकोणेषु निर्ब्रणान्

pūrṇakumbhān nava sthāpya navakoṇeṣu nirbraṇān

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर बाह्य आवरणमें पायु और उपस्थकी पूजा करके बारह मासोंके बारह अधिपतियोंका तथा पुरुषोत्तम आदि छब्बीस तत्त्वोंका यजन करे। उनमेंसे जो मासाधिपति हैं, उनका चक्राब्जमें

English

The five sweet things, water etc. (are placed) in the east, north-east etc. The curd, milk, honey and hot water are the four constituents for the worship of the feet.

अध्याय ३४

श्लोक 19

पूर्वादिकलसेग्न्यादौ पञ्चामृतजलादिकम् ।दधि क्षीरं मधूष्णीदं पाद्यं स्याच्चतुरङ्गकम्

pūrvādikalasegnyādau pañcāmṛtajalādikam / dadhi kṣīraṃ madhūṣṇīdaṃ pādyaṃ syāccaturaṅgakam

हिन्दी अर्थ

क्रमशः पूजन करना चाहिए। आठ, छः, पाँच या चार प्रकृतियोंका भी पूजन वहीं करना चाहिए। तदनन्तर लिखित मण्डलमें विभिन्न रंगोंके चूर्ण डालनेका विधान है। कहाँ, किस रंगके चूर्णका

English

The lotus, Syamaka (a kind of grain), durva (grass) and the consort of Visnu are for the worship of the feet. Together with barley seeds, perfumes, fruits and unbroken rice, this is spoken as constituting the eight articles for the worship of the feet.

अध्याय ३४

श्लोक 20

पद्मश्यामाकदूर्वाश् च विष्णुपत्नी च पाद्यकम् ।तथाष्टाङ्गार्घ्यमाख्यातं यवगन्धफलाक्षतम्

padmaśyāmākadūrvāś ca viṣṇupatnī ca pādyakam / tathāṣṭāṅgārghyamākhyātaṃ yavagandhaphalākṣatam

हिन्दी अर्थ

उपयोग है, यह सुनो। कमलकी कर्णिका पीले रंगको होनी चाहिए। समस्त रेखाएँ बराबर और श्वेत रंगको रहें। दो हाथके मण्डलमें रेखाएँ

English

The kuia (grass), flowers of white mustard, sesamum (are) the articles (used) for adoration. One should offer waters

अध्याय ३४

श्लोक 21

कुशाः सिद्धार्थपुष्पानि तिला द्रव्याणि चार्हणम्(१) ।लवङ्गकक्कोलयुते दद्यादाचमनीयकम्

kuśāḥ siddhārthapuṣpāni tilā dravyāṇi cārhaṇam(1) / lavaṅgakakkolayute dadyādācamanīyakam

हिन्दी अर्थ

अँगूठेके बराबर मोटी होनी चाहिए। एक हाथके मण्डलमें उनकी मोटाई आधे अँगूठेके समान रखनी चाहिए। रेखाएँ श्वेत बनायी जायँँ। कमलको श्वेत रंगसे और संधियोंको काले या श्याम

English

One should bathe the deity with the five sweet mate¬ rials along with (the recitation of) the principal mystic syllable. One should pour pure water on the head of the deity from the •central pot.

अध्याय ३४

श्लोक 22

स्नापयेन्मूलमन्त्रेण देवं पञ्चामृतैर् अपि ।शुद्धोदं मध्यकुम्भेन देवमूर्ध्नि विनिःक्षिपेत्

snāpayenmūlamantreṇa devaṃ pañcāmṛtair api / śuddhodaṃ madhyakumbhena devamūrdhni viniḥkṣipet

हिन्दी अर्थ

(नीले) रंगसे रँगना चाहिए। केसर लाल-पीले रंगके हों। कोणगत कोष्ठोंको लाल रंगके चूर्णसे भरना चाहिए। इस प्रकार योगपीठको सभी तरहके रंगोंसे यथेष्ट विभूषित करना चाहिए।

English

The worshipper should touch water poured from the pitcher and the tip of the kurcha (bunch of kusa grass). One should offer pure water for washing the feet and arghya for sipping.

