Agni Purana· Agni Purāṇa
358
अध्याय 358 / 381

Adhyaya 359

69 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३५८

श्लोक 1

स्वर्गपातालादिवर्गाः अग्निर् उवाच स्वर्गादिनामलिङ्गो यो हरिस्तं प्रवदामि ते ।स्वःस्वर्गनाकत्रिदिवा द्योदिवौ द्वेत्रिपिष्टपं

svargapātālādivargāḥ agnir uvāca svargādināmaliṅgo yo haristaṃ pravadāmi te / svaḥsvarganākatridivā dyodivau dvetripiṣṭapaṃ

हिन्दी अर्थ

रूप बनता है। अपत्यार्थमें तो 'इञ्' होकर '्षत्रस्यापत्यं पुमान् क्षात्रिः'-यही रूप बनेगा। “कुलात् खः।' (४। १। १३९) के अनुसार “कुल' शब्दसे 'ख' प्रत्यय और 'ख' के स्थानमें “ईन' आदेश होनेपर 'कुलीनः'-इस पदकी सिद्धि होती है। 'कुर्वादिभ्यो ण्यः।' (४

English

One should take dr>' radish, horse-gram, mUla (tlie root of long pepper) and juice of venison mixed with cooked barley, wheat and Sdli rice and old uSira.

अध्याय ३५८

श्लोक 2

देवा वृन्दारका लेखा रुद्राद्या गणदेवताः ।विद्याधरो ऽप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः

devā vṛndārakā lekhā rudrādyā gaṇadevatāḥ / vidyādharo 'psaroyakṣarakṣogandharvakinnarāḥ

हिन्दी अर्थ

१५१) के अनुसार अयत्यार्थमें 'कुरू' शब्दसे

English

Purgatives should be given to those having heart disease. Long pepper is beneficial for those having hiccough. Buttermilk, gruel made from the fermentation of boiled rice, spirit distilled from molasses together with cold water (arc also beneficial). MuklaSy natron and wine are commended in any distemper due to drunkeness.

अध्याय ३५८

श्लोक 3

पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतो ऽमी देवयोनयः ।देवद्विषो ऽसुरा दैत्याः सुगतः स्यात्तथागतः

piśāco guhyakaḥ siddho bhūto 'mī devayonayaḥ / devadviṣo 'surā daityāḥ sugataḥ syāttathāgataḥ

हिन्दी अर्थ

होकर 'कौरव्यः' इत्यादि प्रयोग बनते हैं। “शरीराबयवाद् यत्।' (५। १। ६) के नियमानुसार शरीरावयववाचक शब्दोँसे “यत्' प्रत्यय होनेपर 'मूर्धन्य' तथा 'मुख्य' आदि शब्द सिद्ध होते हैं। “सुगन्धिः शोभनो गन्धो यस्य सः'--इस लौकिक विग्रहमें बहुब्रीहि समास करनेके पश्चात्

English

Modified forms of cooked barley, cakes made of dried radish, vegetables, snake-gourd and tender shoots of cane would remedy the stiffness of thigh. One should take food consisting of old wheat, barley, Sdli rice together with soup made of green-gram dihaka and mas&ra (different kinds of

अध्याय ३५८

श्लोक 4

ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठो विष्णुर् नारायणो हरिः ।रेवतीशो हली रामः कामः पञ्चशरः स्मरः

brahmātmabhūḥ surajyeṣṭho viṣṇur nārāyaṇo hariḥ / revatīśo halī rāmaḥ kāmaḥ pañcaśaraḥ smaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस सूत्रके अनुसार अन्तमें 'इ' हो जानेसे “सुगन्धिः '--इस शब्दरूपको सिद्धि होती है

English

Water, candied sugar and honey are commended for remedying acute gout. Duivd (a kind of gras.s) soaked in ghee is beneficial in nasal diseases.

अध्याय ३५८

श्लोक 5

लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा सर्वः सर्वेश्वरः शिवः ।कपर्दो ऽस्य जटाजूटः पिनाको ऽजगवन्धनुः

lakṣmīḥ padmālayā padmā sarvaḥ sarveśvaraḥ śivaḥ / kapardo 'sya jaṭājūṭaḥ pināko 'jagavandhanuḥ

हिन्दी अर्थ

“तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्।' (५। २। ३६)-तारकादिगणसे 'इतच्' प्रत्यय होता है, इस नियमके अनुसार 'तारकाः संजाता अस्य' (तारे उग आये हैं, इसके) इस अर्थमें “तारका' शब्दसे 'इतच्' प्रत्यय होनेपर “तारकितं नभः ' इत्यादि प्रयोग सिद्ध होते हैं। 'कुण्डमिव ऊधो यस्याः सा’ (कुण्डाके समान है थन जिसका, वह)--इस लौकिक विग्रहमें बहुब्रीहि

English

Oil made up of the juice of bhrngardja (a kind of shrub) or the juice of dhdtri (a variety of myrobalan) (may be used) as sternutatory in all diseases relating to the head.

अध्याय ३५८

श्लोक 6

प्रमथाः स्युः पारिषदा मृडानी चण्डिकाम्बिका ।द्वैमातुरो गजास्यश् च सेनानीरग्निभूर्गुहः

pramathāḥ syuḥ pāriṣadā mṛḍānī caṇḍikāmbikā / dvaimāturo gajāsyaś ca senānīragnibhūrguhaḥ

हिन्दी अर्थ

इस सूत्रके अनुसार ऊधोऽन्त बहुब्रीहिसे स्त्रीलिङ्गमें “अनङ्' होता है। इस प्रकार 'अनङू' होनेपर ' बहुव्रीहेरूधसो डीष्।' (४। १। २५)--इस सूत्रसे 'डीष्' प्रत्यय होता है। तत्पश्चात् अन्यान्य

English

The fmits of dhdtri (a variety of myrobalan) and clari¬ fied butter are excellent as an ointment for head for the dest-. ruction of all diseases relating to head. The food should consist of oily and hot things.

अध्याय ३५८

श्लोक 7

आखाण्डलः सुनासीरः सूत्रामाणो दिवस्पतिः ।पुलोमजा शचीन्द्राणी देवी तस्य तु वल्लभा

ākhāṇḍalaḥ sunāsīraḥ sūtrāmāṇo divaspatiḥ / pulomajā śacīndrāṇī devī tasya tu vallabhā

हिन्दी अर्थ

प्रक्रियात्मक कार्य होनेके बाद 'कुण्डोध्नी' पदकी सिद्धि होती है। “पुष्पं धनुर्यस्य स पुष्पधन्वा ' (कामदेवः ), ' सुष्ठु धनुर्यस्य स सुधन्वा’ (श्रेष्ठ धनुष धारण करनेवाला योद्धा )--इन दोनों बहुब्रीहि- पदोंमें धनुषश्च।' (५। ४। १३२)-इस सूत्रसे “अनङ्' होता है। तत्पश्चात् सुबादि कार्य होनेपर

English

Filling ear with oil or the urine of goat is excellent for the destruction of pain in ear. O Brahmin! All kinds of oysters (may also be used).

अध्याय ३५८

श्लोक 8

स्यात् प्रासादो वैजयन्तो जयन्तः पाकशासनिः ।ऐरावते ऽभ्रमातङ्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः(?)

syāt prāsādo vaijayanto jayantaḥ pākaśāsaniḥ / airāvate 'bhramātaṅgairāvaṇābhramuvallabhāḥ(?)

हिन्दी अर्थ

वैभवके द्वारा प्रसिद्ध हो, वह 'वित्तचुञ्जुः' है।

English

Oil together with rdsnd and sahacaya (is good) for deranged wind. Food that does not cause excessive phlegm is commended for abscess.

