Agni Purana· Agni Purāṇa
36
अध्याय 36 / 381

Adhyaya 36

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३६

श्लोक 1

पवित्रारोपणविधानं अग्निर् उवाच प्रातः स्नानं कृत्वा द्वारपालान्(१) प्रपूज्य च ।प्रविश्य गुप्ते देशे च समाकृष्याथ धारयेत्

pavitrāropaṇavidhānaṃ agnir uvāca prātaḥ snānaṃ kṛtvā dvārapālān(1) prapūjya ca / praviśya gupte deśe ca samākṛṣyātha dhārayet

हिन्दी अर्थ

महायज्ञवराहाय शेषभोगाङ्कशायिने

English

The articles (are) the dress, ornaments and perfumes which were offered in the consecration ceremony earlier. Having discarded the remnants (of articles for worship), the deity should be well-installed and worshipped.

अध्याय ३६

श्लोक 2

पूर्वाधिवासितं द्रव्यं वस्त्राभरणगन्धकं ।निरस्य सर्वनिर्माल्यं देवं संस्थाप्य पूजयेत्

pūrvādhivāsitaṃ dravyaṃ vastrābharaṇagandhakaṃ / nirasya sarvanirmālyaṃ devaṃ saṃsthāpya pūjayet

हिन्दी अर्थ

तम्तहाटककेशान्तज्वलत्पावकलोचन । वज्राधिकनखस्पर्श दिव्यसिंह नमोऽस्तु ते

English

One should offer the paheamrta (five sweet articles), the unguents, pure and perfumed waters as well as dress, perfumes and flowers.

अध्याय ३६

श्लोक 3

पञ्चामृतैः कषायैश् च शुद्धगन्धोदकैस्ततः ।पूर्वाधिवासितं दद्याद्वस्त्रं गन्धं च पुष्पकं

pañcāmṛtaiḥ kaṣāyaiś ca śuddhagandhodakaistataḥ / pūrvādhivāsitaṃ dadyādvastraṃ gandhaṃ ca puṣpakaṃ

हिन्दी अर्थ

काश्यपायातिहृस्वाय ऋग्यजुःसामभूषिणे। तुभ्यं वामनरूपायाक्रमते गां नमो नमः

English

Having offered unto the fire as done everyday one should pray to the deity and bow down. Having submitted one's actions to the deity one should perform the naimitlika (periodical) cere¬ mony.

अध्याय ३६

श्लोक 4

अग्नौ हुत्वा नित्यवच्च देवं सम्प्रार्थयेन्नमेत् (२) ।समर्प्य कर्म देवाय पूजां नैमित्तिकीं चरेत्

agnau hutvā nityavacca devaṃ samprārthayennamet (2) / samarpya karma devāya pūjāṃ naimittikīṃ caret

हिन्दी अर्थ

दूसरोंके अनिष्ट-चिन्तनमें संलग्न लोगोंद्वारा जो आभिचारिक कर्मका, विषमिश्रित अन्न- पानका या महारोगका प्रयोग किया गया है, उन सबको जरा-जीर्ण कर डालिये-नष्ट कर दीजिये।

English

You purify sins that had been committed by me. O God! the lord of celestials I will be purified by your grace."

अध्याय ३६

श्लोक 5

द्वारपालविष्णुकुम्भवर्धनीः प्रार्थयेद्धरिं ।अतो देवेति मन्त्रेण मूलमन्त्रेण कुम्भके

dvārapālaviṣṇukumbhavardhanīḥ prārthayeddhariṃ / ato deveti mantreṇa mūlamantreṇa kumbhake

हिन्दी अर्थ

३ भगवान् वासुदेवको नमस्कार है। खड्गधारी श्रीकृष्णको नमस्कार है। आदिचक्रधारी कमल- नयन केशवको नमस्कार है। कमलपुष्पके केसरोंकी भाँति पीत-निर्मल वस्त्र धारण करनेवाले भगवान्

English

Having sprinkled mentally the sacred thread and the self, and having sprinkled the pitcher of Visnu, one should go near the deity.