अध्याय ३४

श्लोक 23

कलशान्निःसृतं तोयं कूर्चाग्रं(२) संस्पृशेन्नरः ।शुद्धोदकेन पाद्यञ्च अर्घ्यमाचमनन्ददेत्

kalaśānniḥsṛtaṃ toyaṃ kūrcāgraṃ(2) saṃspṛśennaraḥ / śuddhodakena pādyañca arghyamācamanandadet

हिन्दी अर्थ

लता-वल्लरियों और पत्तों आदिसे वीथीकी शोभा बढ़ावे। पीठके द्वारको श्वेत रंगसे सजावे और शोभास्थानोंको लाल रंगके चूर्णसे भरे। उपशोभाओंको नीले रंगसे विभूषित करे । कोणोंके

English

After having wiped the body with a cloth, the deity (adorned) with a cloth should be taken to the altar. Having worshipped him there, one should offer oblations in the sacri¬ ficial pit after having controlled breath.

अध्याय ३४

श्लोक 24

परिमृज्य पटेनाङ्गं सवस्त्रं मण्डलं नयेत् ।तत्राभ्यर्च्याचरेद्धोमं कुण्डादौ प्राणसंयमी

parimṛjya paṭenāṅgaṃ savastraṃ maṇḍalaṃ nayet / tatrābhyarcyācareddhomaṃ kuṇḍādau prāṇasaṃyamī

हिन्दी अर्थ

शङ्कोंको श्वेत चित्रित करे। यह भद्र-मण्डलमें रंग भरनेको बात बतायी गयी है। अन्य मण्डलोंमें भी इसी तरह विविध रंगोंके चूर्ण भरने चाहिए। त्रिकोण मण्डलको श्वेत, रक्त और कृष्ण रंगसे

English

Having washed hands, three lines running towards the east from the south to the north and three running towards the north are drawn.

अध्याय ३४

श्लोक 25

प्रक्षाल्य हस्तौ रेखाश् च तिस्रः पूर्वाग्रगामिनीः ।१ चार्हणा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ दूर्वाग्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १०१ दक्षिणादुत्तराश् च तिस्रश् चैवओत्तराग्रगाः

prakṣālya hastau rekhāś ca tisraḥ pūrvāgragāminīḥ / 1 cārhaṇā iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 dūrvāgramiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 101 dakṣiṇāduttarāś ca tisraś caivaottarāgragāḥ

हिन्दी अर्थ

अलंकृत करे। द्विकोणको लाल और पीलेसे रँगे। चक्रान्जमें जो नाभिस्थान है, उसे कृष्ण रंगके चूर्णसे विभूषित करे

English

Having sprinkled them with the waters of arghya, one has to show yonimudra.* Having meditated on the fire of the form of the self in th eyoni one should throw it in the pit.

अध्याय ३४

श्लोक 26

अर्घ्योदकेन सम्प्रोक्ष्य योनिमुद्राम्प्रदर्शयेत् ।ध्यात्वाग्निरूपञ्चाग्निन्तु योन्यां कुण्डे क्षिपेन्नरः

arghyodakena samprokṣya yonimudrāmpradarśayet / dhyātvāgnirūpañcāgnintu yonyāṃ kuṇḍe kṣipennaraḥ

हिन्दी अर्थ

चक्रान्जके अरोंको पीले और लालसे रँगे। नेमिको नीले तथा लाल रंगसे सजावे और बाहरकी रेखाओंको श्वेत, श्याम, अरुण, काले एवं पीले रंगोंसे रँगे। अगहनी चावलका पीसा

English

Then one should place vessels together with darbha grass and wooden ladles. The twigs and saw (should be) at arm's distance.

