Agni Purana· Agni Purāṇa
349
अध्याय 349 / 381

Adhyaya 350

73 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३४९

श्लोक 1

सुब्विभक्तसिद्धरूपं स्कन्द+उवाच विभक्तिसिद्धरूपञ्च कात्यायन वदामि ते ।द्वे विभक्ती सुप्तिङश् चय सुपः सप्त विभक्तयः

subvibhaktasiddharūpaṃ skanda+uvāca vibhaktisiddharūpañca kātyāyana vadāmi te / dve vibhaktī suptiṅaś caya supaḥ sapta vibhaktayaḥ

हिन्दी अर्थ

'अर्क' शब्दके समान जानने चाहिए। इसी तरह

English

Bhagiratha (was born) from Dilipa. He brought down the Ganges (from the heaven). Nabhaga (was born) from Bhagiratha and Ambarla from Nabhaga.

अध्याय ३४९

श्लोक 2

सु+औजसिति प्रथमा अमौट्शसो द्वितीया ।टाभ्यां भिसिति तृतीया ङेभ्यांभ्यसश् चतुर्थ्यपि

su+aujasiti prathamā amauṭśaso dvitīyā / ṭābhyāṃ bhisiti tṛtīyā ṅebhyāṃbhyasaś caturthyapi

हिन्दी अर्थ

'अल्प', ' अर्ध? और 'नेम' आदि शब्दोंके भी रूप होते हैं। यहाँ अन्तर इतना ही है कि “चरम' और “कतिपय' आदि शब्दोंके शेष रूप “प्रथम' शब्दके समान होंगे और 'नेम' आदि शब्दोंके शेष रूप सर्ववत् होंगे। जिसके अन्तमें “तीय' लगा है, उन 'द्वितीय' और 'तृतीय' शब्दोंके चतुर्थी, पञ्चमी और सप्तमी विभक्तियोंमें एकवचनान्त रूप विकल्पसे सर्ववत् होते हैं । जैसे (चतुर्थी)

English

Sindhudpa (was bom) from Ambarisa. Srutayu is known to be his son. Rtuparpa was (born) from Srutayu. Kalmapada (was) his son.

अध्याय ३४९

श्लोक 3

ङसिभ्यांभ्यसः पञ्चमी स्यात्ङसोमिति षष्ठ्यपि ।ङि+ओस्सुविति सप्तमी स्यात् स्युः प्रातिपदिकात्पराः

ṅasibhyāṃbhyasaḥ pañcamī syātṅasomiti ṣaṣṭhyapi / ṅi+ossuviti saptamī syāt syuḥ prātipadikātparāḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार 'तृतीय' शब्दके भी रूप होंगे। इन दोनों शब्दोंके शेष रूप 'अर्क' शब्दके समान होते हैं

English

Sarvakarma (was born) from Kalmaapada. Anaranya was (bom) from him. Nighna (was born) from Anarariya, Anamitra (from Anaranya) and Raghu (from Anamitra).

अध्याय ३४९

श्लोक 4

द्विविधं प्रातिपदिकं ह्य् अजन्तञ्च हलन्तकं ।प्रत्येकं त्रिविधं तत् स्यात् पुमांस्त्री च नपुंसकं

dvividhaṃ prātipadikaṃ hy ajantañca halantakaṃ / pratyekaṃ trividhaṃ tat syāt pumāṃstrī ca napuṃsakaṃ

हिन्दी अर्थ

अब 'स्रोमपा' शब्दके सिद्ध रूप क्रमशः दिये जाते हैं- सोमपोः, सोमपासु। (यहाँ ज्ञेयौ, व्रज, हृद और कुलम्-ये पद पादपूर्तिमात्रके लिये दिये गये हैं। यहाँ प्रकृतमें इनका कोई उपयोग नहीं है।) 'सोमपा' शब्दके समान ही 'कीलालपा' आदि

English

The list here omits certain names. See Vi. P. IV. 3. 25.

अध्याय ३४९

श्लोक 5

दर्श्यन्ते नायकास्तेषामनुक्तानाञ्च वीर्यतः ।वृक्षः सर्वो ऽथ पूर्वश् च प्रथमश् च द्वितीयकः

darśyante nāyakāsteṣāmanuktānāñca vīryataḥ / vṛkṣaḥ sarvo 'tha pūrvaś ca prathamaś ca dvitīyakaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दोंके रूप होंगे। अब कवि, अग्नि, अरि, हरि, सात्यकि, रवि, वह्नि-इन शब्दोंके कतिपय सिद्ध रूप उद्धृत किये जाते हैं। कविः (कवि+प्र० एक०), अग्निः (अग्नि+प्रर एक०), अरयः

English

The names of the wives of Sagara difler frmn Vi, P. IV. 4. 1.

अध्याय ३४९

श्लोक 6

तृतीयः खण्डपा वह्निः सखापतिरहर्पतिः ।पटुर्नीर्ग्रामनीन्द्रश् च खलपूर्मित्रभूः स्वभूः

tṛtīyaḥ khaṇḍapā vahniḥ sakhāpatiraharpatiḥ / paṭurnīrgrāmanīndraś ca khalapūrmitrabhūḥ svabhūḥ

हिन्दी अर्थ

(अरि+प्र० बहु०), है कवे! (कवि+सम्बोधन (अग्नि+द्वि० द्विश), हरीन् (हरि+द्वि० बहु०),

English

Kusa and Lava, the furtherers of the family, (were) the sons of Rama through Sita. Atithi was born from Ku4a. Nisadha (was) his son.

अध्याय ३४९

श्लोक 7

औश्रीः सुधीः पिता भ्राता ना कर्त क्रोष्टुनप्तृनप्तृकौ ।सुरा रा गौस् तथा द्यौर्ग्लौः स्वरान्ताः पुंसि नायकाः

auśrīḥ sudhīḥ pitā bhrātā nā karta kroṣṭunaptṛnaptṛkau / surā rā gaus tathā dyaurglauḥ svarāntāḥ puṃsi nāyakāḥ

हिन्दी अर्थ

'देहि वह्यये यः समागतः जो आया है उसे वहि (अग्नि)-को समर्पित कर दो।' बह्ये (वह्लिःच० एक०), अग्नेः (अग्नि+षष्ठी एक०), अग्न्योः (अग्नि+षष्ठी द्विश), अग्नीनाम् (अग्नि+षष्ठी बहु० ),

English

Devanika (was born) from S\idhanva and Ahinasva was his son. Sahasralva (was bora) from Ahinasva and Candra- loka was born then.

अध्याय ३४९

श्लोक 8

सुवाक् त्वक् पृषत् सम्राट् जन्मभाक् च अवेडपि ।आपो मरुद्भवन् दीव्यन् भवांश् च मघवान् पिवन्

suvāk tvak pṛṣat samrāṭ janmabhāk ca aveḍapi / āpo marudbhavan dīvyan bhavāṃś ca maghavān pivan

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार सुसृति, अभ्रान्ति, सुकीर्ति और सुधृति आदि शब्दोंके रूप जानने चाहिए। यहाँ इन सबका प्रथमाका एकवचनान्त रूप दिया गया है। यथा-सुसृतिः, अभ्रान्तिः, सुकीर्तिः, सुधृतिः। अब 'सखि' शब्दके रूप दिये जाते हैं-९- सखा, सखायौ, सखायः। है सखे! सत्पतिं व्रज। (हे मित्र! तुम अच्छे स्वामीके पास जाओ ) “हे सखे' यह सखि शब्दका सम्बोधनमें एकवचनान्त

English

Tarapida (was born ) from Candraloka. Candraparvata fwas born) from him. Bhanuratha (was born) from Candragiri ( parvata). Srutayu vas his son. These are known to be the descendants of the Iksvakii family that bore (the name of) the Solar race.

अध्याय ३४९

श्लोक 9

भगवानधवानर्वान्वह्निमत् सर्वित्सुपृत् ।सुसीमा कुण्डी राजा च श्वा युवा मघवा तथा

bhagavānadhavānarvānvahnimat sarvitsupṛt / susīmā kuṇḍī rājā ca śvā yuvā maghavā tathā

हिन्दी अर्थ

रूप है। २-सखायम्, सखायौ, सखीन्। ३- सख्या आगतः (मित्रके साथ आया) । ४-सख्ये दद (मित्रको दो) । ५-सख्युः। ६-सख्युः, सख्योः,

English

Urvaiii (wife of Pururavas) gave birth to the kings Ayus, Drdhayus, Asvayus, Ghanayus, Phrtiman, Vasu, Divijata and Satayus.