अध्याय ३५८

श्लोक 9

ह्रीदिनी वज्रमस्त्री स्यात् कुलिशम्भिदुरं पविः ।व्योमयानं विमानो ऽस्त्री पीयूषममृतं सुधा

hrīdinī vajramastrī syāt kuliśambhiduraṃ paviḥ / vyomayānaṃ vimāno 'strī pīyūṣamamṛtaṃ sudhā

हिन्दी अर्थ

शब्दशास्त्रमें जिसकी प्रसिद्धि है, वह शब्दचुञजु' कहलाता है। ये दोनों शब्द 'चुञ्जुप्' प्रत्यय होनेपर निष्पन्न होते हैं। इसी अर्थमें “चणप्” प्रत्यय भी होता है। यथा--'केशचण: '। जो अपने केशोंसे विदित है, वह 'केशचणः' कहा गया है। (इन प्रत्ययोंका विधान 'तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ।' (५ । २। २६) -इस सूत्रके अनुसार होता है। “पटु' शब्दसे 'प्रशस्त' अर्थमें 'रूप' प्रत्यय होनेपर

English

Flours of fried barley made into balls as well as amid are commended (for making the abscess) to ripen. The pulve¬ rised neem (is used) to make (the ripened abscess to) open and for healing,

अध्याय ३५८

श्लोक 10

स्यात् सुधर्मा देवसभा स्वर्गङ्गा सुरदीर्घिका ।स्त्रियां बहुष्वप्स्रसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः

syāt sudharmā devasabhā svargaṅgā suradīrghikā / striyāṃ bahuṣvapsrasaḥ svarveśyā urvaśīmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

“पटुरूपः' पद बनता है। प्रशस्तः पटुः-पटरूपः ।' जो प्रशस्त पटु है, वह “पटुरूप' कहा जाता है। यह 'रूप' प्रत्यय 'सुबन्त' और “तिङन्त'-दोनों प्रकारके शब्दोंसे होता है। 'तिङन्त' शब्दसे इस

English

The treatment of women after delivery consists mainly of offering oblations to all the creatures. The use of amiilet for women after the delivery as well as for animals is always beneficial.

अध्याय ३५८

श्लोक 11

हाहा हूहूश् च गन्धर्वा अग्निर्वह्निर्धनञ्चयः ।जातवेदाः कृष्णवर्त्मा आश्रयाशश् च पावकः

hāhā hūhūś ca gandharvā agnirvahnirdhanañcayaḥ / jātavedāḥ kṛṣṇavartmā āśrayāśaś ca pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार होता है--प्रशस्तं पचति इति “पचतिरूपम्।' “पचतिरूपम्' का अर्थ है--अच्छी तरह पकाता है। अतिशयार्थ-द्योतनके लिये “तमप्', 'इष्ठन्', “तरप्? और ' ईयसुन्'--ये प्रत्यय होते हैं । इनमेंसे “तरप्' और “ईयसुन्'-ये दोनों दोमेंसे एककी श्रेष्ठताका प्रतिपादन करते हैं और "तमप्? तथा 'इष्ठन्'-ये दोनों बहुतोंमेंसे एककी श्रेष्ठता बताते हैं। पाणिनिने इसके लिये दो सूत्रोंका उल्लेख

English

Chewing the leaves of neem is the remedy for one bitten by a snake. The (shoots of ) palmyrah, ke{ya old oil, old barley and old ghee (are also good for the same). A fumigation with the plumes of peocock with ghee (is good) for one bitten by a scorpion, A plaster of the seeds of paldSa ground with the juice oiarka (plant) (is also beneficial). Black pepper or yellow myrobalan with the three kii>ds of myrobalans (is beneficial) for one bitten by a scorpion. If the juice of arka (plant), gingelly oil, flesh and molasses in equal proportion is drunk, it would at once destroy the poison due to (the biting of) a dog that is difficult to cure. The root of rice (if ground) with equal part of trivrt (three kinds of myrobalans) and clarified butter and drunk, it would destroy quickly the poisons due to snakes, and other insects even if they are very powerful.

अध्याय ३५८

श्लोक 12

हिरण्यरेताः सप्तार्चिः शुक्रश् चैवाशुशुक्षणिः ।शुचिरप्पित्तमौर्वस्तु वाडवो वडवानलः

hiraṇyaretāḥ saptārciḥ śukraś caivāśuśukṣaṇiḥ / śucirappittamaurvastu vāḍavo vaḍavānalaḥ

हिन्दी अर्थ

किया है-' अतिशायने तमबिष्ठनौ।' (५

English

Nothing excels oil or ghee for anointing, as a drink or as diuretic. Fire is the best sweating agent. Cold water is the best astringent.

अध्याय ३५८

श्लोक 13

वह्नेर्द्वयोर्ज्वालकीलावर्चिर्हेतिः शिखा स्त्रियां ।त्रिषु स्फुलिङ्गो ऽग्निकणो धर्मराजः परेतराट्

vahnerdvayorjvālakīlāvarcirhetiḥ śikhā striyāṃ / triṣu sphuliṅgo 'gnikaṇo dharmarājaḥ paretarāṭ

हिन्दी अर्थ

(५। ३। ५७) । इसके सिवा, यदि किसी द्रव्यका प्रकर्ष न बताना हो तो 'तरप्' 'तमप्' प्रत्ययोंसे परे 'आम्' हो जाता है। यह 'आम्' 'किम्' शब्द, 'एदन्त' शब्द, तिङन्त पद तथा अव्यय पदसे भी होते हैं। इन सब नियमोंके अनुसार 'अयम् अनयोरतिशयेन पटुः।' (यह इन दोनोंमें अधिक पटु है)-इस अर्थको बतानेके लिये 'पटु' शब्दसे 'ईयसुन्' प्रत्यय करनेपर विभक्तिकार्यपूर्वक

English

Oil should be given on Saturday. One who makes a gift of food with cow's milk in the (month of) Aioina (October- November), (would also get rid of the diseases). One who bathes the liAga (representative symbol of Lord Siva) with ghee and milk would become free from diseases.

अध्याय ३५८

श्लोक 14

कालो ऽन्तको दण्डधरः श्राद्धेदेवो ऽथ राक्षसः ।कौणपास्रपक्रव्यादा यातुधानश् च नैरृतिः

kālo 'ntako daṇḍadharaḥ śrāddhedevo 'tha rākṣasaḥ / kauṇapāsrapakravyādā yātudhānaś ca nairṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

“पटीयान्' रूप होता है। 'अक्ष' शब्दसे 'तरप्'

English

One should offer unto fire durvS (grass) dipped in the three sweet things (sugar, honey and clarified butter) with ( the recitation of) thegtyatri {mantra). One should bathe and make the offering in thatasterism in which one got the disease.

अध्याय ३५८

श्लोक 15

प्रेचेता वरुणः पाशी श्वसनः स्पर्शनो ऽनिलः ।सदागतिर्मातरिश्वा प्राणो मरुत् समीरणः

precetā varuṇaḥ pāśī śvasanaḥ sparśano 'nilaḥ / sadāgatirmātariśvā prāṇo marut samīraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दोंसे उक्त प्रत्यय होनेपर “पटुतरः ' आदि रूप बनते हैं। तिङन्तसे “तरप्' प्रत्यय करके अन्तमें 'आम्' करनेपर पचतितराम्’ रूप बनता है। “पञ्चन्' शब्दसे 'तयप्' प्रत्यय करनेपर 'पञ्जतयम्'-

English

A hymn to (Lord) VUtu would remove the diseases that

अध्याय ३५८

श्लोक 16

जवो रंहस्तरसी तु लघुक्षिप्रमरन्द्रुतम् ।सत्वरं चपलं तूर्णमविलम्बितमाशु च

javo raṃhastarasī tu laghukṣipramarandrutam / satvaraṃ capalaṃ tūrṇamavilambitamāśu ca

हिन्दी अर्थ

इत्यादि उदाहरण उपलब्ध होते हैं

English

The fourth, ninth and fourteenth days of a lunar fcfftnight.

अध्याय ३५८

श्लोक 17

सतते ऽनारताश्रान्तसन्तताविरतानिशं ।नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः

satate 'nāratāśrāntasantatāviratāniśaṃ / nityānavaratājasramapyathātiśayo bharaḥ

हिन्दी अर्थ

किंचित् न्यूनता तथा असमापिका भाव प्रकर करनेके लिये 'सुबन्त' और 'तिङन्त' शब्दोंसे “कल्पप्', 'देश्य' तथा 'देशीयर्' प्रत्यय होते हैं। 'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः' (५। ३। ६७)-इस सूत्रके अनुसार 'मृदु' शब्दसे

English

Those that arc pungent, bitter and astringent produce wind and destroy phlegm. Similarly those that are pungent, sour and saline are known to increase bile.

