Agni Purana· Agni Purāṇa
379
अध्याय 379 / 381

Adhyaya 380

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३७९

श्लोक 1

गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं ।कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं(२)

gītāsāraḥ agnir uvāca gītāsāraṃ pravakṣyāmi sarvagītottamottamaṃ / kṛṣṇo 'rjunāya yamāha purā vai bhuktimuktidaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

था। वे साक्षात् ब्रह्मस्वरूप थे, तो भी लोकमें जडवत् (ज्ञानशून्य मूककी भाँति) व्यवहार करते थे। उन्हें हष्ट-पुष्ट देखकर सौवीर-नरेशके सेवकने बेगारमें लगानेके योग्य समझा (और राजाकी पालको ढोनेमें नियुक्त कर दिया)। सेवकके कहनेसे वे सौवीरराजकी पालकी ढोने लगे। यद्यपि वे ज्ञानी थे, तथापि बेगारमें पकड़ जानेपर अपने प्रारब्धभोगका क्षय करनेके लिये राजाका

English

Dh&triy vUvasitd, kffa, musta, khatjSra, mdgadhi and pivar a (?) would destroy hiccup. The three should be licked with honey.

अध्याय ३७९

श्लोक 2

श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः ।आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्

śrībhagavānuvāca gatāsuragatāsurvā na śocyo dehavānajaḥ / ātmājaro 'maro 'bhedyastasmācchokādikaṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

भार वहन करने लगे; परंतु उनको गति मन्द थी। वे पालकीमें पीछेकी ओर लगे थे तथा उनके सिवा दूसरे जितने कहार थे, वे सब-के-सब तेज चल रहे थे। राजाने देखा, ' अन्य कहार शीघ्रगामी

English

One should drink the juice of kdmdli, jiray mdiSkt, turmeric and dhdtri(one of themyrobalan). Long pepper, pepper dried ginger, padmaka, the three myrobalans, vidaAga, devaddru, and the powdered rdsnd taken in equal proportions would remedy cough.

अध्याय ३७९

श्लोक 3

१ ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख॥ , ञ॥ च २ पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख॥ :प् ३४५ ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च

1 jñānāt sauvīrabhūpatiriti kha.. , ña.. ca 2 paṭhatāṃ bhuktimuktidamiti kha.. :p 345 dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate / saṅgāt kāmastataḥ krodhaḥ krodhātsammoha eva ca

हिन्दी अर्थ

हैं तथा तीव्रगतिसे चल रहे हैं। यह जो नया आया है, इसकी गति बहुत मन्द है।' तब वे बोले

English

(If the oblation) is done with the root of white arka (plant) it would confer all desires. (If it is done) with sesamum, ghee, rice, curd, honey and clarified butter one would get pros¬ perity and power to subdue.

अध्याय ३७९

श्लोक 4

अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्

ammohāt smṛtivibhraṃśo buddhināśāt praṇaśyati / duḥsaṅgahāniḥ satsaṅgānmokṣakābhī ca kāmanut

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा- अरे! क्या तू थक गया? अभी तो तूने थोड़ी ही दूरतक मेरी पालकी ढोयी है। क्या परिश्रम नहीं सहा जाता? क्या तू मोटा-ताजा नहीं है? देखनेमें तो खूब मुस्टंड जान पड़ता है

English

Lord Martandabhairava (the Sun god) (who) affects the skin, blood, breath and the vital energy, (who is) the cause of virtue, material prosperty, desires and emancipation (and who is) covered by the orb (is contemplated).

अध्याय ३७९

श्लोक 5

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते ।या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी

kāmatyāgādātmaniṣṭhaḥ sthiraprajñastadocyate / yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा-राजन्! न मैं मोटा हूँ, न मैंने तुम्हारी पालकी ढोयी है, न मुझे थकावट आयी है, न परिश्रम करना पड़ा है और न मुझपर तुम्हारा कुछ भार ही है। पृथ्वीपर दोनों पैर हैं, पैरोंपर जद्भाएँ हैं, जङ्घाओंके ऊपर ऊरु और ऊरुओंके ऊपर उदर (पेट) है। उदरके ऊपर वक्षःस्थल, भुजाएँ और कंधे हैं तथा कंधोंके ऊपर यह पालकी रखी गयी है। फिर

English

A person who repeats this collection of mantra a lakh times would become a wise man. The supreme {mantra) of the heart for Indra is "Atri, together with fire, vSma, eye and dot {bindu)r

अध्याय ३७९

श्लोक 6

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ।आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ / ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

मेरे ऊपर यहाँ कौन-सा भार है ? इस पालकीपर तुम्हारा कहा जानेवाला यह शरीर रखा हुआ है। वास्तवमें तुम वहाँ (पालकीमें) हो और मैं यहाँ (पृथ्वी) पर हूँ-एऐसा जो कहा जाता है, वह

English

(Lord) Indra having yellow complexion and wielding the thunderbolt and lotus should be invoked and worshipped.

