Agni Purana· Agni Purāṇa
355
अध्याय 355 / 381

Adhyaya 356

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३५५

श्लोक 1

उणादिसिद्धरूपम् कुमार उवाच उणादयो ऽभिधास्यन्ते प्रत्यया धातुतः परे ।उणि कारुश् च शिल्पी स्यात् जायुर्मायुश् च पित्तकं

uṇādisiddharūpam kumāra uvāca uṇādayo 'bhidhāsyante pratyayā dhātutaḥ pare / uṇi kāruś ca śilpī syāt jāyurmāyuś ca pittakaṃ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यका बोध कराता है।) ' बहुपद बहुव्रीहि 'में दोसे अधिक पद समासमें आबद्ध होते हैं। इसका उदाहरण है-'अयम् अर्चिताशेषपूर्वः ।'

English

KuSika (was the son) of Balakasva, and Gadhi, the Indra, (was born) from KuiSika. Satyavati (was) the daughter of Gadhi and Visvamitra his excellent son.

अध्याय ३५५

श्लोक 2

गोमायुर्वायुर्वेदेषु वहुलं स्युरुणादयः ।१ पाठो ऽयम् पौनरुक्त्यदोषेण दुष्टः २ खयं सुष्ठुतरा यथेति ज॥ ।अमुमुत्तरा यथेति ट॥ पाठो ऽयं, एतत्पाठस्थलाभिसिक्तपाठान्तरञ्च न सम्यक् प्रतिभाति :प् २५८ आयुः स्वादुश् च हेत्वाद्याः किंशारुर्धान्यशूककः

gomāyurvāyurvedeṣu vahulaṃ syuruṇādayaḥ / 1 pāṭho 'yam paunaruktyadoṣeṇa duṣṭaḥ 2 khayaṃ suṣṭhutarā yatheti ja.. / amumuttarā yatheti ṭa.. pāṭho 'yaṃ, etatpāṭhasthalābhisiktapāṭhāntarañca na samyak pratibhāti :p 258 āyuḥ svāduś ca hetvādyāḥ kiṃśārurdhānyaśūkakaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्चिताशेषपूर्वः।) अर्थात् जिसके सारे पूर्वज पूजित हुए हों, वह “अचिताशेषपूर्व ' है। इसमें समासमें आबद्ध हैं। ऐसा समास ' बहुपद' कहा गया है। 'संख्योत्तरपद'का उदाहरण है--'एते विप्रा उपदशाः “--ये ब्राह्मण लगभग दस हैँ'। इसमें 'दस' संख्या उत्तरपदके रूपमें प्रयुक्त है।

English

Sahadeva (was born) from Somadatta. Somaka (was born) from Sahadeva. Jantu was from Somaka. Prata (was) the son of Jantu.

अध्याय ३५५

श्लोक 3

कृकवाकुः कुक्कुटः स्याद् गुरुर्भर्ता मरुस् तथा ।शयुश्चाजगरो ज्ञेयः स हरायुधमुच्यते

kṛkavākuḥ kukkuṭaḥ syād gururbhartā marus tathā / śayuścājagaro jñeyaḥ sa harāyudhamucyate

हिन्दी अर्थ

'द्वित्रा: द्ग्रेकत्रयः' इत्यादि संख्योभयपद के उदाहरण हैं। “सहपूर्वपद' का उदाहरण--

English

Drupada (was) from Prsata. Dhrsadyumna (was) from him. Dhrstaketu was his son. k$a was born to Ajamidha through Dhumini.

अध्याय ३५५

श्लोक 4

स्वरुर्वंज्ञं त्रपुरुसि समसारं फल्गुरीरितं ।गृध्नश् च क्रनि किरचि मन्दिरं तिमिरं तमः

svarurvaṃjñaṃ trapurusi samasāraṃ phalgurīritaṃ / gṛdhnaś ca krani kiraci mandiraṃ timiraṃ tamaḥ

हिन्दी अर्थ

शिखा यस्य सः। अर्थात् जडसहित उखड़ गयी है शिखा जिसकी, वह वृक्ष)-यहाँ पूर्वपदके स्थानमें 'सह' (स)-का प्रयोग हुआ है । व्यतिहार- लक्षणका उदाहरण है-केशाकेशि, नखानखि युद्धम् (आपसमें झोंटा-झुटौअल, परस्पर नखोंसे बकोटा-बकोटीपूर्वक कलह)

English

"Svaru", "vajnam", "trapusi", "samasara", "phalgu" are told; "gridhna" in "krana"; "kirach": "mandira", "timira", "tamas".

अध्याय ३५५

श्लोक 5

इलचि सलिलं वारि कल्याणं भण्डिलं स्मृतं ।बुधो विद्वान् क्वसौ स्याच्च शिविरं गुप्तसंस्थितिः

ilaci salilaṃ vāri kalyāṇaṃ bhaṇḍilaṃ smṛtaṃ / budho vidvān kvasau syācca śiviraṃ guptasaṃsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

दिग्लक्षणार्थका उदाहरण--उत्तरपूर्वा (उत्तर और पूर्वके अन्तरालकी दिशा) । 'द्विगु' समास दो प्रकारका बताया गया है। 'एकवद्भाव' तथा ' अनेकधा' स्थितिको लेकर ये भेद किये गये हैं।

English

"Ilach": "salila, vari"; "kalyana", "bhandila" are remembered; "budha, vidvan" in "kvasu"; "shivira" is guarded station.