अध्याय ३४९

श्लोक 10

पूषा सुकर्मा यज्वा च सुवर्मा च सुधर्मणा ।अर्यमा वृत्रहा पन्थाः सुककुदादिपञ्च च

pūṣā sukarmā yajvā ca suvarmā ca sudharmaṇā / aryamā vṛtrahā panthāḥ sukakudādipañca ca

हिन्दी अर्थ

रूप 'कवि' शब्दके समान जानने चाहिए। पत्या एक०) । 'पति' शब्दके शेष रूप ' अग्नि' शब्दके समान जानने चाहिए। (यदि 'पति' शब्द समासमें आबद्ध हो तो उसके सम्पूर्ण रूप 'कवि' शब्दके समान ही होंगे।) अब 'द्वि' शब्दके पुँल्लिङ्ग रूप

English

For a detailed account «ee Vi. P. IV. 6. 77-94.

अध्याय ३४९

श्लोक 11

प्रशान् सुतांश् च पञ्चाद्याः सुगीः सुराः सुपूरपि ।चन्द्रमाः सुवचाः श्रेयान् विद्वांश्चेशनसा सह

praśān sutāṃś ca pañcādyāḥ sugīḥ surāḥ supūrapi / candramāḥ suvacāḥ śreyān vidvāṃśceśanasā saha

हिन्दी अर्थ

दिये जाते हैं, यह नित्य द्विवचनान्त है। १, २-- द्वौ। ३, ४, ५-द्वाभ्याम्। ६, ७-द्वयोः। यह दो संख्याका वाचक है

English

Sons are said to be only six in the Ptirdpas and MBh. — Ayu, DhimSn, Am&vasu, Drdhftyu, and Satfiyu. See MBh. Adi. 75.24-25.

अध्याय ३४९

श्लोक 12

पेचिवान् गौरवानड्वान् गोधूङ्मित्रद्रुहौ श्वलिट् ।स्त्रियां जाया जरा बाला एड्का सह वृद्धया

pecivān gauravānaḍvān godhūṅmitradruhau śvaliṭ / striyāṃ jāyā jarā bālā eḍkā saha vṛddhayā

हिन्दी अर्थ

अब संख्या तीनके वाचक नित्य बहुवचनान्त पुँल्लिङ्ग 'त्रि' शब्दके रूप दिये जाते हैं--१- त्रयाणाम्। ७-त्रिषु।--ये क्रमशः सात विभक्तियोंके रूप हैं। अब “कति' शब्दके रूप दिये जाते हैं- ९-कति। २-कति। शेष रूप 'कवि'’ शब्दके समान होते हैं। यह नित्य बहुवचनान्त शब्द है।

English

Nahusa had seven sons — Yati, Yayati,Uttama,Udbhava, Paficaka, l§ary&ti and Meghapalaka.

अध्याय ३४९

श्लोक 13

क्षत्रिया बहुराजा च बहुदा माथ बालिका ।माया कौमुदगन्धा च सर्वा पूर्वा सहान्यया

kṣatriyā bahurājā ca bahudā mātha bālikā / māyā kaumudagandhā ca sarvā pūrvā sahānyayā

हिन्दी अर्थ

अब 'नेता'के. अर्थमें प्रयुक्त होनेवाले 'नी' शब्दके रूप उद्धत किये जाते हैं-१-नीः, नियौ, नियः। सम्बोधन-हे नीः, है नियौ, है नियः। २-

English

Yadu had five sons — Nilafijika, Rzhu, Krostu, Satajit and Sahasrajit and Sahasrajit was the eldest among them.

अध्याय ३४९

श्लोक 14

द्वितीया च तृतीया च बुद्धिः स्त्री श्रीर् नदी सुधैः ।भवन्ती चैव दीव्यन्ती भाती भान्ती च यान्यपि

dvitīyā ca tṛtīyā ca buddhiḥ strī śrīr nadī sudhaiḥ / bhavantī caiva dīvyantī bhātī bhāntī ca yānyapi

हिन्दी अर्थ

नियोः नीषु। सुश्रीः (सुश्री+प्र० एक०)। इसी तरह “सुधी: ' आदि शब्दोंके रूप जानने चाहिए। “ग्रामणीः पूजयेद्धरिम्' गाँवका मुखिया श्रीहरिका पूजन करे। 'ग्रामणी' शब्दके रूप इस प्रकार हैं-९-ग्रामणीः, ग्रामण्यौ, ग्रामण्यः। २-

English

atajit had three (sons) — Haihaya, Renuhaya and Haya. Dharmanetra (was the son) of Haihaya. Sariihana (was the son) of Dharmanetra.

अध्याय ३४९

श्लोक 15

शृण्वतौ तुदती कर्त्री तुदन्ती कुर्वती मही ।रुन्धती क्रीड्ती दन्ती पालयन्ती सुराण्यपि

śṛṇvatau tudatī kartrī tudantī kurvatī mahī / rundhatī krīḍtī dantī pālayantī surāṇyapi

हिन्दी अर्थ

ग्रामणीघु। इसी तरह 'सेनानी' आदि शब्दोंके रूप जानने चाहिए। 'सुभू' शब्दके रूप सुभूः, सुभुवौ इत्यादि हैं । 'स्वयम्भू' शब्दके रूप--१-

English

Krtavirya, Krtagni, Karaviraka and Kftaujas were the four (sons) of Kanaka. Arjuna (K&rtaviry&rjuna) (was born) from Krtavirya.

अध्याय ३४९

श्लोक 16

गरुरी पुत्रवती नीश् च वधूर्देवतया भुवा ।तिस्रो द्वे कति वर्षाभूः स्वसा माता वरा गौः

garurī putravatī nīś ca vadhūrdevatayā bhuvā / tisro dve kati varṣābhūḥ svasā mātā varā gauḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयम्भुवौ, स्वयम्भुवः। ३-स्वयम्भुवा। समीके एकवचनमें 'स्वयम्भुवि'। शेष 'सुभू' शब्दके समान। इसी तरह “प्रतिभू? आदि शब्दोंके रूप जानने चाहिए। 'खलपू' शब्दके रूप--खलपूः, खलप्वौ, खल्पवः। खलप्वम् इत्यादि हैं । सप्तमीके एकवचनमें 'खलप्वि '--यह रूप होता है। इसी प्रकार'शरपू' आदि शब्दोंके रूप जानने चाहिए । 'क्रष्टु' शब्दके क्रमशः पाँच रूप इस प्रकार होते

English

I shall describes the race of Kros|:u in which (Lord) Hari Himself was born. Vrjinivan (was bom) from Kropi. Svaha was (born) from Vrjinivan.

अध्याय ३४९

श्लोक 17

नौर्वाक्त्वक्प्राच्यवाक्षीति तिरश्ची समुदीच्यपि ।शरद्विद्युत् सरिद्योषित् अग्निवित् सस्पदा दृशत्

naurvāktvakprācyavākṣīti tiraścī samudīcyapi / śaradvidyut saridyoṣit agnivit saspadā dṛśat

हिन्दी अर्थ

हैं--क्रोष्टा, क्रोष्टारौ, क्रोष्टारः । क्रोष्टारम्, क्रोष्टारौ।

English

Ru$adgu (was) the son of Svaha and Gitcaratha (was) his son. Saiabindu (was born) from Citraratha. He was a great monarch and a staunch devotee of (Lord) Hari.

अध्याय ३४९

श्लोक 18

यैषा सा वेदवित्संवित् बह्वी राज्ञी त्वया मया ।सोमा पञ्चादयो राजी धूः पूश् चैव दिशा(१) गिरा

yaiṣā sā vedavitsaṃvit bahvī rājñī tvayā mayā / somā pañcādayo rājī dhūḥ pūś caiva diśā(1) girā

हिन्दी अर्थ

पाणिनीय व्याकरणके अनुसार 'नी' शब्दका सप्तमी विभक्तिके एकवचनमें “नियाम्'-यह रूप होता है। कौमार-व्याकरणमें “नियि'--यह रूप उपलब्ध होता है। अतः इस अंशमें इन दोनों व्याकरणोंका अन्तर सुस्पष्ट दृष्टिगोचर होता है। द्वितीयाके बहुवचनमें “क्रोप्टन्'--यह रूप बनता है। तृतीया आदिके स्वरादि प्रत्ययोंमें दो-दो रूप चलते हैं। एक 'क्रोष्टर' शब्दके, दूसरे 'क्रोष्टू' शब्दके। यथा-क्रोष्टुना कोष्ट्रा, क्रोष्टवे क्रोष्टे,

English

Kunti (was born) from ELrath, the son of Vidarbha.