अध्याय ३५८

श्लोक 18

अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाटनिर्भरम् ।तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढवाढदृढानि च

ativelabhṛśātyarthātimātrodgāṭanirbharam / tīvraikāntanitāntāni gāḍhavāḍhadṛḍhāni ca

हिन्दी अर्थ

है। इसका अर्थ हुआ-'कुछ कम मृदु या कोमल'। “ईषदूनः इन्द्रः-इन्द्रकल्पः। ईषदूनः अर्कः-अर्ककल्पः।' इत्यादि उदाहरण इसी तरह जाननेयोग्य हैं । “ईषदूनः राजा '--इस अर्थमें

English

Those that are bitter, sweet and astringent destroy bile. This is not the effect of the taste but only of its chemical action.

अध्याय ३५८

श्लोक 19

गुह्यकेशो यक्षराजो राजराजो धनाधिपः ।स्यात् किन्नरः किंपुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः

guhyakeśo yakṣarājo rājarājo dhanādhipaḥ / syāt kinnaraḥ kiṃpuruṣasturaṅgavadano mayuḥ

हिन्दी अर्थ

'राजन्' शब्दसे 'देशीयर्' प्रत्यय करनेपर 'राजदेशीयः' तथा 'देश्य'’ प्रत्यय करनेपर 'राजदेश्यः'—ये रूप बनते हैं। इसी तरह “पटु' शब्दसे “जातीय' प्रत्यय करनेपर 'पटुजातीयः' पद बनता है। इसका अर्थ है-पटुप्रकार-पटुके प्रकारका । ' थल्' प्रत्यय प्रकारमात्रका बोधक है, किंतु “जातीयर्” प्रत्यय “प्रकारवान्' का बोध कराता है। इसका विधायक पा० सू० है

English

O Susruta! Those that are stimulant and hot destroy phlegm and wind. Those that are cold destroy bile. They (the herbs) exert their influence according to their qualities.

अध्याय ३५८

श्लोक 20

निधिर् ना सेवधिर्व्योम त्वभ्रं पुष्करमम्बरम् ।द्योदिवौ चान्तरीक्षं खं काष्ठाशाककुभो दिशः

nidhir nā sevadhirvyoma tvabhraṃ puṣkaramambaram / dyodivau cāntarīkṣaṃ khaṃ kāṣṭhāśākakubho diśaḥ

हिन्दी अर्थ

“प्रकारवचने जातीयर्।' ५। ३। ६९ 'प्रमाणे द्वयसजूदक्षजमात्रच:।' (५। २। ३७) -इस सूत्रके अनुसार 'जल' आदिका प्रमाण बतानेके लिये 'सुबन्त' शब्दोंसे ' यसच्' 'दध्नच्' तथा 'मात्रच्'

English

The three (seasons) beginning with the rainy (are said to be) visargas. The three (seasons) beginning with winter and ending with summer (are) adana.

अध्याय ३५८

श्लोक 21

अभ्यन्तरन्त्वन्तरालञ्चक्रवाडन्तु मन्डलं ।तडित्वान् वारिदो मेघस्तनयित्नुर्वलाहकः

abhyantarantvantarālañcakravāḍantu manḍalaṃ / taḍitvān vārido meghastanayitnurvalāhakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय होते हैं। इस नियमसे 'मात्रच्' प्रत्यय होनेपर जानुमात्रम् पद बनता है। इसका अर्थ है--घुटनेतक (पानी है)। 'ऊरू' शब्दसे 'द्वयसच्' प्रत्यय करनेपर “ऊरुद्ठबसम्' तथा "दध्नच्' प्रत्यय करनेपर 'ऊरूदश्चम्'-ये प्रयोग बनते हैं

English

Winter, spring and summer.

अध्याय ३५८

श्लोक 22

कादम्बनी मेघमाला स्तनितं गर्जितं तथा ।शम्पाशतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभाः(?)

kādambanī meghamālā stanitaṃ garjitaṃ tathā / śampāśatahradāhrādinyairāvatyaḥ kṣaṇaprabhāḥ(?)

हिन्दी अर्थ

४२)-इस सूत्रके अनुसार 'पञ्चावयबा यस्य तत्’ (पाँच अवयव हैं, जिसके वह) इस अर्थमें

English

The characteristics of the disease due to the (derang¬ ed) wind are — pain in the bones, bitter taste in the mouth, parched state of feeling in the mouth, yawning and bristling of the pair.

अध्याय ३५८

श्लोक 23

तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपलापि च ।स्फुर्जथुर्वज्रनिष्पेषो वृष्टिघातस्त्ववग्रहः

taḍitsaudāminī vidyuccañcalā capalāpi ca / sphurjathurvajraniṣpeṣo vṛṣṭighātastvavagrahaḥ

हिन्दी अर्थ

यह रूप बनता है। 'द्वारं रक्षति, द्वारे नियुक्तो वा दौवारिकः '--जो द्वारको रक्षा करता है, अथवा द्वारपर रक्षाके लिये नियुक्त है, वह “दौवारिक ' है। 'रक्षति।' (पा० सू० ४। ४। ३३) अथवा “तत्र नियुक्तः।' (पा०सू० ४। ४। ६९) सूत्रसे यहाँ 'ठक्' प्रत्यय हुआ है। 'ठ' के स्थानमें 'इक' आदेश हो जाता है तथा 'द्वारादीनां च।' (७। ३। ४)--इस सूत्रसे ऐच्' का आगम होता

English

Lightning: "tadit, saudamini, vidyut, chanchala, chapala"; "sphurjathu" is the thunder-crash, "vajranishpesha" the thunderbolt; "vrishtighata" is a break in the rain, "avagraha" a drought.

अध्याय ३५८

श्लोक 24

धारा सम्पात आशारः शीकरो ऽम्बुकणाः स्मृताः ।वर्षोपलस्तु करका मेघछन्ने ऽह्नि दुर्दिनं

dhārā sampāta āśāraḥ śīkaro 'mbukaṇāḥ smṛtāḥ / varṣopalastu karakā meghachanne 'hni durdinaṃ

हिन्दी अर्थ

है। फिर विभक्तिकार्य होनेपर “दौबारिकः' इस पदकी सिद्धि होती है। इस प्रकार 'ठकू' प्रत्यय होनेपर 'दौवारिक' शब्दकी सिद्धि बतायी गयी है। यहाँतक “तद्धितकी सामान्यवृत्ति' कही गयी।

English

"Dhara" (downpour), "sampata", "ashara" (heavy shower), "shikara" and "ambukana" (spray, drops of water); "varshopala" is hail; "durdina" is a day clouded over by rain.

अध्याय ३५८

श्लोक 25

अन्तर्धा व्यवधा पुंसि त्वन्तर्धिरपवारणं ।अपिधानतिरोधानपिधानच्छदनानि च

antardhā vyavadhā puṃsi tvantardhirapavāraṇaṃ / apidhānatirodhānapidhānacchadanāni ca

हिन्दी अर्थ

अब 'अव्ययसंज्ञक तद्धित'का निरूपण किया जाता है “यस्मादिति यतः', 'तस्मादिति ततः'-यहाँ “पञ्चम्यास्तसिल्।' (५। ३। ७) सूत्रके अनुसार “तसिल्' प्रत्यय होता है। इकार और लकारको इत्संज्ञा होकर उनका लोप हो जाता है। “तसिल्'

English

"Antardha", "vyavadha" (masculine); "antardhi", "apavarana" (concealment); "apidhana", "tirodhana", "pidhana", "chhadana" (covering).

अध्याय ३५८

श्लोक 26

अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ।विधुः कुमुदवन्धुश् च विम्बो ऽस्त्री मण्डलं त्रिषु

abjo jaivātṛkaḥ somo glaurmṛgāṅkaḥ kalānidhiḥ / vidhuḥ kumudavandhuś ca vimbo 'strī maṇḍalaṃ triṣu

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय विभक्तिसंज्ञक होनेके कारण 'त्यदादीनामः।' (७। २। १०२) के नियमानुसार अकारान्तादेश हो जाता है। अतः, 'यत्' की जगह “य' और तत् की जगह “त' होनेसे “यतः', “ततः '—ये रूप

English

Moon: "abja, jaivatrika, soma, glau, mriganka, kalanidhi, vidhu, kumudabandhu"; "bimba" (disc, neuter), "mandala" (circle, in all genders).