अध्याय ३४

श्लोक 27

पात्राण्यासादयेत् पश्चाद्दर्भश्रुक्श्रुवकादिभिः ।बाहुमात्राः परिधय इध्मव्रश् चनमेव च

pātrāṇyāsādayet paścāddarbhaśrukśruvakādibhiḥ / bāhumātrāḥ paridhaya idhmavraś canameva ca

हिन्दी अर्थ

हुआ चूर्ण आदि श्वेत रंगका काम करता है। कुसुम्भ आदिका चूर्ण लाल रंगको पूर्ति करता है। पीला रंग हल्दीके चूर्णसे तैयार होता है। जले हुए चावलके चूर्णसे काले रंगकी आवश्यकता

English

(Then one must bring) vessels pranita, proksani and sthdli for (holding) the clarified butter (and offering) ghee etc. Two prasthas 2 of rice (are spread) evenly with face downwards.

अध्याय ३४

श्लोक 28

प्रणीता प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाली घृतादिकम् ।प्रस्थद्वयं तण्डुलानां युग्मं युग्ममधोमुखम्

praṇītā prokṣaṇīpātramājyasthālī ghṛtādikam / prasthadvayaṃ taṇḍulānāṃ yugmaṃ yugmamadhomukham

हिन्दी अर्थ

पूर्ण होती है। शमी-पत्र आदिसे श्याम रंगका काम लिया जाता है। बीज-मन्त्रोंका एक लाख जप करनेसे, अन्य मन्त्रोंका उनके अक्षरोंके बराबर लाख बार जप करनेसे, विद्याओंको एक

English

The oblation should be consigned to the fire. Brahma should be assigned to the south. Having spread the kufa (grass) in the east etc. the (line of) enclosure should be drawn.

अध्याय ३४

श्लोक 29

प्रणीताप्रोक्षणीपात्रे न्यसेत् प्रागग्रगं कुशम् ।अद्भिः पूर्यप्रणीतान्तु ध्यात्वा देवं प्रपूज्य च

praṇītāprokṣaṇīpātre nyaset prāgagragaṃ kuśam / adbhiḥ pūryapraṇītāntu dhyātvā devaṃ prapūjya ca

हिन्दी अर्थ

लक्ष जपनेसे, बुद्ध-विद्याओंको दस हजार बार

English

Rites relating to Visnu should be done with (the rites) such as garbhadhana etc. The garbhadhdnay puriisavana, simanton - nayana, and (the rite performed after) the birth (are the rites).

अध्याय ३४

श्लोक 30

प्रणीतां स्थापयेदग्रे द्रव्याणाञ्चैव मध्यतः ।प्रोक्षणीमद्भिः सम्पूर्य प्रार्च्य दक्षे तु विन्यसेत्

praṇītāṃ sthāpayedagre dravyāṇāñcaiva madhyataḥ / prokṣaṇīmadbhiḥ sampūrya prārcya dakṣe tu vinyaset

हिन्दी अर्थ

जपनेसे, स्तोत्रोंका एक सहस्र बार पाठ करनेसे स्वरूप बताया गया है, वह चिन्तारहित है। अथवा सभी मन्त्रोंको पहली बार एक लाख जप बीज-मन्त्र हृदयकमलमें निवास करनेवाला,

English

Eight offerings to the fire are made commencing with naming (ceremony) and ending with samdvarta (rite performed on the completion of one's studies). The final oblation is made with the sacrificial ladles for each act.

अध्याय ३४

श्लोक 31

चरुञ्च श्रपयेदग्नौ ब्रह्माणं दक्षिणे न्यसेत् ।कुशानास्तीर्य पूर्वादौ परिधीन् स्थापयेत्ततः

caruñca śrapayedagnau brahmāṇaṃ dakṣiṇe nyaset / kuśānāstīrya pūrvādau paridhīn sthāpayettataḥ

हिन्दी अर्थ

करनेसे उन मन्त्रांकी तथा अपनी भी शुद्धि होती है। दूसरी बार एक लाख जपनेसे मन्त्र क्षेत्रीकृत होता है। बीज-मन्त्रोंका पहले जितना जप किया गया हो, उतना ही उनके लिये होमका भी

English

On this mudra and other mudras see Kali. 36-56. ten mudrds in the worship of the goddess. Sec Brahmapda P. I • • >

अध्याय ३४

श्लोक 32

वैष्णवीकरणं कुर्याद् गर्भाधानादिना नरः ।गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनञ्जनिः

vaiṣṇavīkaraṇaṃ kuryād garbhādhānādinā naraḥ / garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanañjaniḥ

हिन्दी अर्थ

विधान है। अन्य मन्त्रादिके होमकी संख्या पूर्वजपके दशांशके तुल्य बतायी गयी है। मन्त्रसे पुरश्चरण करना हो तो एक-एक मासका व्रत ले। पृथ्जीपर पहले बायाँ पैर रखे। किसीसे दान न

English

(His) head is spoken as at the east, the two arms are situated at the corners north-east and south-east, the two thighs at the north-western and south-western corners.