अध्याय ३४९

श्लोक 19

चतस्रो विदुषी चैव केयं दिक् दृक्च तादृशी ।असौ स्त्रियां नायकाश् च नायकाश् च नपुंसके

catasro viduṣī caiva keyaṃ dik dṛkca tādṛśī / asau striyāṃ nāyakāś ca nāyakāś ca napuṃsake

हिन्दी अर्थ

क्रोष्टोः क्रोष्टुः इत्यादि। षष्ठीके बहुवचनमें 'क्रो्टूनाम्'-यह एक ही रूप होता है । सप्तमीके एकवचनमें क्रोष्टौ, क्रोष्टरि-ये रूप होते हैं। हलादि विभक्तियोमें इसके रूप 'शम्भु' आदि

English

Vyoma (was) the son of Da0rha (Viduratlia). It is said that Jimuta was (born) from Vyoma. Vikala was the son of Jimuta. Bhimaratha (was) his son.

अध्याय ३४९

श्लोक 20

कुण्डं सर्वं सोमपञ्च दधि वारि खलप्वथ ।मधु त्रपु कर्तृ भक्तृ अतिवक्तृ पयः पुरः

kuṇḍaṃ sarvaṃ somapañca dadhi vāri khalapvatha / madhu trapu kartṛ bhaktṛ ativaktṛ payaḥ puraḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दोंके समान होते हैं। “पितु' शब्दके रूप ९-पिता, पितरौ, पितरः। सम्बोधनमें-हे पितः! है पितरौ! है पितरः!। २-पितरम्, इसी प्रकार “भ्रातृ, और “जामातृ' आदि शब्दोंके रूप जानने चाहिए-९-श्राता, भ्रातरौ,

English

Navaratha (was born) from Bhimaratha. Dfdharatha was (born) then. Sakunti (was born) from Drdharatha. Karam- bhaka (was) from Sakunti.

अध्याय ३४९

श्लोक 21

प्राक्प्रत्यक् च तिर्यगुदक् जगद् जाग्रत्तथा सकृत् ।सुसम्पच्च सुदण्डीह अहः किञ्चेदमित्यपि

prākpratyak ca tiryagudak jagad jāgrattathā sakṛt / susampacca sudaṇḍīha ahaḥ kiñcedamityapi

हिन्दी अर्थ

'नृ' शब्दके रूप 'पितृ' शब्दके समान होते हैं। केवल षष्ठीके बहुवचनमें उसके नृणाम्, नृणाम् ये दो रूप होते हैं। 'कर्तृ' शब्दके प्रारम्भिक पाँच रूप इस प्रकार होते हैं-कर्त्ता, कर्तारौ, कर्तारः।

English

Bhajamana, Vfsni, Andhaka and Devavrdha were the four (sons) of Satvata. Their races were renowned.

अध्याय ३४९

श्लोक 22

षट्सर्पिः श्रेयश् चत्वारि अदो ऽन्ये हीदृशाः परे ।एतेभ्यः प्रथमादयश् च स्युः प्रातिपदिकात्पराः

ṣaṭsarpiḥ śreyaś catvāri ado 'nye hīdṛśāḥ pare / etebhyaḥ prathamādayaś ca syuḥ prātipadikātparāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्त्तारम्, कर्त्तारौ। द्वितीयाके बहुवचनमें कर्त्तन्, षष्टीके बहुवचनमें कर्त्णाम् और सप्तमीके एकवचनमें कर्तरि रूप होते हैं। शेष रूप पितृ' शब्दके समान जानने चाहिए। इसी तरह उद्रातृ, स्वस और नप्त आदि शब्दोंके रूप होते हैं । उद्गाता ' उद्रातारौ उद्वातारः ।

English

Babhru (had) four sons. (Those were) kings and devotees of (Lord) Vasudeva (Hari). (They were Kuhura, Bhajamana, Sini and Kambalabarhi;.

अध्याय ३४९

श्लोक 23

धातुप्रत्ययहीनं यत्स्यात् प्रातिपदिकन्तु तत् ।प्रातिपदिकात् स्वलिङ्गार्थवचने प्रथमा भवेत्

dhātupratyayahīnaṃ yatsyāt prātipadikantu tat / prātipadikāt svaliṅgārthavacane prathamā bhavet

हिन्दी अर्थ

इत्यादि। शेष रूप 'कर्तृ' शब्दके समान होते हैं।

English

Dhr?nu (was the son) of Kuhura. Dhrti (was) the son of Dhrsnu. Kapotaroma was from Dhrti. Tittiri (was) his son.

अध्याय ३४९

श्लोक 24

सम्बोधने च प्रथमा उक्ते कर्मणि कर्तरि ।कर्म यत् क्रियते तत्स्यात् द्वितीया कर्मणि स्मृता

sambodhane ca prathamā ukte karmaṇi kartari / karma yat kriyate tatsyāt dvitīyā karmaṇi smṛtā

हिन्दी अर्थ

“स्वस्' शब्दका द्वितीयाके बहुवचनमें 'स्वसृः' रूप होता है। 'सुरै'' शब्दके रूप इस प्रकार हैं- सुराः, सुरायौ, सुरायः इत्यादि। षष्ठीके बहुवचनमें सुरायाम् और सप्तमीके एकवचनमें सुरायि रूप होते हैं। 'गो' शब्दके रूप इस प्रकार होते हैं।

English

The first case is for address and for the agent or action in the unexpressed; what is done as the object — the second case is remembered for the object.

अध्याय ३४९

श्लोक 25

क्रियते येन करणं कर्ता यश् च करोति सः ।अनुक्ते तिङ्कृत्तद्धितैस्तृतीया करणे भवेत्

kriyate yena karaṇaṃ kartā yaś ca karoti saḥ / anukte tiṅkṛttaddhitaistṛtīyā karaṇe bhavet

हिन्दी अर्थ

गवोः, गवाम्। सप्तमी-गवि, गवोः, गोषु। इसी प्रकार 'झौ' तथा 'ग्लौ' शब्दोंके रूप जानने चाहिए। ये स्वरान्त शब्द पुँल्लिङ्गमें नायक (प्रधान) हैं

English

That by which it is done is the instrument; the one who does is the agent. In the unexpressed by verb, kridanta and taddhita endings, the third case is for the instrument.

अध्याय ३४९

श्लोक 26

कारके कर्तरि च सा सम्प्रदाने चतुर्थ्यपि ।यस्मै दित्सा धारयते सम्प्रदानं तदोरितं

kārake kartari ca sā sampradāne caturthyapi / yasmai ditsā dhārayate sampradānaṃ tadoritaṃ

हिन्दी अर्थ

अब हलन्त पुँल्लिङ्ग शब्दोंके सिद्ध रूप बताये जाते हैं। “सुवाच्' शब्दके रूप यों जानने चाहिए--१-सुवाक् , सुवाग्, सुवाचौ, सुवाचः। बहुवचनमें -) सुवाक्षु। इसी तरह दिश्' आदि शब्दोंके रूप होते हैं। प्राञ्ज शब्दके रूप--१-

English

And for the agent; the fourth case is for the recipient: to whom one wishes to give is called the dative.

अध्याय ३४९

श्लोक 27

१ दिवेति ज॥ :प् २४३ अपादानं यतो ऽपैति आदत्ते च भयं यतः ।अपादाने पञ्चमी स्यात् स्वस्वाम्यादौ च षष्ठ्यपि

1 diveti ja.. :p 243 apādānaṃ yato 'paiti ādatte ca bhayaṃ yataḥ / apādāne pañcamī syāt svasvāmyādau ca ṣaṣṭhyapi

हिन्दी अर्थ

भाई! तुम प्राचीन महापुरुषाँके पथपर चलो) । यहाँ 'प्राञ्चम्' यह द्वितीया विभक्तिका एकवचनान्त रूप है। ३-प्राचा, प्राग्भ्याम्, प्राग्भिः। षष्ठीके बहुवचनमें 'प्राचाम्' रूप होता है। सप्तमीके

English

The ablative: that from which one departs or takes fear. The fifth case is for ablative; the sixth for own-owner relation and the rest.