अध्याय ३५८

श्लोक 27

कला तु षोड्शो भागो भित्तं शकलखण्डके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता

kalā tu ṣoḍśo bhāgo bhittaṃ śakalakhaṇḍake / candrikā kaumudī jyotsnā prasādastu prasannatā

हिन्दी अर्थ

बनते हैं । “तसिलादयः प्राक् पाशपः।' (“तसिल्' आदिसे लेकर 'पाशप्' प्रत्ययके पूर्वतक जितने प्रत्यय विहित या अभिहित हुए हैं, उन सबको ' अव्ययसंज्ञा’ होती है)--इस परिगणनाके अनुसार हैं । “तसिल्' आदिमें 'त्रल्' प्रत्यय भी आता है। इसका विधायक पाणिनिसूत्र है —' सप्तम्यास्त्रल्।'

English

"Kala" is the sixteenth part (of the moon); "bhitta", "shakala", "khandaka" are a fragment; "chandrika, kaumudi, jyotsna" are moonlight; "prasada" is clarity, serenity.

अध्याय ३५८

श्लोक 28

लक्षणं लक्ष्मकं चिह्नं शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ।सुषमा पर्मा शोभा तुषारस्तुहिनं हिमं

lakṣaṇaṃ lakṣmakaṃ cihnaṃ śobhā kāntirdyutiśchaviḥ / suṣamā parmā śobhā tuṣārastuhinaṃ himaṃ

हिन्दी अर्थ

तत्र'-इस लौकिक विग्रहमें “त्रल्” प्रत्यय होनेपर “यस्मिन् त्र, “तस्मिन् त्र।' इस अवस्थामें 'कृत्तद्धितसमासाश्च' (१। २। ४६) से प्रातिपदिक

English

"Lakshana, lakshmaka, chihna" (mark, sign); "shobha, kanti, dyuti, chhavi" (beauty, lustre); "sushama, parama shobha"; "tushara, tuhina, hima" (frost, snow).

अध्याय ३५८

श्लोक 29

अवस्यायस्तु नीहारः प्रालेयः शिशिरो हिमः ।नक्षत्रमृक्षं भन्तारा तारका प्युडु वा स्त्रियां

avasyāyastu nīhāraḥ prāleyaḥ śiśiro himaḥ / nakṣatramṛkṣaṃ bhantārā tārakā pyuḍu vā striyāṃ

हिन्दी अर्थ

सूत्रसे विभक्तिका लोप और “त्यदादीनामः।' (७। २। १०२) सूत्रसे अकारान्तादेश होनेपर “यत्र, तत्र'--इन पदोंकी सिद्धि बतायी गयी है। ' अस्मिन् काले '--इस लौकिक विग्रहमें 'अधुना।' (५। ३। १७) सूत्रसे 'अधुना' प्रत्यय होने ' अस्मिन् अधुना’ इस अवस्थामें विभक्तिलोप, 'इदम्' के स्थानमें 'इश्' अनुबन्धलोप तथा “यस्येति च।' (६। ४। १४८) से इकारलोप

English

"Avashyaya, nihara" (mist); "praleya, shishira, hima" (dew, cold); "nakshatra, riksha, bha, tara, taraka, udu" (star; "udu" also feminine).

अध्याय ३५८

श्लोक 30

गुरुर्जीव आङ्गिरस उशना भार्गवः कविः ।विधुन्तुदस्तमो राहुर् लग्नं राश्युदयः स्मृतः

gururjīva āṅgirasa uśanā bhārgavaḥ kaviḥ / vidhuntudastamo rāhur lagnaṃ rāśyudayaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

होनेपर 'अधुना' की सिद्धि हुई। इसी अर्थमें “दानीम्' प्रत्यय होनेपर 'इदम्' के स्थानमें 'इ' होकर 'इदानीम्' रूप बनता है। “सर्वस्मिन् काले '--इस विग्रहमें 'सर्वैकान्यकिंयत्तदः काले

English

Jupiter: "guru, jiva, angirasa"; Venus: "ushana, bhargava, kavi"; "vidhuntuda, tamas, rahu" is the eclipse-planet; "lagna" is the rising of a zodiac sign.

अध्याय ३५८

श्लोक 31

सप्तर्षयो मरीच्यत्रिमुखाश्चित्रशिखण्डिनः ।हरिदश्वव्रघ्मपूषद्युमणिर्मिहिरो रविः

saptarṣayo marīcyatrimukhāścitraśikhaṇḍinaḥ / haridaśvavraghmapūṣadyumaṇirmihiro raviḥ

हिन्दी अर्थ

दा' (५। ३। १५)-इस सूत्रसे 'दा' प्रत्यय होनेपर 'सर्वदा' रूप बनता है । “तस्मिन् काले -- तर्हि’, 'कस्मिन् काले-कर्हि’ यहाँ “तत्' और 'किम्' शब्दोंसे 'काल' अर्थमें 'अनद्यतने हिलन्यतरस्याम्।' (५। ३। २१)--इस सूत्रसे “हिल! प्रत्यय हुआ। फिर पूर्ववत् प्रातिपदिकावयव विभक्तिका लोप होकर 'त्यदादीनामः।' (७

English

The seven sages: Marichi, Atri, and the others; "chitrashikhandin" (the bright-crested ones); the sun: "haridashva, brahma, pusha, dyumani, mihira, ravi" (names of the sun).

अध्याय ३५८

श्लोक 32

परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकभण्डले ।किरणो ऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिधृष्णयः

pariveṣastu paridhirupasūryakabhaṇḍale / kiraṇo 'sramayūkhāṃśugabhastighṛṇidhṛṣṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

१०२)--इस सूत्रसे 'तत्' के स्थानपर “त' और 'किमः कः।' (७। २। १०३) सूत्रसे 'किम्' के स्थानमै “क' होनेपर 'तर्हि' और 'कर्हि'--इन पदोंकी सिद्धि कही गयी है। 'अस्मिन्'-इस

English

"Parivesha" and "paridhi" are the halo; "upasuryaka" and "bhandala" are other terms for it; rays: "kirana, asramayukha, amshu, gabhasti, ghrini, dhrishni".

अध्याय ३५८

श्लोक 33

भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियां ।स्युः प्रभा रुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः

bhānuḥ karo marīciḥ strīpuṃsayordīdhitiḥ striyāṃ / syuḥ prabhā rugrucistviḍbhābhāśchavidyutidīptayaḥ

हिन्दी अर्थ

विग्रहमें 'त्रल्' प्रत्ययकी प्राप्ति हुई, किंतु उसे बाधित करके “इदमो हः।' (५। ३। ११) इस सूत्रसे 'हः' प्रत्यय हो गया। फिर 'इदम्' के स्थानमें इकार होनेपर 'इह' रूपको सिद्धि “येन प्रकारेण यथा, केन प्रकारेण कथम्'- इन स्थलोंपर प्रकारवचने थाल्।' (५। ३। २३) के अनुसार ' थाल्' प्रत्यय होनेपर “यथा', ' तथा' आदि रूप होते हैं। 'किम्' शब्दसे “किमश्च।'

English

"Bhanu, kara, marichi" (ray), "didhiti" (feminine); "prabha, ruk, ruchi, tvish, bha, bhas, chhavi, dyuti, dipti" (radiance).

अध्याय ३५८

श्लोक 34

रोचिः शोचिरुभे क्लीवे प्रकाशो द्योत आतपः ।कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति

rociḥ śocirubhe klīve prakāśo dyota ātapaḥ / koṣṇaṃ kavoṣṇaṃ mandoṣṇaṃ kaduṣṇaṃ triṣu tadvati

हिन्दी अर्थ

(५।३। २५) के अनुसार ' थम्' प्रत्यय होता है।

English

"Rochis" and "shochis" (neuter); "prakasha, dyota, atapa" (light, sunshine); "koshna, kavoshna, mandoshna, kaduṣhna" (lukewarm, mildly hot) are used of what is hot.