अध्याय ३४

श्लोक 33

नामादिसमावर्तनान्तं जुहुयादष्ट चाहुतीः ।पूर्णाहुतीः प्रतिकर्म श्रुचा स्रुवसुयुक्तया

nāmādisamāvartanāntaṃ juhuyādaṣṭa cāhutīḥ / pūrṇāhutīḥ pratikarma śrucā sruvasuyuktayā

हिन्दी अर्थ

ले। इस प्रकार दुगुना और तिगुना जप करनेसे ही मध्यम और उत्तम श्रेणीकी सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं। अब मैं मन्त्रका ध्यान बताता हूँ, जिससे

English

Parts of oblations are offered (for the directions) upto the north-east with the basic mystic syllable. (Oblations are made) in the north with (the syllables) (forming) the end (of the) twelve syllables1 2 and with the middle (of the mystic syllable) in the south.

अध्याय ३४

श्लोक 34

कुण्डमध्ये ऋतुमतीं लक्ष्मीं सञ्चिन्त्य होमयेत् ।कुण्डलक्ष्मीः समाख्याता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मका

kuṇḍamadhye ṛtumatīṃ lakṣmīṃ sañcintya homayet / kuṇḍalakṣmīḥ samākhyātā prakṛtistriguṇātmakā

हिन्दी अर्थ

स्थूलरूप शब्दमय है; इसे उसका बाह्य विग्रह माना गया है। मन्त्रका सूक्ष्मरूप ज्योतिर्मय है। यही उसका आन्तरिक रूप है। यह केवल चिन्तनमय है। जो चिन्तनसे भी रहित है, उसे

English

The consecrated fire of Visnu, possessing seven tongues and having the radiance of crores of sums and having the moon as its face and sun as the eye and situated in the middle of the lotus should be meditated upon with the vydhrtis.3 Then one should offer one hundred and eight oblations (to this form). Then fiftyeight oblations (should be offered) and a tenth of it for the limbs.

अध्याय ३४

श्लोक 35

सा योनिः सर्वभूतानां विद्यामन्त्रगणस्य च ।विमुक्तेः कारणं वह्निः परमात्मा च मुक्तिदः

sā yoniḥ sarvabhūtānāṃ vidyāmantragaṇasya ca / vimukteḥ kāraṇaṃ vahniḥ paramātmā ca muktidaḥ

हिन्दी अर्थ

“पर' कहा गया है। वाराह, नरसिंह तथा शक्तिके स्थूल रूपकी ही प्रधानता है। वासुदेवका रूप चिन्तनरहित (अचिन्त्य) कहा गया है

English

That is the womb of all beings and of the group of knowledge-mantras; fire is the cause of liberation, the Supreme Self, giver of liberation.

अध्याय ३४

श्लोक 36

प्राच्यां शिरः समाख्यातं बाहू कोणे व्यवस्थितौ ।ईशानाग्नेयकोणे तु जङ्घे वायव्यनैरृते

prācyāṃ śiraḥ samākhyātaṃ bāhū koṇe vyavasthitau / īśānāgneyakoṇe tu jaṅghe vāyavyanairṛte

हिन्दी अर्थ

अन्य देवताओंका चिन्तामय आन्तरिक रूप

English

In the east the head is declared; the arms are established in the corners; in the northeast and southeast corners the shanks; in the northwest and southwest too.