अध्याय ३४९

श्लोक 28

आधारो यो ऽधिकरणं विभक्तिस्तत्र सप्तमी ।एकार्थे चैकवनचं द्व्यर्थे द्विवचनं भवेत्

ādhāro yo 'dhikaraṇaṃ vibhaktistatra saptamī / ekārthe caikavanacaṃ dvyarthe dvivacanaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

एकवचनमें 'प्राचि' द्विवचनमें “प्राचोः' और बहुवचनमें 'प्राक्षु'। पूजार्थक 'प्राञ्च' शब्दके सप्तमीके बहुवचनमें 'प्राइघु' 'प्राइक्षु इसी प्रकार उदञ्च, सम्यञ्च और प्रत्यञ्च् शब्दोंके भौ रूप होते हैं। यथा-'उदङ्“, उदञ्जौ उदञ्चः इत्यादि । स्त्रीलिङ्गमें उदीची । सम्यङ् सम्यञ्चौ, सम्यञ्चः। स्त्रीलिङ्गमें समीची'। प्रत्यङ्"

English

What is the support is the locus; the seventh case there. In one meaning singular; in two meanings dual;

अध्याय ३४९

श्लोक 29

बहुषु बहुवचनं सिद्धरूपाण्यथो वदे ।वृक्षः सूर्यो ऽम्बुवाहो ऽर्क हेरवे हेद्विजातयः

bahuṣu bahuvacanaṃ siddharūpāṇyatho vade / vṛkṣaḥ sūryo 'mbuvāho 'rka herave hedvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

१. यज्ञमें 'उद्वाता' नामक ऋत्विज्, जो साम-मन्त्रोंका उच्चस्वरसे गान करता है। २. बहिन। ३. नाती । ४. उत्तम लक्ष्मीसे सम्पन्न।

English

in many, plural. Now I tell the accomplished forms: vriksha, surya, ambuvaha, arka, hari, dvijatayah (declension examples).

अध्याय ३४९

श्लोक 30

विप्रौ गजान्महेन्द्रेण यमाभ्यामनलैः कृतं ।रामाय मुनिवर्याभ्यां केभ्यो धर्मात् हरौ रतिः

viprau gajānmahendreṇa yamābhyāmanalaiḥ kṛtaṃ / rāmāya munivaryābhyāṃ kebhyo dharmāt harau ratiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यञ्चौ, प्रत्यञ्जः। स्त्रीलिङ्गमें प्रतीची'। इन सभी शब्दोंके 'शस्' आदि विभक्तियोंमें इस तरह रूप जानने चाहिए-उदीचः उदीचा। समीचः, : रूप भी पूर्ववत् बनते हैं। ' अमुम् अञ्चति'--इस विग्रहमें अमुमुयङ् , अदमुयङ्; अदद्र्यङ्- ये तीन रूप प्रथमा विभक्तिके एकवचनमें होते हैं। प्रथमाके बहुवचनमें 'अद्र्यञ्चः' रूप होता हैं

English

"Viprau, gajat, mahendrena, yamabhyam, analaih, ramaya, munivaryabhyam, kebhyah, dharmat, harau ratih" (examples of cases).

अध्याय ३४९

श्लोक 31

शराभ्यां पुस्तकेभ्यश् च अर्थस्येश्वरयोर्गतिः ।बालानां सज्जने प्रीतिर्हंसयोः कमलेषु च

śarābhyāṃ pustakebhyaś ca arthasyeśvarayorgatiḥ / bālānāṃ sajjane prītirhaṃsayoḥ kamaleṣu ca

हिन्दी अर्थ

और द्वितीयाके बहुवचनमें अमुमुईचः तथा अमुद्रीचः-ये रूप होते हैं। ' भ्याम्’ विभक्तिमें पूर्ववत् ' अदद्र्यग्भ्याम्' रूपकी सिद्धि होती है। 'तत्त्वतृष्' शब्दके रूप इस प्रकार होते हैं--१-

English

"Sharabhyam, pustakebhyash cha, arthasyeshvarayor gatih; balanam sajjane pritih, hamsayoh kamaleshu cha" (examples).

अध्याय ३४९

श्लोक 32

एवं काममहेशाद्याः शब्दा ज्ञेयाञ्च वृक्षवत् ।सर्वे विश्वे च सर्वस्मै सर्वस्मात्कतरो मतः

evaṃ kāmamaheśādyāḥ śabdā jñeyāñca vṛkṣavat / sarve viśve ca sarvasmai sarvasmātkataro mataḥ

हिन्दी अर्थ

तृतीया आदिके द्विवचनमें तत्त्वतृड्भ्याम्। “तत्त्वतृड्भ्यां समागतः वह तत्त्वज्ञानको पिपासावाले दो व्यक्तियोंके साथ आया।' सप्तमीके एकवचनमें तत्त्वतृषि और बहुवचनमें तत्त्वतृट्सु--ये रूप होते हैं। इसी तरह 'काष्ठतड् ' आदि रूप होते हैं। यथा-काष्ठतट्, काष्ठतड्, काष्ठतक्षौ, काष्ठतक्षः इत्यादि। 'भिषज्' शब्दके

English

Thus words such as kama and mahesha are to be known like vriksha. "Sarve, vishve cha, sarvasmai, sarvasmat, katarah" (pronoun forms) are held;

अध्याय ३४९

श्लोक 33

सर्वेषां स्वञ्च विश्वस्मिन् शेषं रूपञ्च वृक्षवत् ।एवञ्चोभयकतरकतमान्यतरादयः

sarveṣāṃ svañca viśvasmin śeṣaṃ rūpañca vṛkṣavat / evañcobhayakatarakatamānyatarādayaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं। तृतीयाके द्विवचनमें “भिषग्भ्याम् और सप्तमीके एकवचनमें “भिषजि' रूप होते हैं। इसी प्रकार 'जन्मभाकू' आदि भी जानने चाहिए।

English

"sarveshaam, svam, vishvasmin" — the rest of the forms like vriksha. Thus also ubhaya, katara, katama, anyatara and the like.

अध्याय ३४९

श्लोक 34

पूर्वे पूर्वाश् च पूर्वस्मै पूर्वस्मात् सुसमागतः ।पूर्वे बुद्धिश् च पूर्वस्मिन् शेषरूपन्तु सर्ववत्

pūrve pūrvāś ca pūrvasmai pūrvasmāt susamāgataḥ / pūrve buddhiś ca pūrvasmin śeṣarūpantu sarvavat

हिन्दी अर्थ

इत्यादि। मरुत्’ शब्दके रूप इस प्रकार जाने इत्यादि। इसी प्रकार ' शत्रुजित्'” आदि शब्दोंके भी रूप होते हैं। पूजनीय व्यक्तिके लिये प्रयुक्त

English

"Purve, purvash cha, purvasmai, purvasmat, susamagatah, purve, buddhish cha, purvasmin" — the remaining forms like sarva (declension examples).

अध्याय ३४९

श्लोक 35

एवं परावराद्याश् च दक्षिणोत्तरकान्तराः ।अपरश्चाधरो नेमाः प्रथमाः प्रथमे ऽर्कवत्

evaṃ parāvarādyāś ca dakṣiṇottarakāntarāḥ / aparaścādharo nemāḥ prathamāḥ prathame 'rkavat

हिन्दी अर्थ

होनेवाले 'भवत्' शब्दके रूप इस प्रकार हैं- भवान्, भवन्तौ, भवन्तः इत्यादि। षष्ठीके बहुवचनमें 'भवताम्'--यह रूप होता है। 'भू' धातुसे बननेवाले ' शतृ' प्रत्ययान्त ' भबत्' शब्दके

English

Thus apara, avara and the like, dakshina, uttara, antara; apara, adhara, nema; "prathamah, prathame" like arka.