अध्याय ३५८

श्लोक 35

तिर्मं तीक्ष्णं खरं तद्वद्दिष्टो ऽनेहा च कालकः ।घस्रो दिनाहनी चैव सायंसन्ध्या पितृप्रसूः

tirmaṃ tīkṣṇaṃ kharaṃ tadvaddiṣṭo 'nehā ca kālakaḥ / ghasro dināhanī caiva sāyaṃsandhyā pitṛprasūḥ

हिन्दी अर्थ

अतः “कथम्' इस रूपकी सिद्धि होती है। जो शब्द दिशाके अर्थमें रूढ़ होते हैं, ऐसे 'दिशा', 'देश' और 'काल' अर्थमें प्रयुक्त शब्दोंसे स्वार्थमें ' अस्ताति’ प्रत्यय होता है। श्लोकमें 'पूर्वस्याम्' यह सप्तमी विभक्तिका, 'पूर्वस्याः’ यह पञ्चमी विभक्तिका तथा 'पूर्वा' यह प्रथमा विभक्तिका प्रतिरूप है। अर्थात् उक्त शब्द यदि समम्यन्त, पञ्चम्यन्त और प्रथमान्त हों, तभी उनसे ' अस्ताति'

English

"Tigma, tikshna, khara" (sharp, fierce); "dishta" and "kalaka"; "ghasra" (day), "dinaha"; "sayam-sandhya" (evening twilight), "pitriprasu" (the evening, mother of the ancestors).

अध्याय ३५८

श्लोक 36

प्रत्यूषो ऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्यूषसी अपि ।प्राह्णापराह्णमध्याह्णास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी

pratyūṣo 'harmukhaṃ kalyamuṣaḥpratyūṣasī api / prāhṇāparāhṇamadhyāhṇāstrisandhyamatha śarvarī

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय होता है। 'पूर्व', 'अधर' और 'अवर' शब्दोंके स्थानमें क्रमशः 'पुर' 'अध' और 'अव' आदेश होते हैं। 'अस्ताति' के स्थानमें 'असि' प्रत्ययका भी विधान होता है। इन निर्दिष्ट

English

"Pratyusha" (dawn), "aharmukha", "kalya", "usha"; the periods "prahna" (forenoon), "aparahna" (afternoon), "madhyahna" (midday); "trisandhya" (three twilights); then "sharvari" (night).

अध्याय ३५८

श्लोक 37

यामी तमी तमिस्रा च ज्योत्स्नी चन्द्रकयान्विता ।आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी

yāmī tamī tamisrā ca jyotsnī candrakayānvitā / āgāmivartamānāharyuktāyāṃ niśi pakṣiṇī

हिन्दी अर्थ

नियमोंके अनुसार "पूर्वस्यां दिशि', ' पूर्वस्याः दिशः' “पूर्वा वा दिक् '--इन लौकिक विग्रहोंमें “पुरः', “पुरस्तात्'--ये रूप होते हैं। उसी प्रकार रूप जानने चाहिए। इनके वाक्यप्रयोग ' पुरस्तात् संचरेद्', “पुरस्ताद् गच्छेत् इत्यादि रूपमें होते हैं। 'समाने अहनि'-इस अर्थमें 'सद्यः'-इस शब्दका प्रयोग होता है। 'समान'का 'स' और

English

"Yami, tami, tamisra" (night), "jyotsni" (moonlit night); "pakshini" is a night joined to the preceding and following days (as in "agami", "vartamana" days).

अध्याय ३५८

श्लोक 38

अर्धरात्रनिशीथौ प्रदोषो रजनीमुखं ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्य दन्तरम्

ardharātraniśīthau pradoṣo rajanīmukhaṃ / sa parvasandhiḥ pratipatpañcadaśyorya dantaram

हिन्दी अर्थ

'अहनि' के स्थानमें 'द्यस्' निपातित होकर “सद्य:'--इस पदकी सिद्धि होती है । ' पूर्वस्मिन्

English

"Ardharatra, nishitha" (midnight), "pradosha" (evening), "rajanimukha"; "parvasandhi" is the junction between the fifteenth and first lunar days.

अध्याय ३५८

श्लोक 39

पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे

pakṣāntau pañcadaśyau dve paurṇamāsī tu pūrṇimā / kalāhīne sānumatiḥ pūrṇe rākā niśākare

हिन्दी अर्थ

इस अर्थको बतानेके लिये “परुत्” शब्दका प्रयोग होता है तथा पूर्वसे पूर्व वर्षमें-इस अर्थका बोध करानेके लिये “परारि' शब्दका प्रयोग होता है।) पहलेमें “पूर्व' शब्दके स्थानमें “पर' आदेश होता है और उससे 'उत्' प्रत्यय किया जाता है। दूसरेमें 'आरि' प्रत्यय होता है और 'पूर्व' के स्थानमें “पर' आदेश। ' अस्मिन् संवत्सरे' (इस वर्षमें) इस अर्थका बोध करानेके लिये 'ऐषमः '

English

"Pakshanta" are the two fifteenth tithis; "paurnamasi" and "purnima" mean the full moon; "anumati" when a digit is lacking, "raka" when the moon is full.

अध्याय ३५८

श्लोक 40

अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः

amāvāsyā tvamāvasyā darśaḥ sūryendusaṅgamaḥ / sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī sā naṣṭendukalā kuhūḥ

हिन्दी अर्थ

पदका प्रयोग होता है। इसमें 'इदम्' शब्दके स्थानमें 'इकार' आदेश और उससे परे 'समसण्' प्रत्ययका निपातन होता है। अकार-णकारको

English

"Amavasya" and "amavasya" (new moon), "darsha" is the conjunction of sun and moon; "sinivali" when the moon is just seen, "kuhu" when the moon's digit is lost.

अध्याय ३५८

श्लोक 41

संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्य् अपि ।कलुषं वृजिनैनो ऽघमंहोदुरितदुष्कृतम्

saṃvartaḥ pralayaḥ kalpaḥ kṣayaḥ kalpānta ity api / kaluṣaṃ vṛjinaino 'ghamaṃhoduritaduṣkṛtam

हिन्दी अर्थ

इत्संज्ञा हो जानेपर 'इ+समः'-इस अवस्थामें आदिवृद्धि और सकारके स्थानमें मूर्धन्यादेश होनेपर 'ऐषमः' रूपकी सिद्धि होती है। “परस्मिन्नहनि’ (दूसरे दिन)-के अर्थमें “पर' शब्दसे 'एद्यवि' प्रत्यय करनेपर 'परेद्यवि'-यह रूप होता है। ' अस्मिन्नहनि’ (आजके दिन) इस अर्थमें 'इदम्' शब्दसे “द्य' प्रत्यय होता है और 'इदम्' के स्थानमें 'अ' हो जाता है। इस प्रकार

English

"Samvarta, pralaya, kalpa, kshaya, kalpanta" (dissolution, end of an aeon); "kalusha, vrijina, ena, agha, amhas, duritam, dushkrita" (sin, evil deed).

अध्याय ३५८

श्लोक 42

स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ।मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः

syāddharmamastriyāṃ puṇyaśreyasī sukṛtaṃ vṛṣaḥ / mutprītiḥ pramado harṣaḥ pramodāmodasammadāḥ

हिन्दी अर्थ

'अद्य'-यह रूप बनता है। 'पूर्वस्मिन् दिने' (पहले दिन)-इस अर्थमें 'पूर्व' शब्दसे ' एद्युस्' प्रत्यय होता है तो 'पूर्ेदयुः' यह रूप बनता है। इसी प्रकार “परस्मिन् दिने'--' परेद्युः ', ' अन्यस्मिन्

English

"Dharma" (neuter, masculine); "punya, shreyas, sukrita, vrisha" (merit); "mud, priti, pramada, harsha, pramoda, amoda, sammada" (joy).

अध्याय ३५८

श्लोक 43

स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ।श्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्

syādānandathurānandaḥ śarmaśātasukhāni ca / śvaḥ śreyasaṃ śivaṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ maṅgalaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

दिने'—' अन्येद्युः ' इत्यादि प्रयोग जानने चाहिए। “ दक्षिणस्यां दिशि वसेत्' (दक्षिण दिशामें निवास करे।)-इस अर्थमें “दक्षिणा और ' दक्षिणाहि'- ये रूप बनते हैं। पहलेमें 'दक्षिणादाच्' (५ ३६)-इस सूत्रसे 'आच्' प्रत्यय होता है और दूसरेमें 'आहि च दूरे।' (५। ३। ३७)-इस सूत्रसे 'आहि' प्रत्यय किया गया है। दक्षिणाहि वसेत्’ का अर्थ हुआ-'दक्षिण दिशामें दूर

English

"Ananda, anandathu, shama, sharma, shata, sukha" (happiness); "shvah-shreyasa, shiva, bhadra, kalyana, mangala, shubha" (auspicious, good).