अध्याय ३६

श्लोक 6

कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकं ।१ लोकपालानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ प्रार्थयेन्न्यसेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १०५ पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदं

kṛṣṇa kṛṣṇa namastubhyaṃ gṛhṇīṣvedaṃ pavitrakaṃ / 1 lokapālāniti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 prārthayennyasediti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 105 pavitrīkaraṇārthāya varṣapūjāphalapradaṃ

हिन्दी अर्थ

पीताम्बरको प्रणाम है। जो महासमरमें शत्रुओंके कंधोंसे घृष्ट होता है, ऐसे चक्रके चालक भगवान् चक्रपाणिको नमस्कार है। अपनी दंष्टापर उठायी हुई पृथ्वीको धारण करनेवाले वेद-विग्रह एवं

English

The garlands of forest flowers (should be offered) to the gods of inferior order with the basic formula. The articles should be offered to the heart etc. and ending with Visvaksena (an epithet of Visnu).

अध्याय ३६

श्लोक 7

पवित्रकं कुरुध्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतं ।शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर

pavitrakaṃ kurudhvādya yanmayā duṣkṛtaṃ kṛtaṃ / śuddho bhavāmyahaṃ deva tvatprasādāt sureśvara

हिन्दी अर्थ

शेषशय्याशायी महान् यज्ञवराहको नमस्कार है। दिव्यसिंह! आपके केशान्त प्रतप्त-सुवर्णके समान कान्तिमान् हैं, नेत्र प्रज्वलित पावकके समान तेजस्वी हैं तथा आपके नखोंका स्पर्श

English

Having offered to the fire the oblations placed near the fire for Visnu and other (gods), and having worshipped, the final oblation should (then) be made with the basic formula for the expiation (of one's sins).

अध्याय ३६

श्लोक 8

पवित्रञ्च हृदाद्यैस्तु आत्मानमभिषिच्य च ।विष्णुकुम्भञ्च सम्प्रोक्ष्य व्रजेद्देवसमीपतः

pavitrañca hṛdādyaistu ātmānamabhiṣicya ca / viṣṇukumbhañca samprokṣya vrajeddevasamīpataḥ

हिन्दी अर्थ

वञ्रसे भी अधिक तीक्ष्ण है; आपको नमस्कार है। अत्यन्त लघुकाय तथा ऋग्, यजु और

English

The mystical writings ascertaining the meaning of the Vedas.

अध्याय ३६

श्लोक 9

पवित्रमात्मने दद्याद्रक्षाबन्धं विसृज्य च(१) ।गृहाण ब्रह्मसूत्रञ्च यन्मया कल्पितं प्रभो

pavitramātmane dadyādrakṣābandhaṃ visṛjya ca(1) / gṛhāṇa brahmasūtrañca yanmayā kalpitaṃ prabho

हिन्दी अर्थ

साम तीनों वेदोंसे विभूषित आप कश्यपकुमार वामनको नमस्कार है। फिर विराट्-रूपसे पृथ्वीको लाँघ जानेवाले आप त्रिविक्रमको नमस्कार

English

Having made offering to Visnu the preceptor should be satisfied by (giving) the fees. The brahmins.should be satis¬ fied) by (giving) food, clothes and other things either for a day or for a fortnight.

अध्याय ३६

श्लोक 10

कर्मणां पूरणार्थाय यथा दोषो न मे भवेत् ।द्वारपालासनगुरुमुख्यानाञ्च पवित्रकम्

karmaṇāṃ pūraṇārthāya yathā doṣo na me bhavet / dvārapālāsanagurumukhyānāñca pavitrakam

हिन्दी अर्थ

वराहाशेषदुष्टानि सर्वपापफलानि वै। मर्द मर्द महादंष्ट्र मर्द मर्द च तत्फलम्

English

At the time of bathing, having gone down into the waters, the sacred thread should be offered. Without any restric¬ tion, food and other things should be given (to others) and then one has to eat.

अध्याय ३६

श्लोक 11

कनिष्टादि च देवाय वनमालाञ्च मूलतः ।हृदादिविश्वक्सेनान्ते पवित्राणि समर्पयेत्

kaniṣṭādi ca devāya vanamālāñca mūlataḥ / hṛdādiviśvaksenānte pavitrāṇi samarpayet

हिन्दी अर्थ

नारसिंह करालास्य दन्तप्रान्तानलोज्ज्चल। भञ्ज भञ्ज निनादेन दुष्टान् पश्यार्तिनाशन

English

From the little finger and so on to the god, and the forest garland from the root; from the heart-mantra to Vishvaksena one should offer the sacred threads.