अध्याय ३४९

श्लोक 36

एवं चरमायतया अल्पार्धा नेम+आदयः ।द्वितीयस्मै द्वितीयाय द्वितीयस्मात् द्वितीयकात्

evaṃ caramāyatayā alpārdhā nema+ādayaḥ / dvitīyasmai dvitīyāya dvitīyasmāt dvitīyakāt

हिन्दी अर्थ

रूप इस प्रकार होते हैं--भवन् ९, भवन्तौ भवन्तः इत्यादि। स्त्रीलिङ्गमें ' भवन्ती ' रूप होता है। 'महत्' शब्दके रूप--महान् '”, महान्तौ, महान्तः। महती, इत्यादि । ' भगवत्' आदि शब्दोंके रूप ' भवत्' शब्दको तरह- भगवान् “ भगवन्तौ भगवन्तः इत्यादि होते हैं। इसी प्रकार 'मघवत्' शब्दके रूप जानने चाहिए। यथा--मघवान्”, मघवन्तौ मघवन्तः इत्यादि। 'अग्निचित्' शब्दके

English

Thus charama, ayata, alpa, ardha, nema and the like; "dvitiyasmai, dvitiyaya, dvitiyasmat, dvitiyakat" (declension examples);

अध्याय ३४९

श्लोक 37

द्वितीयस्मिन् द्वितीये च तृतीयश् च तथार्कवत् ।सोमपाः सोमपौ ज्ञेयौ सोमपाः सोमपां व्रज

dvitīyasmin dvitīye ca tṛtīyaś ca tathārkavat / somapāḥ somapau jñeyau somapāḥ somapāṃ vraja

हिन्दी अर्थ

रूप-अग्निचित्-द् ०, अग्निचितौ, अग्निचितः इत्यादि होते हैं । समीके एकवचनमें ' अग्निचिति' और बहुवचनमें ' अग्निचित्सु'ये रूप होते हैं। इसी प्रकार अन्यान्य तत्त्ववित् '“' वेदवित् "'

English

"dvitiyasmin, dvitiye cha, tritiyash cha" like arka. "Somapah, somapau" are to be known: "somapah, somapam vraja" (declension of somapa);

अध्याय ३४९

श्लोक 38

कीलालपौ सोमपश् च सोमपा सोमपे दद ।सोमपाभ्यां सोमपाभ्यः सोमपः सोमपोः कुलं

kīlālapau somapaś ca somapā somape dada / somapābhyāṃ somapābhyaḥ somapaḥ somapoḥ kulaṃ

हिन्दी अर्थ

तथा 'सर्ववित् ' शब्दोंके रूप होते हैं 'राजन्' शब्दके सिद्ध रूप इस प्रकार जानने चाहिए। यथा-१-राजा, राजानौ, राजानः। २- राजानम् राजानौ राज्ञः। ३-राज्ञा राजभ्याम् राजभिः इत्यादि। सप्तमीके एकवचनमें 'राज्ञि' और

English

"kilalapau, somapash cha, somapa, somape dada, somapabhyam, somapebhyah, somapah, somapoh kulam" (declension of somapa).

अध्याय ३४९

श्लोक 39

एवं कीलालपाद्याः स्युः कविरग्निस् तथारयः ।हेकवे कविमग्नी तान् हरीन् सात्यकिना हृतं

evaṃ kīlālapādyāḥ syuḥ kaviragnis tathārayaḥ / hekave kavimagnī tān harīn sātyakinā hṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

“राजनि'--ये दो रूप होते हैं। सम्बोधनमें-हे राजन्! इत्यादि। ' यज्चन्' शब्दके-यज्चा यज्चानौ यज्वान: इत्यादि रूप होते हैं। “करिन्' और “दण्डिन्' इत्यादि इन्नन्त शब्दोंके रूप इस प्रकार

English

Thus kilalapa and the like; kavi, agni, ari: "he kave, kavim, agni tan harin satyakina hritam" (declension of kavi, agni).

अध्याय ३४९

श्लोक 40

रविभ्यां रविभिर्देहि वह्णये यः समागतः ।अग्नेरग्न्योस् तथाग्नीनां कवौ कव्योः कविष्व् अथ

ravibhyāṃ ravibhirdehi vahṇaye yaḥ samāgataḥ / agneragnyos tathāgnīnāṃ kavau kavyoḥ kaviṣv atha

हिन्दी अर्थ

होते हैं--करी करिणौ करिणः। दण्डी दण्डिनौ दण्डिनः इत्यादि। 'पथिन्' शब्दके सिद्ध रूप यों हैं-९-पन्थाः पन्थानौ पन्थानः। २-पन्थानम् इत्यादि। सप्तमीके एकवचनमें “पथि' रूप होता

English

"Ravibhyam ravibhir dehi vahnaye yah samagatah; agneh, agnyoh, agninam, kavau, kavyoh, kavishu" (declension of ravi, agni, kavi).

अध्याय ३४९

श्लोक 41

एवं सुसृतिरभ्रान्तिः सुकीर्तिः सुधृतिस् तथा ।सखा सखायौ सखायः हेसखे व्रज सत्पतिं

evaṃ susṛtirabhrāntiḥ sukīrtiḥ sudhṛtis tathā / sakhā sakhāyau sakhāyaḥ hesakhe vraja satpatiṃ

हिन्दी अर्थ

१.पश्चिम दिशा। २. तिर्यगूदिशाकी ओर जानेवाले पशु-पक्षी आदि। ३. सन्मार्गगामी । ४. उसकी ओर जानेवाला। ५. तत्त्वज्ञानके लिये प्यासा रहनेवाला। ६. काठ काटनेवाला। ७. वैद्य या चिकित्सक। ८. जन्मधारी। ९. वायु। १०. शत्रुविजयी। ११. आप। १२. होता हुआ। १३. होती हुई। १४. बड़ा, श्रेष्ठ। १५. छः प्रकारके सम्पूर्ण ऐश्वर्यसे सम्पन्न परमात्मा। १६. इन्द्र। १७. अग्निका चयन करनेवाला। १८. तत्त्वज्ञ। १९. वेदवेत्ता। २०. सर्वज्ञ। २१. यजमान। २२. हाथी। २३. दण्डधारी संन्यासी। २४. मार्ग।

English

Thus susriti, abhranti, sukirti, sudhriti; sakha: "sakha, sakhayau, sakhayah, he sakhe, vraja satpatim" (declension of sakhi).

अध्याय ३४९

श्लोक 42

सखायञ्च सखायौ च सखीन् सख्या गतो दद ।सख्ये सख्युश् च सख्युश् च सख्योः शेषः कवेरिव

sakhāyañca sakhāyau ca sakhīn sakhyā gato dada / sakhye sakhyuś ca sakhyuś ca sakhyoḥ śeṣaḥ kaveriva

हिन्दी अर्थ

७५२ अग्निपुराण है। इसी प्रकार 'मथिन्' शब्दका भी रूप जानना चाहिए। यथा--मन्थाः', मन्थानौ, मन्थानः,

English

"Sakhayam cha sakhayau cha sakhin sakhya gato dada; sakhye sakhyuh cha sakhyuh cha sakhyoh" — the rest like kavi.

अध्याय ३४९

श्लोक 43

पत्या पत्ये च पत्युश् च पत्युः पत्योस् तथाग्निवत् ।द्वौ द्वौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वित्वाद्यर्थे द्वयोर्द्वयोः

patyā patye ca patyuś ca patyuḥ patyos tathāgnivat / dvau dvau dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvitvādyarthe dvayordvayoḥ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि। पथ्यादिमें पथिन्, मथिन् तथा ऋभुक्षन्- ये तीन शब्द आते हैं। पाँच संख्याका वाचक “पञ्चन्' शब्द नित्य बहुवचनान्त है। उसके रूप इस प्रकार होते हैं-९-२-पञ्ज', ३-पञ्चभिः,

English

"Patya, patye, patyuh, patyuh, patyoh" like agni; "dvau dvau, dvabhyam dvabhyam, dvityadyarthe dvayor dvayoh" (declension of dvi).

अध्याय ३४९

श्लोक 44

त्रयस्त्रींश् च त्रिभिस्त्रिभ्यस्त्रयाणाञ्च त्रिषु क्रमात् ।कविवत् कतिकतीतिशेषं वहुवचनं स्मृतम्

trayastrīṃś ca tribhistribhyastrayāṇāñca triṣu kramāt / kavivat katikatītiśeṣaṃ vahuvacanaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

शब्दके रूप--प्रतान्, प्रतानौ, प्रतानः, इत्यादि हैं । तृतीया आदिके द्विवचनमें 'प्रतान्भ्यां' रूप होता है। सम्बोधनमें 'हे प्रतान्!'। 'सुशर्मन्' शब्दके रूप--सुशर्मा सुशर्माणौ, सुशर्माणः ।-- इत्यादि हैं। शस्, ङसि, डस्--इन विभक्तियोंमें “सुशर्मणः' रूप होता है। अप् शब्द नित्यबहुवचनान्त और स्त्रीलिङ्ग है। इसके रूप यों जानने चाहिए-१-आपः। २-अपः। ३-

English

"Trayah, trin, tribhih, tribhyah, trayanam cha, trishu" in order; like kavi: "kati, kati" — the rest is remembered as plural (declension of tri, kati).