अध्याय ३५८

श्लोक 44

भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियां ।दैवं दिष्टं मागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः

bhāvukaṃ bhavikaṃ bhavyaṃ kuśalaṃ kṣemamastriyāṃ / daivaṃ diṣṭaṃ māgadheyaṃ bhāgyaṃ strī niyatirvidhiḥ

हिन्दी अर्थ

निवास करे।' 'दक्षिणोत्तराभ्यामतसुच्।' (५।

English

"Bhavuka, bhavika, bhavya, kushala, kshema" (welfare), neuter; "daiva, dishta, magadheya, bhagya" (fate); "niyati" and "vidhi" are feminine words for destiny.

अध्याय ३५८

श्लोक 45

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियां ।हेतुर्ना कारणं वीजं निदानं त्वादिकारणम्

kṣetrajña ātmā puruṣaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ striyāṃ / heturnā kāraṇaṃ vījaṃ nidānaṃ tvādikāraṇam

हिन्दी अर्थ

३। ३४)-इन सूत्रोंके अनुसार 'दक्षिणतः', भी बनते हैं। 'उत्तरस्यां दिशि वसेत्’ (उत्तर दिशामें निवास करे)-इस अर्थमें 'उत्तराच्च।' (५।३। ३८)--इस सूत्रके अनुसार 'आच्' और

English

"Kshetrajna, atma, purusha" (the knower of the field, the Self, the Person); "pradhana, prakriti" (feminine); "hetu" (masculine), "karana, bija, nidana, adikarana" (cause).

अध्याय ३५८

श्लोक 46

चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसम्मनः ।बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः

cittantu ceto hṛdayaṃ svāntaṃ hṛnmānasammanaḥ / buddhirmanīṣā dhiṣaṇā dhīḥ prajñā śemuṣī matiḥ

हिन्दी अर्थ

ये दोनों रूप सिद्ध होते हैं। ' अस्ताति” प्रत्ययके

English

"Chitta, chetas, hridaya, svanta, hrid, manas" (heart, mind); "buddhi, manisha, dhishana, dhi, prajna, shemushi, mati" (intellect).

अध्याय ३५८

श्लोक 47

प्रेक्षोपलिब्धिश्चित्सम्बित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः ।धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसं

prekṣopalibdhiścitsambitpratipajjñapticetanāḥ / dhīrdhāraṇāvatī medhā saṅkalpaḥ karma mānasaṃ

हिन्दी अर्थ

प्रत्यय होते हैं तथा 'ऊर्ध्व' के स्थानमें “उप' आदेश हो जाता है। इस प्रकार उपरि वसेत्', “उपरिष्टाद् भवेत्' इत्यादि प्रयोग सिद्ध होते हैं। 'उत्तर' शब्दसे 'एनप्' प्रत्यय होनेपर 'उत्तरेण' होता है। पूर्वोक्त 'दक्षिणा' शब्दकी सिद्धि 'आच्' प्रत्यय होनेसे होती है-इसका निर्देश पहले किया जा चुका है। 'आहि' प्रत्यय होनेपर

English

"Preksha, upalabdhi, chit, samvit, pratipat, jnapti, chetana" (perception, awareness); "dhi, dharana, medha" (retention, intelligence); "sankalpa" is a mental act.

अध्याय ३५८

श्लोक 48

सङ्ख्या विचारणा चर्चा विचिकित्सा तु संशयः ।अध्याहारस्तर्क ऊहः समौ निर्णयनिश् चयौ

saṅkhyā vicāraṇā carcā vicikitsā tu saṃśayaḥ / adhyāhārastarka ūhaḥ samau nirṇayaniś cayau

हिन्दी अर्थ

'दक्षिणाहि’' पद बनता है-यह भी कहा जा चुका है। “दक्षिणाहि बसेत्' इसका अर्थ भी दिया जा चुका है। संख्याया विधार्थधा।' (५। ३।४२)-इस सूत्रके अनुसार संख्यावाची शब्दोंसे

English

"Sankhya" (reckoning), "vicharana, charcha" (deliberation, discussion), "vichikitsa, samshaya" (doubt); "adhyahara, tarka, uha" (inference, conjecture); "nirnaya, nishchaya" (decision).

अध्याय ३५८

श्लोक 49

मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः

mithyādṛṣṭirnāstikatā bhrāntirmithyāmatirbhramaḥ / aṅgīkārābhyupagamapratiśravasamādhayaḥ

हिन्दी अर्थ

'धा' प्रत्यय करनेपर द्विधा, त्रिधा, चतुर्धा, पञ्चधा इत्यादि रूप होते हैं। 'द्विंधा' का अर्थ है--दो प्रकारका। 'एक' शब्दसे प्रकार अर्थमें पूर्वोक्त नियमानुसार जो 'धा' प्रत्यय होता है, उसके स्थानमें ' ध्यमुञ्' हो जाता है। 'उञ्' की इत्संज्ञा हो जाती है। 'ध्यम्' शेष रह जाता है।

English

"Mithyadrishti, nastikata" (false view, unbelief), "bhranti, mithyamati, bhrama" (error); "angikara, abhyupagama, pratishrava, samadhi" (assent, promise).

अध्याय ३५८

श्लोक 50

मोक्षे धीर्ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः ।मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतं

mokṣe dhīrjñānamanyatra vijñānaṃ śilpaśāstrayoḥ / muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

३। ४४) । "ऐकध्यं कुरु त्वम्? इस वाक्यका अर्थ है—'तुम एक ही प्रकारसे कर्म करो।' इसी प्रकार 'द्वि' और 'त्रि' शब्दसे 'धा' के स्थानमें ' धमुञ्’ होता है। विकल्पसे (द्रष्टव्य-पा० सू०

English

In liberation the word is "dhi" (wisdom) and "jnana"; elsewhere "vijnana" is knowledge of crafts and treatises; "mukti, kaivalya, nirvana, shreyas, nihshreyasa, amrita" (liberation).

अध्याय ३५८

श्लोक 51

मोक्षो ऽपवर्गो ऽथाज्ञानमविद्याहम्मतिः स्त्रियां ।विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे

mokṣo 'pavargo 'thājñānamavidyāhammatiḥ striyāṃ / vimardotthe parimalo gandhe janamanohare

हिन्दी अर्थ

होते हैं और 'धमुञ्' न होनेपर 'द्विधा', 'त्रिधा'। 'द्वि', “त्रि! शब्दोंसे सम्बद्ध 'धा' के स्थानमें "एधाच्? भी होता है। यथा--द्वेधा, त्रेधा। ये सभी प्रयोग सुष्ठुतर हैं॥ २१--२७॥ यहाँतक निपातसंज्ञक तद्धित' (अथवा

English

"Moksha, apavarga" (liberation); then ignorance: "ajnana, avidya, ahammati" (feminine; self-conceit); "parimala" is fragrance rising from crushing, a scent pleasing to people.

अध्याय ३५८

श्लोक 52

आमोदः सो ऽतिनिर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्वेतपाण्डराः

āmodaḥ so 'tinirhārī surabhirghrāṇatarpaṇaḥ / śuklaśubhraśuciśvetaviśadaśvetapāṇḍarāḥ

हिन्दी अर्थ

तद्धितका' वर्णन किया जाता है।-'तस्य भावस्त्वतलौ।' (५। ११। ११९)--इस सूत्रके अनुसार भावबोधक प्रत्यय दो हैं--'त्व” और “तल्'। प्रकृतिजन्य बोधमें जो प्रकार होता है,

English

"Amoda" is a far-reaching fragrance; "surabhi" gratifies the nose; whites: "shukla, shubhra, shuchi, shveta, vishada, shveta, pandara" (white).