अध्याय ३६

श्लोक 12

वह्नौ हुत्वाग्निवर्तिभ्यो विष्ण्वादिभ्यः पवित्रकम् ।प्रार्च्य पूर्णाहुतिं दद्यात् प्रायश्चित्ताय मूलतः

vahnau hutvāgnivartibhyo viṣṇvādibhyaḥ pavitrakam / prārcya pūrṇāhutiṃ dadyāt prāyaścittāya mūlataḥ

हिन्दी अर्थ

ऐकाहिकं द््याहिकं च तथा त्रिदिवसं ज्चरम्। चातुर्थिकं तथात्युग्रं तथैव सततं ज्चरम्

English

Having offered in the fire and to the fire-wick-bearers, to Vishnu and others, having worshipped the thread, one should give the full oblation for atonement from the root.

अध्याय ३६

श्लोक 13

अष्टोत्तरशतं वापि पञ्चोपनिषदैस्ततः ।मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः

aṣṭottaraśataṃ vāpi pañcopaniṣadaistataḥ / maṇividrumamālābhirmandārakusumādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वराहरूपधारी नारायण! समस्त पापोंके 'फलरूपसे प्राप्त सम्पूर्ण दुष्ट रोगोंको कुचल

English

Or a hundred and eight, with the five Upanishads; with garlands of jewels and coral, with mandara flowers and the rest.

अध्याय ३६

श्लोक 14

इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु गरुडध्वज ।वनमाला यथा देव कौस्तुभं सततं हृदि

iyaṃ sāṃvatsarī pūjā tavāstu garuḍadhvaja / vanamālā yathā deva kaustubhaṃ satataṃ hṛdi

हिन्दी अर्थ

महावराह! पापजनित फलको मसल डालिये, नष्ट कर दीजिये। विकटानन नृसिंह! आपका दन्त-प्रान्त अग्निके समान जाज्वल्यमान है। आर्तिनाशन! आक्रमणकारी दुष्टोंको देखिये और

English

"May this yearly worship be yours, O Garuda-bannered; as the forest-garland, god, and the Kaustubha are ever on your heart,

अध्याय ३६

श्लोक 15

तद्वत् पवित्रतन्तूंश् च पूजां च हृदये वह(२) ।कामतो ऽकामतो वापि यत्कृतं नियमार्चने

tadvat pavitratantūṃś ca pūjāṃ ca hṛdaye vaha(2) / kāmato 'kāmato vāpi yatkṛtaṃ niyamārcane

हिन्दी अर्थ

अपनी दहाड़से इन सबका नाश कीजिये, नाश कोजिये। वामनरूपधारी जनार्दन! ऋक्, यजुः एवं सामवेदके गूढ़ तत्त्वोसे भरी वाणीद्वारा इस आर्तजनके समस्त दुःखोंका शमन कोजिये।

English

so bear the sacred threads and the worship on your heart. Whatever has been done in the vow-worship, willingly or unwillingly,

अध्याय ३६

श्लोक 16

विधिना विघ्नलोपेन परिपूर्णं तदस्तु मे ।प्रार्थ्य नत्वा क्षमाप्याथ पवित्रं मस्तके ऽर्पयेत्

vidhinā vighnalopena paripūrṇaṃ tadastu me / prārthya natvā kṣamāpyātha pavitraṃ mastake 'rpayet

हिन्दी अर्थ

गोविन्द! इसके त्रिदोषज, संनिपातज, आगन्तुक, ऐकाहिक, ट्व्याहिक, त्र्याहिक तथा अत्यन्त उग्र चातुर्थिक ज्वरको एवं सतत बने रहनेवाले ज्चरको भी शीघ्र शान्त कीजिये। इसकी वेदनाको

English

by rule, with obstacles removed, may that be complete for me." Having prayed, bowed and asked pardon, one should place the thread on the head.