अध्याय ३४९

श्लोक 45

नीर्नियौ च नियो हेनीः नियं नियो नियो निया ।नीभ्यां नीभिर्निये नीभ्यः नियान्नियि नियोस् तथा

nīrniyau ca niyo henīḥ niyaṃ niyo niyo niyā / nībhyāṃ nībhirniye nībhyaḥ niyānniyi niyos tathā

हिन्दी अर्थ

“प्रशाम्' शब्दके रूप प्रशान्", प्रशामौ, प्रशामः इत्यादि हैं। सप्तमीके एकवचनमें 'प्रशामि' रूप होता है। 'किम्' शब्दके रूप-९-कः“, कौ, के। २-कम्, कौ, कान् ३-केन, काभ्याम्,

English

"Nih, niyau, niyah, he nih, niyam, niyah, niyah, niya; nibhyam, nibhih, niye, nibhyah, niyat, niyi, niyoh" (declension of ni).

अध्याय ३४९

श्लोक 46

सुश्रीः सुधीः प्रभृतयो ग्रामणीः पूजयेद्धरिं ।ग्रामण्यौ ग्रामण्यो ग्रामण्यं ग्रामण्या ग्रामणीभिः

suśrīḥ sudhīḥ prabhṛtayo grāmaṇīḥ pūjayeddhariṃ / grāmaṇyau grāmaṇyo grāmaṇyaṃ grāmaṇyā grāmaṇībhiḥ

हिन्दी अर्थ

कैः-इत्यादि। सप्तमी बहुवचनमें-केषु। शेष रूप सर्ववत् होते हैं। 'इदम्' शब्दके रूप इस प्रकार हैं-१-अयम्', इमौ, इमे। २-इमम्, इमौ, इमान्। 'इमान्नय' (अर्थात् इन्हें ले जाओ) ३- शब्द नित्य बहुवचनान्त है । पुँल्लिङ्गमें इसके रूप

English

Susri, sudhi and the like, gramani: "one should worship Hari; gramanyau, gramanyah, gramanyam, gramanya, gramanibhih" (declension of gramani).

अध्याय ३४९

श्लोक 47

ग्रामण्यो ग्रामण्यामेवं सेनानीप्रमुखाः सुभूः ।सुभुवौ च स्वयम्भुवः स्वयम्भुञ्च स्वयम्भुवः

grāmaṇyo grāmaṇyāmevaṃ senānīpramukhāḥ subhūḥ / subhuvau ca svayambhuvaḥ svayambhuñca svayambhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

४-५-चतु्भ्यः। ६-चतुर्णाम्। ७-चतुर्षु। जिसको वाणी अच्छी हो, वह पुरुष श्रेष्ठ माना जाता है। उसे 'सुगीः' कहते हैं। यह प्रथमाका एकवचन है। 'सुगिर्' शब्दका सप्तमीके एकवचनमें 'सुगिरि'

English

"Gramanyah, gramanyam" thus; senani and the like; subhu: "subhuvau, svayambhuvah, svayambhuvam, svayambhuvah" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 48

स्वयम्भुवा स्वयम्भुवि एवं प्रतितेभुवादयः ।खलपूः खलप्वौ श्रेष्ठौ खलप्वञ्च खलप्वि च

svayambhuvā svayambhuvi evaṃ pratitebhuvādayaḥ / khalapūḥ khalapvau śreṣṭhau khalapvañca khalapvi ca

हिन्दी अर्थ

रूप होता है। 'सुदिव्' शब्दके रूप इस प्रकार हैं-१-सुद्यौः, सुदिवौ, सुदिवः इत्यादि । तृतीया आदिके द्विवचनमें 'सुद्युभ्याम्' रूप होता है। 'विश्' शब्दके रूप--विट्विड्'', विशौ, विशः। विड्भ्याम् इत्यादि होते हैं। सप्तमीके बहुवचनमें “विट्सु” रूप होता है। “यादृश्' शब्दके रूप इस प्रकार हैं-यादूक्-ग्'?, यादूशौ, यादृशः । यादृशा,

English

"Svayambhuva, svayambhuvi" thus pratibhu and the like; khalapu: "khalapuh, khalapvau shreshthau, khalapvam cha khalapvi cha" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 49

एवं शरपूमुखाः स्युः क्रोष्टा क्रोष्टार ईरिताः ।क्रोष्टूंश् च क्रोष्टुना क्रोष्ट्रा क्रोष्टूनांक्रोष्टरीद्दृशं

evaṃ śarapūmukhāḥ syuḥ kroṣṭā kroṣṭāra īritāḥ / kroṣṭūṃś ca kroṣṭunā kroṣṭrā kroṣṭūnāṃkroṣṭarīddṛśaṃ

हिन्दी अर्थ

है। इसके रूप यों हैं-१-२-षद्'“-षड्। ३-

English

Thus sharapu and the like; kroshtu: "kroshta, krostarah, kroshtun cha, kroshtuna, kroshtra, kroshtunam, kroshtari" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 50

पिता पितरौ पितरः हेपितः पितरौ शुभौ ।पितॄन् पितुः पितुः पित्रोः पितॄणां पितरीदृशं

pitā pitarau pitaraḥ hepitaḥ pitarau śubhau / pitṝn pituḥ pituḥ pitroḥ pitṝṇāṃ pitarīdṛśaṃ

हिन्दी अर्थ

“सुवचस्' शब्दके रूप इस प्रकार हैं-- १-सुबचा: “, इत्यादि। सम्बोधनमें-हे सुवचः! 'उशनस्' शब्दके रूप यों हैं-- १-उशना', उशनसौ, उशनसः। हे उशनः इत्यादि । सप्तमीके एकवचनमें 'उशनसि' रूप होता है। 'पुरुदंशस्' और ' अनेहस्' शब्दोंके

English

Pitri: "pita, pitarau, pitarah, he pitah, pitarau shubhau, pitrin, pituh, pituh, pitroh, pitrinam, pitari" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 51

एवं भ्राता च जामातृमुखा नॄणां नृणां तथा ।कर्ता कर्तारौ कर्तॄंश् च कर्तॄणां कर्तरीदृशं

evaṃ bhrātā ca jāmātṛmukhā nṝṇāṃ nṛṇāṃ tathā / kartā kartārau kartṝṃś ca kartṝṇāṃ kartarīdṛśaṃ

हिन्दी अर्थ

रूप भी इसी प्रकार होते हैं। यथा-- १-पुरुदंशा “,

English

Thus bhratri, jamatri and the like; nri: "nrinam, nrinam"; kartri: "karta, kartarau, kartrin, kartrinam, kartari" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 52

पितृवच्चैवमुद्गाता स्वसा नप्त्रादयः स्मृताः ।सुराः सुरायौ सुरायः सुरायाञ्च सुराय्यपि

pitṛvaccaivamudgātā svasā naptrādayaḥ smṛtāḥ / surāḥ surāyau surāyaḥ surāyāñca surāyyapi

हिन्दी अर्थ

अनेहसः इत्यादि। 'विद्वस्' शब्दके रूप यों जानने चाहिए-विद्वान्',विद्वांसौ, विद्वांसः, है विद्वन् होते हैं) । चतुर्थी विभक्तिके एकवचनमें “विदुषे' रूप होता है। 'विदुषे नमः' (विद्वान्को नमस्कार है) । द्विवचनमें विद्वृद्धयाम्' और सप्तमीके बहुवचनमें

English

Like pitri thus udgatri, svasri, naptri and the like; sura: "surah, surayau, surayah, surayam cha, surayyapi" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 53

गौः गावौ गाङ्गा गवा च गोर्गवोश् च गवां गवि ।एवं द्यौर्लौश्चापि तथा स्वरान्ताः पुंसि नायकाः

gauḥ gāvau gāṅgā gavā ca gorgavoś ca gavāṃ gavi / evaṃ dyaurlauścāpi tathā svarāntāḥ puṃsi nāyakāḥ

हिन्दी अर्थ

यों होते हैं-- १-चत्वार:'", २-चतुरः। ३-चतुर्भिः। 'विद्वत्सु' रूप होते हैं। 'स विद्वत्सु बभूविवान्'

English

Go: "gauh, gavau, ganga, gava cha, gor, gavoh cha, gavam, gavi"; thus dyau, lau; vowel-ending masculine nouns (declension examples).