अध्याय ३५८

श्लोक 53

अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलो ऽर्जुनः ।हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः

avadātaḥ sito gauro valakṣo dhavalo 'rjunaḥ / hariṇaḥ pāṇḍuraḥ pāṇḍurīṣatpāṇḍustu dhūsaraḥ

हिन्दी अर्थ

उसे 'भाव' कहते हैं। 'पटु' शब्दसे “पटोर्भावः '-- इस अर्थमें 'त्व' प्रत्यय होनेपर “पदुत्वम्' रूप होता है और 'तल्' प्रत्यय होनेपर पटुता'। 'पृथोर्भावः' (पृथुका भाव)-इस अर्थमें “पृथ्वादिभ्य इमनिज्चा।' (५। १। १२२)-इस सूत्रसे वैकल्पिक 'इमनिच्' प्रत्यय होनेपर “प्रथिमा'--यह रूप बनता है। 'प्रथिमा' का

English

"Avadata, sita, gaura, valaksha, dhavala, arjuna" (white); "harina, pandura, pandu" (pale, whitish); "pandu" slightly; "dhusara" (dusky).

अध्याय ३५८

श्लोक 54

कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः ।पीतो गौरो हरिद्राभः पालाशो हरितो हरित्

kṛṣṇe nīlāsitaśyāmakālaśyāmalamecakāḥ / pīto gauro haridrābhaḥ pālāśo harito harit

हिन्दी अर्थ

अर्थ है--मोटापन। 'सुखस्य भावः कर्म वा' (सुखका भाव या कर्म)-इस अर्थमें 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च।' (५

English

Black: "nila, asita, shyama, kala, shyamala, mecha(ka)"; yellow: "pita, gaura, haridrabha, palasha"; green: "harita, harit".

अध्याय ३५८

श्लोक 55

रोहितो लोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः ।अव्यक्तरागस्त्वरुणः श्वेतरक्तस्तु पाटलः

rohito lohito raktaḥ śoṇaḥ kokanadacchaviḥ / avyaktarāgastvaruṇaḥ śvetaraktastu pāṭalaḥ

हिन्दी अर्थ

१२४) इस सूत्रके अनुसार 'ष्यञ्' प्रत्यय होनेपर 'सौख्यम्-इस पदकी सिद्धि कही गयी है। “स्तेनस्य भावः कर्म वा’ (स्तेन चोरका भाव या कर्म)-इस अर्थमें 'स्तेन' शब्दसे “यत्' प्रत्यय और “न'--इस समुदायका लोप हो जाता है। (द्रष्टव्य-पा० सू० ५

English

Red: "rohita, lohita, rakta, shona" (the lotus-hued "kokanadachhavi"); "aruna" is a faintly marked red; "patala" is red mixed with white (pink).

अध्याय ३५८

श्लोक 56

श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ।कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौकद्रुपिङ्गलौ

śyāvaḥ syātkapiśo dhūmradhūmalau kṛṣṇalohite / kaḍāraḥ kapilaḥ piṅgapiśaṅgaukadrupiṅgalau

हिन्दी अर्थ

१२५) । इस प्रकार 'स्तेय' शब्दको सिद्धि होती है। इसी प्रकार "सख्युर्भावः कर्म वा' (सखाका भाव या कर्म)-इस अर्थमें “य' प्रत्यय होनेपर 'सख्यम्' इस पदकी सिद्धि कही गयी है। यहाँ

English

"Shyava" (dark brown), "kapisha" (tawny), "dhumra, dhumala" (smoky), "krishnalohita" (dark red); "kadara, kapila, pinga, pishanga, kadrupingala" (shades of brown-yellow).

अध्याय ३५८

श्लोक 57

चित्रं किर्मीरकल्माषशवलैताथ कर्वुरे ।व्याहर उक्तिर्लपितमपभ्रंशो ऽपशब्दकः

citraṃ kirmīrakalmāṣaśavalaitātha karvure / vyāhara uktirlapitamapabhraṃśo 'paśabdakaḥ

हिन्दी अर्थ

“सख्युर्यः।' (५। १। १२६)--इस सूत्रसे “य' प्रत्यय होता है। 'कपेर्भावः कर्म वा'-इस अर्थमें “कपिज्ञात्योर्ढक् ।' (५। १। १२७) इस सूत्रसे 'ढक्' प्रत्यय होनेपर 'कापेयम्' पदको सिद्धि होती है। 'सेना एव सैन्यम्'-यहाँ 'चतुर्वर्णादीनां स्वार्थ उपसंख्यानम् इस वार्तिकके अनुसार स्वार्थमें 'ष्यज्' प्रत्यय होता है । ' शास्त्रीयात् पथः अनपेतम्' (शास्त्रीय पथसे

English

"Chitra, kirmira, kalmasha, shabala, karbura" (variegated, spotted); then speech: "vyahara, ukti, lapita" (utterance); "apabhramsha, apashabda" (corrupt speech).

अध्याय ३५८

श्लोक 58

तिङ्सुवन्तचयो काव्यं क्रिया वा कारकान्विता ।इतिहासः पुरावृत्तं पुराणं पञ्चलक्षणं

tiṅsuvantacayo kāvyaṃ kriyā vā kārakānvitā / itihāsaḥ purāvṛttaṃ purāṇaṃ pañcalakṣaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

जो भ्रष्ट नहीं हुआ है, वह)-इस अर्थमें ' धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते।' (४। ४। ९२) इस सूत्रके अनुसार पथिन्' शब्दसे 'यत्' प्रत्यय होनेपर “पथ्यम्'--यह रूप होता है। ' अश्वस्य

English

A word complete with verbal and nominal endings is poetry, or an action with its factors; "itihasa" is ancient narrative; "purana" has five characteristics.

अध्याय ३५८

श्लोक 59

आख्यायिकोपलब्धार्था प्रबन्धः कल्पना कथा ।समाहारः संग्रहस्तु प्रवह्लिका प्रहेलिका

ākhyāyikopalabdhārthā prabandhaḥ kalpanā kathā / samāhāraḥ saṃgrahastu pravahlikā prahelikā

हिन्दी अर्थ

भावः कर्म वा आश्वम्'--यहाँ ' अश्व’ शब्दसे “अज्' हुआ है। ('उष्टस्य भावः कर्म वा औष्टम'-यहाँ भी 'अञ्' प्रत्यय हुआ है।) ‘कुमारस्य भावः कर्म वा कौमारम्'-इसमें भी “कुमार” शब्दसे ' अञ्' प्रत्यय हुआ। 'यूनोर्भावः कर्म वा यौबनम्'-यहाँ भी पूर्ववत् 'युवन्' शब्दसे 'अञ्' प्रत्यय हुआ है। इन सबमें 'अञ्' प्रत्यय विधायक सूत्र है-

English

"Akhyayika" (tale), "upalabdhartha", "prabandha" (composition), "kalpana", "katha" (story); "samahara, sangraha" (collection); "pravahlika, prahelika" (riddle).

अध्याय ३५८

श्लोक 60

समस्या तु समासार्था स्मृतिस्तु धर्मसंहिता ।आख्याह्वे चाभिधानञ्च वार्ता वृत्तान्त ईरितः

samasyā tu samāsārthā smṛtistu dharmasaṃhitā / ākhyāhve cābhidhānañca vārtā vṛttānta īritaḥ

हिन्दी अर्थ

१२९) । ‘आचार्य’ शब्दसे 'कन्' प्रत्यय होनेपर 'आचार्यकम्'-यह रूप बनता है। इसी तरह अन्य भी बहुत-से तद्धित प्रत्यय होते हैं, (उन्हें अन्य ग्रन्थोंसे जानना चाहिए) ॥ २८--३०॥

English

"Samasya" is an abridged meaning; "smriti" is a code of law (dharma-samhita); "akhya, ahva, abhidhana" (name); "varta, vrittanta" (news, narrative).

अध्याय ३५८

श्लोक 61

हूतिराकारणाह्वानमुपन्यासस्तु वाङ्मुखं ।विवादो व्यवहारः स्यात् प्रतिवाक्योत्तरे समे

hūtirākāraṇāhvānamupanyāsastu vāṅmukhaṃ / vivādo vyavahāraḥ syāt prativākyottare same

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “तद्धितान्त शन्दोके रूपका कथन” नामक तीन सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ उणादिसिद्ध शब्दरूपोंका दिग्दर्शन

English

"Huti, akarana, ahvana" (calling, summoning); "upanyasa" and "vanmukha" (introduction); "vivada, vyavahara" is a dispute, a case at law, with "prativakya" the reply and "uttara" the answer.