अध्याय ३६

श्लोक 17

दत्वा बलिं दक्षिणाभिर्वैष्णवन्तोषयेद्गुरुं ।१ रक्षाबन्धं विमुच्य चेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।पवित्रं मूलतो दद्याद्रक्षार्थं तद्विसृज्य चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ पवित्रकं त्वञ्च पूजायां हृदये वहेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १०६ विप्रान् भोजनवस्त्राद्यैर् दिवसं पक्षमेव वा

datvā baliṃ dakṣiṇābhirvaiṣṇavantoṣayedguruṃ / 1 rakṣābandhaṃ vimucya ceti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / pavitraṃ mūlato dadyādrakṣārthaṃ tadvisṛjya ceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 pavitrakaṃ tvañca pūjāyāṃ hṛdaye vaheti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 106 viprān bhojanavastrādyair divasaṃ pakṣameva vā

हिन्दी अर्थ

कामलादींस्तथा रोगान् प्रमेहांश्वातिदारुणान्

English

Having given the offering, one should satisfy the Vaishnava teacher with fees; the Brahmins with food, clothes and the rest for a day or a fortnight.

अध्याय ३६

श्लोक 18

पवित्रं स्नानकाले च अवतार्य समर्पयेत् ।अनिवारितमन्नाद्यं दद्याद्भुङ्क्तेथ च स्वयं

pavitraṃ snānakāle ca avatārya samarpayet / anivāritamannādyaṃ dadyādbhuṅktetha ca svayaṃ

हिन्दी अर्थ

कफोद्भवाश्च ये केचिद् ये चान्ये सांनिपातिकाः

English

At bathing time one should take down the thread and offer it. One should give food without hindrance and eat oneself.

अध्याय ३६

श्लोक 19

विसर्जने ऽह्नि सम्पूज्य पवित्राणि विसर्जयेत् ।सांवत्सरीमिमां पूजां सम्पाद्य विधिवन्मम

visarjane 'hni sampūjya pavitrāṇi visarjayet / sāṃvatsarīmimāṃ pūjāṃ sampādya vidhivanmama

हिन्दी अर्थ

आगन्तुकाश्च ये रोगा लूताविस्फोटकादयः । ते सर्वे प्रशमं यान्तु वासुदेवस्य कीर्तनात्

English

On the day of dismissal, having worshipped, one should dismiss the threads: "Having duly completed this yearly worship of mine,

अध्याय ३६

श्लोक 20

व्रज पवित्रकेदानीं विष्णुलोकं विसर्जितः ।मध्ये सोमेशयोः प्रार्च्य विष्वक्सेनं हि तस्य च

vraja pavitrakedānīṃ viṣṇulokaṃ visarjitaḥ / madhye someśayoḥ prārcya viṣvaksenaṃ hi tasya ca

हिन्दी अर्थ

नश्यन्ति सकला रोगाः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

English

go now, sacred thread, dismissed, to Vishnu's world." Having worshipped in the middle of Soma and Isha, and Vishvaksena of that,

अध्याय ३६

श्लोक 21

पवित्राणि समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत् ।यावन्तस्तन्तवस्तस्मिन् पवित्रे परिकल्पिताः

pavitrāṇi samabhyarcya brāhmaṇāya samarpayet / yāvantastantavastasmin pavitre parikalpitāḥ

हिन्दी अर्थ

इस दुखियाके नेत्ररोग, शिरोरोग, उदररोग,

English

having worshipped the threads one should present them to a Brahmin. As many strands as are set in that thread,

अध्याय ३६

श्लोक 22

तावद्युगसहस्राणि विष्णुलोके महीयते ।कुलानां शतमुद्धृत्य दश पूर्वान् दशापरान् ।विष्णुलोकं तु संस्थाप्य स्वयं मुक्तिमवाप्नुयात्

tāvadyugasahasrāṇi viṣṇuloke mahīyate / kulānāṃ śatamuddhṛtya daśa pūrvān daśāparān / viṣṇulokaṃ tu saṃsthāpya svayaṃ muktimavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

गुदरोग, नासिका-रोग, पादरोग, कुष्ठरोग, क्षयरोग, कामला आदि रोग, अत्यन्त दारुण प्रमेह, भगंदर,

English

so many thousands of ages he is honored in Vishnu's world. Having uplifted a hundred families, ten before and ten after, and established them in Vishnu's world, he himself attains liberation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 36
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.