अध्याय ३४९

श्लोक 54

सुवाक् सुवाचौ सुवाचा सुवाग्भ्याञ्च सुवाक्ष्वपि ।एवं दिक्प्रमुखाः प्राङ्च प्राञ्चौ प्राञ्चञ्च भो व्रज

suvāk suvācau suvācā suvāgbhyāñca suvākṣvapi / evaṃ dikpramukhāḥ prāṅca prāñcau prāñcañca bho vraja

हिन्दी अर्थ

१. मथानी। २. इन्द्र। ३. पाँच। ४. अधिक विस्तार करनेवाला। ५. उत्तम कल्याणसे युक्त। ६. जल। ७. अत्यन्त शान्त। ८. कौन। ९. यह। १०. चार। ११. जब आकाश स्वच्छ हो, वह समय। १२. वैश्य। १३. जैसा। १४. छः। १५. उत्तम वचन बोलनेवाला। १६. शुक्राचार्य। १७. अधिक डँसनेवाला। १८. काल या समय। १९. पण्डित। (वह विद्वानोंमें प्रकर हुआ।) “बभूविवस्' शब्दके रूप इस प्रकार जानने चाहिए-बभूविबान्! बभूविवांसौ, बभूविवांसः--इत्यादि। इसी प्रकार

English

Suvach: "suvak, suvachau, suvacha, suvagbhyam cha, suvakshu"; thus dik and the rest; pranch: "pranch, pranchau, pranchan cha, bho vraja" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 55

प्राग्भ्यां प्राग्भिः प्राचाञ्च प्राचि च प्राङ्सु प्राङ्क्ष्वपि ।एवं ह्य् उदङुदीची वा सम्यङ् प्रत्यक्समीच्यपि

prāgbhyāṃ prāgbhiḥ prācāñca prāci ca prāṅsu prāṅkṣvapi / evaṃ hy udaṅudīcī vā samyaṅ pratyaksamīcyapi

हिन्दी अर्थ

श्रेयांसौ, श्रेयांसः-इत्यादि रूप जानने चाहिए। ' श्रेयस्’ शब्दके द्वितीयाके बहुवचनमें ' श्रेयसः ' रूप होता है। अब 'अदस्' शब्दके पुँल्लिङ्गमें रूप बताते हैं-१-असौ", अमू, अमी। २-

English

"Pragbhyam, pragbhih, prachan cha, prachi cha, pranksu, pranksu"; thus udanch, udichi; samyanch, pratyanch, samichi (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 56

तिर्यङ्तिरश् च सध्र्यङ् च विश्वद्र्यङ् पूर्ववत् स्मृताः ।अदद्र्यङदमुयङ् स्यात् तथामुमुयङीरितः

tiryaṅtiraś ca sadhryaṅ ca viśvadryaṅ pūrvavat smṛtāḥ / adadryaṅadamuyaṅ syāt tathāmumuyaṅīritaḥ

हिन्दी अर्थ

'गोधुग्भिरागतः' (वह गाय दुहनेवालोंके साथ आया) । 'गोदुह' शब्दके रूप इस प्रकार हैं- इसी प्रकार, 'दुह' आदि अन्य शब्दोंसे रूप

English

Tiryanch, tirash, sadhryanch, vishvadryanch are remembered as before; adadryanch, adamuyanch, amumuyanch is told (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 57

अदद्र्यञ्चो ह्य् अमुद्रीचः अदद्र्यग्भ्याञ्च पूर्ववत् ।तत्त्वतृट् तत्त्वतृषौ च तत्त्वतृङ्भ्यां समागतः

adadryañco hy amudrīcaḥ adadryagbhyāñca pūrvavat / tattvatṛṭ tattvatṛṣau ca tattvatṛṅbhyāṃ samāgataḥ

हिन्दी अर्थ

जानने चाहिए। 'मित्रद्रुह्ः' शब्दके रूप इस प्रकार जानने चाहिए-मित्रश्चुक्-ग्, मित्रश्चुट्-ङ्,

English

"Adadrynchah, amudrichah, adadryagbhyam cha" as before; tattvatrit: "tattvatrit, tattvatrishau, tattvatrigbhyam samagatah" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 58

तत्त्वतृषि तत्त्वतृट्सु एवं काष्ठतडादयः ।भिषक् भिषग्भ्यां भिषजि जन्मभागादयस् तथा

tattvatṛṣi tattvatṛṭsu evaṃ kāṣṭhataḍādayaḥ / bhiṣak bhiṣagbhyāṃ bhiṣaji janmabhāgādayas tathā

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार 'चित्रद्रुह्' आदि शब्दोंके भी रूप जानने चाहिए । 'स्वलिह्' शब्दके रूप यों होते हैं-स्वलिट्-स्वलिड्, स्वलिहौ, स्वलिहः। स्वलिहा, स्वलिड्भ्याम् इत्यादि। सप्तमीके एकवचनमें 'स्वलिहि' रूप होता है। ' अनुडुह' शब्दके रूप यों हैं-१-अनड्वान् “, अनड्वाहौ,

English

"Tattvatrishi, tattvatritsu" thus kashthatad and the like; bhishak: "bhishak, bhishagbhyam, bhishaji" and janmabhak and the like (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 59

मरुत् मरुद्भ्यां मरुति एवं शुत्रुजिदादयः ।भवान् भवन्तौ भवतां भवंश् चैव भवत्यपि

marut marudbhyāṃ maruti evaṃ śutrujidādayaḥ / bhavān bhavantau bhavatāṃ bhavaṃś caiva bhavatyapi

हिन्दी अर्थ

सप्तमीके बहुवचनमें ' अनडुत्सु’ (सम्बोधनमें “हे अनड्वन्') । अजन्त और हलन्त शब्द पुँल्लङ्गमें बताये गये। अब स्त्रीलिङ्गमें बताये जाते हैं

English

Marut: "marut, marudbhyam, maruti" thus shatrujit and the like; bhavan: "bhavan, bhavantau, bhavatam, bhavan, bhavati" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 60

महान्महान्तौ महतामेवं भगवदादयः ।एवं मघवान्मघवन्तौ अग्निचिच्चाग्निचित्यपि

mahānmahāntau mahatāmevaṃ bhagavadādayaḥ / evaṃ maghavānmaghavantau agniciccāgnicityapi

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें “सामान्यत: सुब्-विभक्तियोके सिद्ध रूपोंका वर्णन” नामक तीन सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ स्त्रीलिङ्ग शब्दोंके सिद्ध रूप

English

Mahan: "mahan, mahantau, mahatam" thus bhagavat and the like; thus maghavan, maghavantau; agnichit: "agnichit, agnichiti" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 61

अग्निचित्स्वेवमेवान्यत् वेदवित्तत्त्ववित्त्वपि ।वेदविदामेवमन्यत् यः समस्तेन सर्ववित्

agnicitsvevamevānyat vedavittattvavittvapi / vedavidāmevamanyat yaḥ samastena sarvavit

हिन्दी अर्थ

भगवान् स्कन्द कहते हैं- आकारान्त स्त्रीलिङ्ग 'रमा' शब्दके रूप इस प्रकार होते हैं,--रमा

English

In agnichit-forms likewise another; vedavit, tattvavit; vedavidam thus another; sarvavit by compound (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 62

राजा राजानौ राज्ञः रज्ञि राजनि राजन् ।यज्वा यज्वानस्तद्वत् करी दण्डी च दन्डिना

rājā rājānau rājñaḥ rajñi rājani rājan / yajvā yajvānastadvat karī daṇḍī ca danḍinā

हिन्दी अर्थ

ब०), 'रमाः शुभाः’ (रमाएँ शुभस्वरूपा हैं) । पुण्य किया है) । रमायै (च०--ए० ), रमाभ्याम्

English

Rajan: "raja, rajanau, rajnah, rajni, rajani, rajan"; yajvan: "yajva, yajvanah"; thus; kari and dandi: "dandina" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 63

पन्थाः पन्थानौ च पथः पथिभ्यां पथि चेदृशम् ।मन्था ऋभुक्षाः पथ्याद्याः पञ्च पञ्च च पञ्चभिः

panthāḥ panthānau ca pathaḥ pathibhyāṃ pathi cedṛśam / manthā ṛbhukṣāḥ pathyādyāḥ pañca pañca ca pañcabhiḥ

हिन्दी अर्थ

रमाओंका शुभ) । रमाणाम् (घ०--ब०) । रमायाम् (स०-ए०), रमासु (स०-ब० ) इसी प्रकार “कला' आदि शब्दोंके रूप होते हैं। आकारान्त 'जरा' शब्दके कुछ रूप भिन्न होते हैं-जरा

English

Panthan: "panthah, panthanau, cha pathah, pathibhyam, pathi"; so too; manthan, ribhukshan, pathin and others, five, five and with five (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 64