अध्याय ३५८

श्लोक 62

उपोद्धात उदाहारो ह्य् अर्थ मिथ्याभिसंशनम् ।अभिशापो यशः कीर्तिः प्रश्नः पृच्छानुयोगकः

upoddhāta udāhāro hy artha mithyābhisaṃśanam / abhiśāpo yaśaḥ kīrtiḥ praśnaḥ pṛcchānuyogakaḥ

हिन्दी अर्थ

कुमार स्कन्द कहते हैं- कात्यायन! अब लोकभाषामें उसे 'शिल्पी' या 'कारीगर' कहते 'उणादि' प्रत्यय बताये जाते हैं, जो धातुसे परे हैं) । “कृ” धातुसे 'उण्' प्रत्यय होनेपर अनुबन्धलोप, होते हैं। 'कृबापाजिमिस्वदिसाध्यशुभ्य उण्।' वृद्धि तथा विभक्तिकार्यं किये जाते हैं। इससे (१)--इस सूत्रके अनुसार 'कृ' आदि धातुओंसे ' कारु: '-- इस पदकी सिद्धि होती है। 'जि'

English

"Upodghata, udahara" (introduction, example); "artha, mithyabhisamshana" (false accusation); "abhishapa" (curse); "yasha, kirti" (fame); "prashna, prichchha, anuyoga" (question).

अध्याय ३५८

श्लोक 63

आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तं कुत्सानिन्दे च गर्हणे ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापो ऽनर्थकं वचः

āmreḍitaṃ dvistriruktaṃ kutsāninde ca garhaṇe / syādābhāṣaṇamālāpaḥ pralāpo 'narthakaṃ vacaḥ

हिन्दी अर्थ

“उण् प्रत्यय होता है। “करोतीति कारुः।' (जो धातुसे 'उण्' होनेपर 'जायुः' रूप बनता है। शिल्पकर्म करता है, वह कारु' कहलाता है। “जायुः' का अर्थ है--औषध। इसको व्युत्पत्ति इस प्रकार समझनी चाहिए --“जयति रोगान् इति जायुः'। 'मि' धातुसे वही (उण्) प्रत्यय करनेपर 'मायुः'-यह पद सिद्ध होता है। 'मायुः'का अर्थ है'पित्त'। इसकी व्युत्पत्ति इस

English

"Amredita" is the doubled or tripled utterance (also in contempt, blame, reproach); "abhashana, alapa" (address, conversation); "pralapa" is meaningless speech.

अध्याय ३५८

श्लोक 64

अनुलापो मुहुर्भाषा वोलापः परिदेवनं ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः

anulāpo muhurbhāṣā volāpaḥ paridevanaṃ / vipralāpo virodhoktiḥ saṃlāpo bhāṣaṇaṃ mithaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार है--'मिनोति'-- प्रक्षिपति देहे ऊष्माणम् इति मायुः।' इसी प्रकार 'स्वदते-रोचते इति स्वादुः ।', ' साध्नोति परकार्यमिति साधुः।' इत्यादि प्रयोग सिद्ध होते हैं। गोमायुः, आयुः इत्यादि

English

"Anulapa" (repeated speech), "volapa", "paridevana" (lament); "vipralapa" (contradictory speech); "samlapa, bhashana" (mutual conversation).

अध्याय ३५८

श्लोक 65

सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।उषती वागकल्याणी सङ्गतं हृदयङ्गमं

supralāpaḥ suvacanamapalāpastu nihnavaḥ / uṣatī vāgakalyāṇī saṅgataṃ hṛdayaṅgamaṃ

हिन्दी अर्थ

प्रयोग भी इसी तरह सिद्ध होते हैं। 'गोमायु'का अर्थ है-गीदड़ तथा 'आयुः' शब्द आयुर्वेदके लिये भी प्रयुक्त होता है । “उणादयो बहुलम्।'-- (३।३।१) इस सूत्रके अनुसार ‘उण्? आदि बाहुल्येन होते हैं। कहीं होते हैं, कहीं नहीं होते।

English

"Supralapa, suvachana" (fair speech); "apalapa, nihnava" (denial); "ushati" is gentle but unwholesome speech; "sangata, hridayangama" (agreeable, heart-reaching).

अध्याय ३५८

श्लोक 79

सौगन्धिकन्तु कह्लारं नीलमिन्दीवरं कजं ।स्यादुत्पलं कुवलयं सिते कुमुदकैरवे

saugandhikantu kahlāraṃ nīlamindīvaraṃ kajaṃ / syādutpalaṃ kuvalayaṃ site kumudakairave

हिन्दी अर्थ

उणादिसिद्ध हैं। 'किंशारु? नाम है-धान्यके शूकका। 'किं शृणातीति किंशारुः '। यहाँ 'किं' पूर्वक ' श’ धातुसे “जुण्' होता है। 'ञ्' तथा “ण्' अनुबन्ध हैं। किंश्र+उ वृद्धि होकर ' किंशारुः '

English

"Saugandhika, kahlara" (white water-lily), "nilam, indivara, kaja" (blue lotus); "utpala, kuvalaya"; "kumuda, kairava" (white night-lotus).

अध्याय ३५८

श्लोक 80

शालूकमेषां कन्दः स्यात् पद्मं तामरसङ्कजं ।नीलोत्पलं कुवलयं रक्तं कोकनदं स्मृतम्

śālūkameṣāṃ kandaḥ syāt padmaṃ tāmarasaṅkajaṃ / nīlotpalaṃ kuvalayaṃ raktaṃ kokanadaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

बनता है। "कृकवाकुः? का अर्थ है-मुर्गा या मोर। 'कृकेन गलेन वक्तीति कृकवाकुः।' 'कृके वचः कश्च'इस उणादिसूत्रसे “जुण्' प्रत्यय होनेपर कृक+वच्+जुण्-इस अवस्थामें अनुबन्धलोप, चकारको ककार और “अत उपधायाः।' (पा० सू० ७।२।११६) से वृद्धि होती है। ' भरति बिभर्ति वा भरुः।' ' भृ' धातु से 'उ' प्रत्यय, गुण; विभक्तिकार्य-भरुः। इसका

English

"Shaluka" is their tuber; "padma, tamarasa, sankaja" (lotus); "nilotpala, kuvalaya" (blue lotus); "rakta, kokanada" (red lotus).

अध्याय ३५८

श्लोक 81

करहाटः शिफा कन्दं किञ्जल्कः केशरो ऽस्त्रियां ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात् पादाः प्रत्यन्तपर्वताः

karahāṭaḥ śiphā kandaṃ kiñjalkaḥ keśaro 'striyāṃ / khaniḥ striyāmākaraḥ syāt pādāḥ pratyantaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थ है— भर्ता (स्वामी) । मरुः-जलहीन देश। मृ+उ गुणादेश, विभक्तिकार्य=मरुः । शी+उ=शयुः । इसका अर्थ है-सोया पड़ा रहनेवाला अजगर। त्सर+उ=त्सरु:-अर्थात् खड्गको मूठ। 'स्वर्यन्ते

English

"Karahata, shipha, kanda" (tuber), "kinjalka, kesara" (filament, neuter); "khani, akara" (mine, feminine); "padah" are foothills, "pratyantaparvata" the border mountains.

अध्याय ३५८

श्लोक 82

उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरूर्ध्वमधित्यका ।स्वर्गपातालवर्गाद्या उक्ता नानार्थकान् शृणु

upatyakādrerāsannā bhūmirūrdhvamadhityakā / svargapātālavargādyā uktā nānārthakān śṛṇu

हिन्दी अर्थ

प्राणा अनेन' इस लौकिक विग्रहमें 'उ' प्रत्यय होता है। फिर गुण होकर 'स्वरुः' पद बनता है। “स्वरु' का अर्थ है-वज्र। त्रपू+उन्त्रपु। त्रपु' नाम है शीशेका। फल्ग्+उ=फल्गुः -सारहीन। अभिकाङ्क्षार्थक गृध्’ धातुसे 'सुसुधागृधिभ्यः क्रन्’, (१९२)-इस सूत्रके अनुसार 'क्रन्' प्रत्यय होनेपर गृध्+क्रन्, ककार-नकारको इत्संज्ञा गृधः' अर्थात् गीध पक्षी। मदि+किरच्=मन्दिरम्।

English

"Upatyaka" is the land near a mountain, "adhityaka" the land above it. The groups beginning with heaven and the nether world have been told; now hear the words of many meanings.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 358
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.