अध्याय ३५५

श्लोक 6

ओतुर्विडालश् च तुनि अभिधानादुगादयः ।कर्णः कामी च गृहभूर्वास्तुर्जैवातृकः स्मृतः

oturviḍālaś ca tuni abhidhānādugādayaḥ / karṇaḥ kāmī ca gṛhabhūrvāsturjaivātṛkaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

संख्या पूर्वपदवाला समास 'द्विगु' है। इसे कर्मधारयका ही एक भेदविशेष स्वीकार किया गया है। 'एकवद्धाव' का उदाहरण है-द्विथृङ्गम्

English

"Otu", "vidala" and "tun"; "abhidhana" — Unadi suffixes and the rest: "karna, kami, grihabhuh, vastuh, jaivatrika" are remembered.

अध्याय ३५५

श्लोक 7

अनड्वान् वहतेर्विनि स्याज्जातौ जीवार्णवौषधं ।नौ वह्निरिननि हरिणः मृगः कामी च भाजनम्(१)

anaḍvān vahatervini syājjātau jīvārṇavauṣadhaṃ / nau vahnirinani hariṇaḥ mṛgaḥ kāmī ca bhājanam(1)

हिन्दी अर्थ

(दो सींगोंका समाहार) । 'पञ्चमूली' भी इसीका

English

"Anadvan" from "vah" in "vin"; "jiva, arnava, aushadha" in kind; "nau, vahni" in "inin"; "harina, mriga, kami, bhajana".

अध्याय ३५५

श्लोक 8

कम्बोजो भाजनम्भाण्डं सरण्डश् च चतुष्पदः ।तरुरेरण्डः सङ्घातो वरूडः साम निर्भरं

kambojo bhājanambhāṇḍaṃ saraṇḍaś ca catuṣpadaḥ / tarureraṇḍaḥ saṅghāto varūḍaḥ sāma nirbharaṃ

हिन्दी अर्थ

उदाहरण है। 'अनेकधा' या 'अनेकवद्भाब'का उदाहरण है--सप्तर्षयः इत्यादि । “पञ्च ब्राह्मणाः ' में समास नहीं होगा; क्योंकि यहाँ संज्ञा नहीं है 'द्वनद्र' समास भी दो ही प्रकारका होता है-- १-' इतरेतरयोगी ' तथा २-'समाहारवान्'। प्रथमका उदाहरण है--'रुद्रविष्णू (रुद्रश्च विष्णुश्च रुद्र तथा विष्णु) । यहाँ इतरेतर-योग है। समाहारका

English

"Kamboja, bhajana, bhanda, saranda" the four-footed; "taru, eranda, sanghata, varuda, sama, nirbhara";

अध्याय ३५५

श्लोक 9

स्फारं प्रभूतं स्यान्नान्तप्रत्यये चीरवल्कलं ।कातरो भीरुरुग्रस्तु प्रचण्डो जवसं तृणं

sphāraṃ prabhūtaṃ syānnāntapratyaye cīravalkalaṃ / kātaro bhīrurugrastu pracaṇḍo javasaṃ tṛṇaṃ

हिन्दी अर्थ

उदाहरण है-भेरीपटहम् (भेरी च पटहश्च, अनयोः समाहारः--अर्थात् भेरी और पटहका समाहार) । यहाँ 'तुर्याङ्ग' होनेसे इनका एकवद्भाव होता है। अव्ययीभाव समास भी दो तरहका होता है--

English

"sphara, prabhuta" in the "na" ending; "chiravalkala"; "katara, bhiru"; "ugra" but "prachanda"; "javasa, trina";

अध्याय ३५५

श्लोक 10

जगच्चैव तु भूर्लोको कृशानुर्ज्योतिरर्ककः ।वर्वरः कुटिलो धूर्तश् चत्वरञ्च चतुष्पथं

jagaccaiva tu bhūrloko kṛśānurjyotirarkakaḥ / varvaraḥ kuṭilo dhūrtaś catvarañca catuṣpathaṃ

हिन्दी अर्थ

पूर्वपद। प्रथमका उदाहरण है-शाकस्य मात्रा शाकप्रति। यहाँ “शाक' पूर्वपद है और मात्रार्थक “प्रति’ अव्यय उत्तरपद। दूसरेका उदाहरण “उपकुमारम्-उपरथ्यम्' इत्यादि हैं। समासको प्रायः चार प्रकारोंमें विभक्त किया जाता है-१- उत्तरपदार्थको प्रधानतासे युक्त (तत्पुरुष), २-

English

"jagat" and "bhurloka"; "krishanu, jyotih, arkaka"; "barbara, kutila, dhurta"; "chatvara" is a crossroads;

अध्याय ३५५

श्लोक 11

चीवरं भिक्षुप्रावृत्तिरादित्यो मित्र ईरितः ।पुत्र सूनुः पिता तातः पृदाकुर्व्याघ्रवृश्चिके ।गर्तो ऽवटो ऽथ भरतो नटो ऽपरेप्युणादयः

cīvaraṃ bhikṣuprāvṛttirādityo mitra īritaḥ / putra sūnuḥ pitā tātaḥ pṛdākurvyāghravṛścike / garto 'vaṭo 'tha bharato naṭo 'parepyuṇādayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'समासविभागका वर्णन” नामक तीन सौ पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

"chivara" is a monk's cloth; "aditya" and "mitra" are said; "putra, sunu, pita, tata, pridaku, vyaghra, vrishchika; garta, avata, bharata, nata" and other Unadi words.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 355
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.