प्रतान् प्रतानौ प्रतान्भ्यां हेप्रतांश् च सुशर्मणः ।आपः अपः अद्भिरप्येवं प्रशांश् चैव प्रशाम्यपि

pratān pratānau pratānbhyāṃ hepratāṃś ca suśarmaṇaḥ / āpaḥ apaḥ adbhirapyevaṃ praśāṃś caiva praśāmyapi

हिन्दी अर्थ

(प्रथमा विभक्ति एक०)-में जरसौ--जरे (प्र०, ब०)। अब 'सर्वा' शब्दके रूप कहते हैं-१-

English

"Pratan, pratanau, pratanbhyam, he pratan cha, susharmanah; apah, apah, adbhih" thus; "prashan cha prashamyapi" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 65

कः केन सर्ववत् केषु अयं चेमे इमान्नयः ।अनेन चाभ्यामेभिश् च अस्मै चेभ्यः स्वमस्य च

kaḥ kena sarvavat keṣu ayaṃ ceme imānnayaḥ / anena cābhyāmebhiś ca asmai cebhyaḥ svamasya ca

हिन्दी अर्थ

१. हुआ। २. जो भूतकालमें पाचक रहा हो, वह। ३. श्रेष्ठ) ४. यह, वह। ५. गाय दुहनेवाला। ६. मित्रद्रोही । ७. अपनेको

English

Ka (who): "kah, kena, sarvavat, keshu; ayam, ime, iman, nayah; anena, abhyam, ebhih; asmai, ebhyah, svam, asya" (declension of pronouns).

अध्याय ३४९

श्लोक 66

अनयोरेषामेषु स्याच्चत्वारश् चतुर्स् तथा ।चतुर्णाञ्च चतुर्ष्व् अस्ति सुगीः श्रेष्ठः सुगिर्यपि

anayoreṣāmeṣu syāccatvāraś caturs tathā / caturṇāñca caturṣv asti sugīḥ śreṣṭhaḥ sugiryapi

हिन्दी अर्थ

(सबको दो) । सर्वस्याः (प०--ए०), सर्वस्याः रूप 'रमा' शब्दके समान होते हैं। स्त्रीलिङ्ग नित्य द्विवचनान्त द्वि-शब्दके रूप ये हैं-द्वे (प्र०-द्वि०), द्वे (द्वि०-द्वि०), 'त्रि' शब्दके रूप ये हैं-१-२-तिस्त्रः। तिसृणाम्

English

"Anayoh, eshamu, eshu"; chatur: "chatvarah, chaturas, chaturnam, chatursu"; sugir: "sugih, shreshthah, sugirya" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 67

सुद्यौः सुदिवौ सुद्युभ्यां दिड्विषौ विट्सु यादृशः ।यादृग्भ्याञ्चैव विड्भ्याञ्च षट् षट् षणाञ्चषट्स्वपि

sudyauḥ sudivau sudyubhyāṃ diḍviṣau viṭsu yādṛśaḥ / yādṛgbhyāñcaiva viḍbhyāñca ṣaṭ ṣaṭ ṣaṇāñcaṣaṭsvapi

हिन्दी अर्थ

(ष०--ब० ) । 'बुद्धि’ शब्दके रूप इस प्रकार हैंबुद्धिः (प्र०--ए०), बुद्धया (तृ०-ए०),

English

Sudyu: "sudyauh, sudivau, sudyubhyam"; dik, vish: "vitsu"; yadrish: "yadrigbhyam, vidbhyam"; shash: "shat, shat, shannam, shatsu" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 68

सुवचाः सुवचसा च सुवचोभ्यामथेदृशम् ।हे सुवचो हे उशनन् उशना वोशनस्यपि

suvacāḥ suvacasā ca suvacobhyāmathedṛśam / he suvaco he uśanan uśanā vośanasyapi

हिन्दी अर्थ

ए०)। 'मति' शब्दके सम्बोधनके एकवचनमें 'हे मते'--यह रूप होता है। “मुनीनाम्? (यह “मुनि' शब्दके षष्ठी-बहुवचनका रूप है) और शेष रूप “कवि' शब्दके समान होते हैं। “नदी' शब्दके रूप इस प्रकार होते हैं-नदी (प्र०--

English

Suvachas: "suvachah, suvachasa, suvachobhyam" thus; "he suvachah, he ushanan, ushana, voshanasi" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 69

पुरदंशा अनेहा हेविद्वन् विद्वांस उत्तमाः ।विदुषे नमो विद्वद्भ्यां विद्वत्सु च वभूविवान्

puradaṃśā anehā hevidvan vidvāṃsa uttamāḥ / viduṣe namo vidvadbhyāṃ vidvatsu ca vabhūvivān

हिन्दी अर्थ

(स०--ए०), नदीषु (स०--ब०), इसी प्रकार “कुमारी' और 'जुम्भणी' शब्दके रूप होते हैं। 'श्री' शब्दके रूप भिन्न होते हैं-- ' श्री:' (प्र०--

English

Purandamsha; aneha; "he vidvan, vidvamsa uttamah, vidushe, namo vidvadbhyam, vidvatsu cha, babhuvivan" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 70

एवञ्च पेचिवान् श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयसस् तथा ।असौ अमू अमी श्रेष्ठा अमुं अमूनिहामुना

evañca pecivān śreyān śreyāṃsau śreyasas tathā / asau amū amī śreṣṭhā amuṃ amūnihāmunā

हिन्दी अर्थ

(च०-ए०)। स्त्री! शब्दके रूप अधोलिखित हैं—स्त्रीम्-स्त्रियम् (द्वि०-ए०), स्त्रीः स्त्रियः शब्दका सप्तमीके एकवचनमें ' ग्रामण्याम् और “धेनु' शब्दका चतुर्थीके एकवचनमें ' धेन्वै, धेनवे ' रूप होते हैं ॥ १--७॥

English

And thus pechivan; shreyan: "shreyamsau, shreyasas"; asau: "amu, ami, shreshtha, amum, amunih, amuna" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 71

अमीभिरमुस्मै वामुस्मादमुस्य वामुयोस् तथा ।अमीषाममुस्मिन्नित्येवं गोधुक् गोधुग्भिरागतः

amībhiramusmai vāmusmādamusya vāmuyos tathā / amīṣāmamusminnityevaṃ godhuk godhugbhirāgataḥ

हिन्दी अर्थ

'जम्बु' शब्दके रूप ये हैं-जम्बूः (प्र

English

"Amibhir, amushmai, amushmat, amushya, amuyoh, amishaam, amushmin" thus; godhuk: "godhuk, godhugbhir agatah" (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 72

गोधुक्ष्वित्येवमन्येपि मित्रद्रुहो मित्रदुहा ।मित्रध्रुग्भ्यां मित्रध्रुग्भरेवं चित्तद्रुहादयः

godhukṣvityevamanyepi mitradruho mitraduhā / mitradhrugbhyāṃ mitradhrugbharevaṃ cittadruhādayaḥ

हिन्दी अर्थ

पिब।' (जामुनके फलोंका रस पीयो)। 'वर्षाभू' आदि शब्दके कतिपय रूप ये हैं-वर्षाभ्वौ मातृः (मातृशब्दका द्विग--ब० ) । गौः (गो+प्र०-- ए०) । नौः (नौका) (प्र-ए०) । 'बाच्' शब्दके रूप ये हैं--वाक्--वाग् (प्र०--ए०) (वाणी),

English

"Godhukshu" thus others; mitradruh: "mitradruhah, mitraduha, mitradhrugbhyam, mitradhrugbhih"; thus chittadruh and the like (declension).

अध्याय ३४९

श्लोक 73

स्वलिट् स्वलिड्भ्यां स्वलिहि अनड्वाननडुत्सु च ।अजन्ताश् च हलन्ताश् च पुंस्यथो ऽथ स्त्रियां वदे

svaliṭ svaliḍbhyāṃ svalihi anaḍvānanaḍutsu ca / ajantāś ca halantāś ca puṃsyatho 'tha striyāṃ vade

हिन्दी अर्थ

(स०-ब० ) पुष्पहारबाचक 'स्त्रज्' शब्दके रूप ये हैं--स्त्रग्भ्याम् (तृ०, च० एवं पं०--

English

Svalit: "svalit, svalidbhyam, svalihi"; anadvan: "anadvan, anadutsu"; vowel-ending and consonant-ending masculines; now I tell the feminines.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 349
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.