अध्याय ३४

श्लोक 37

उदरं कुण्डमित्युक्तं योनिर्योनिर्विधीयते ।गुणत्रयं मेखलाः स्युर्ध्यात्वैवं समिधो दश

udaraṃ kuṇḍamityuktaṃ yoniryonirvidhīyate / guṇatrayaṃ mekhalāḥ syurdhyātvaivaṃ samidho daśa

हिन्दी अर्थ

है। उसकी आकृति कदम्ब-पुष्पके समान है-- इस तरह ध्यान करना चाहिए। जैसे घड़ेके भीतर रखे हुए दीपककी प्रभाका प्रसार अवरुद्ध हो जाता है; वह संहतभावसे अकेला ही स्थित रहता

English

The belly is called the fire-pit; the yoni is laid down as the yoni; the three qualities are the girdles; having thus meditated, ten fuel sticks.

अध्याय ३४

श्लोक 38

पञ्चाधिकांस्तु जुहुयात् प्रणवान्मुष्टिमुद्रया(१) ।पुनराघारौ जुहुयाद्वाय्वग्न्यन्तं ततः श्रपेत्

pañcādhikāṃstu juhuyāt praṇavānmuṣṭimudrayā(1) / punarāghārau juhuyādvāyvagnyantaṃ tataḥ śrapet

हिन्दी अर्थ

है; उसी प्रकार मन्त्रेश्वर हृदयमें विराजमान हैं। जैसे अनेक छिद्रवाले कलशमें जितने छेद होते हैं, उतनी ही दीपककी प्रभाकी किरणें बाहरकी ओर फैलती हैं, उसी तरह नाडियोंद्वारा ज्योतिर्मय

English

One should offer fifteen more with Om by the fist-mudra; again one should offer the two Aghara streams, ending with Vayu and Agni, then cook.

अध्याय ३४

श्लोक 39

ईशान्तं मूलमन्त्रेण आज्यभागौ तु होमयेत् ।उत्तरे द्वादशान्तेन दक्षिणे तेन मध्यतः

īśāntaṃ mūlamantreṇa ājyabhāgau tu homayet / uttare dvādaśāntena dakṣiṇe tena madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

बीजमन्त्रकी रश्मियाँ आँतोंको प्रकाशित करती हुई हैव-देहको अपनाकर स्थित हैं। नाडियाँ हदयसे प्रस्थित हो नेत्रेन्द्रियोंतक चली गयी हैं। उनमेंसे दो नाडियाँ अग्नीषोमात्मक हैं, जो

English

Ending with Ishana, with the root-mantra one should offer the two ghee portions; in the north with the twelve-ending, in the south with that, in the middle.

अध्याय ३४

श्लोक 40

व्याहृत्या पद्ममध्यस्थं ध्यायेद्वह्निन्तु संस्कृतम् ।वैष्णवं सप्तजिह्वं च सूर्यकोटिसमप्रभम्

vyāhṛtyā padmamadhyasthaṃ dhyāyedvahnintu saṃskṛtam / vaiṣṇavaṃ saptajihvaṃ ca sūryakoṭisamaprabham

हिन्दी अर्थ

नासिकाओंके अग्रभागमें स्थित हैं। मन्त्रका साधक सम्यक् उद्वात-योगसे शरीरव्यापी प्राणवायुको जीतकर जप और ध्यानमें तत्पर रहे तो वह

English

With the utterance, one should meditate on the fire purified, standing in the middle of the lotus: the Vaishnava, seven-tongued, shining like a crore of suns.

अध्याय ३४

श्लोक 41

चन्द्रवक्त्रञ्च(२) सूर्याक्षं जुहुयाच्छतमष्ट च ।तदर्धञ्चाष्ट मूलेन अङ्गानाञ्च दशांशतः

candravaktrañca(2) sūryākṣaṃ juhuyācchatamaṣṭa ca / tadardhañcāṣṭa mūlena aṅgānāñca daśāṃśataḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चभूततन्मात्राओंको शुद्धि करके योगाभ्यास करनेवाला साधक यदि सकाम हो तो अणिमा आदि सिद्धियोंको पाता है और यदि विरक्त हो

English

Moon-faced and sun-eyed, one should offer a hundred and eight; half that with the root, eight; and a tenth for the limbs.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 34
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.