अध्याय ३७९

श्लोक 7

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः ।तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः

naiva tasya kṛte nārtho nākṛte neha kaś canaḥ / tattvavittu mahāvaho guṇakarmavibhāgayoḥ

हिन्दी अर्थ

सब मिथ्या है। सौवीरनरेश! मैं, तुम तथा अन्य जितने भी जीव हैं, सबका भार पञ्चभूतोंके द्वारा ही ढोया जा रहा है। ये पञ्चभूत भी गुणोंके प्रवाहमें पड़कर चल रहे हैं। पृथ्वीनाथ! सत्त्व आदि गुण कर्मोके अधीन हैं तथा कर्म अविद्याके द्वारा संचित हैं, जो सम्पूर्ण जीवोंमें वर्तमान हैं।

English

One who drinks daily vidari uccafd mdsa and pulverized sugar mixed well with milk could cohabit with a hundred women.

अध्याय ३७९

श्लोक 8

गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ।सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति

guṇā guneṣu vartante iti matvā na sajjate / sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyati

हिन्दी अर्थ

निर्गुण और प्रकृतिसे परे है। सम्पूर्ण प्राणियोंमें एक ही आत्मा है। उसकी न तो कभी वृद्धि होती है और न हास ही होता है। राजन्! जब उसकी वृद्धि नहीं होती और हास भी नहीं होता

English

Tarala with milk and the fruits and the tender branches of the cotton tree, the tip of the apdmdrga flower and fresh buffalow milk would have the same effect.

अध्याय ३७९

श्लोक 9

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ।ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः

jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute 'rjuna / brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgantyaktvā karoti yaḥ

हिन्दी अर्थ

तो तुमने किस युक्तिसे व्यङ्गधपूर्वक यह प्रश्न किया है कि क्या तू मोटा-ताजा नहीं है ?' यदि आधारों एवं कंधोंपर रखी हुई यह पालको मेरे लिये भारस्वरूप हो सकती है तो यह आपत्ति तुम्हारे लिये भी समान ही है, अर्थात् तुम्हारे लिये भी यह भाररूप कही जा सकती है तथा

English

A woman would have comfortable delivery if a paste of the fibrous roots of afarUfa, IdAgall and kdkamdci&TC besmeared separately below the navel.

अध्याय ३७९

श्लोक 10

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ।सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā / sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

हिन्दी अर्थ

इस युक्तिसे अन्य सभी जन्तुओंने भी केवल पालकी ही नहीं उठा रखी है, पर्वत, पेड़, घर और पृथ्वी आदिका भार भी अपने ऊपर ले रखा है। नरेश! सोचो तो सही, जब प्रकृतिजन्य

English

The throat and the lips move from their position, the nose (becomes) bent and the tongue (becomes) black. That person would live for seven days only.

अध्याय ३७९

श्लोक 11

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते

īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ / śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

साधनोंसे पुरुष सर्वथा भिन्न है तो कौन-सा महान् भार मुझे सहन करना पड़ता है? जिस द्रव्यसे यह पालकी बनी है, उसीसे मेरे, तुम्हारे तथा इन सम्पूर्ण प्राणियोके शरीरोंका निर्माण हुआ है; इन सबकी समान द्रव्योंसे पुष्टि हुई है

English

(The following is the mantra for warding off this evil consequence): **taro mefo mifarh danti naro dirghd ghanS rasahy to kruddholka maholkay viroVeuy ulka and sahasrolka." This is the eight-syllabled mantra of (Lord) Viu.

अध्याय ३७९

श्लोक 12

न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ।देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया

na hi kalyāṇakṛt kaściddurgatiṃ tāta gacchati / devī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर राजा पालकीसे उतर पड़े और ब्राह्मणके चरण पकड़कर क्षमा माँगते हुए बोले--' भगवन्! अब पालको छोड़कर मुझपर कृपा कोजिये। मैं आपके मुखसे कुछ सुनना

English

After having assigned the principal letters on the hand and body, the location of the constituent parts. The location on ( the image of) the deity should be done as in the case of oneself except (that) the hand (is not involved).

अध्याय ३७९

श्लोक 13

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते ।आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ

māmeva ye prapadyante māyāmetāntaranti te / ārto jijñāsurarthārtho jñānī ca bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

चाहता हूँ; मुझे उपदेश दीजिये। साथ ही यह भी बताइये कि आप कौन हैं? और किस निमित्त अथवा किस कारणसे यहाँ आपका आगमन हुआ है ?' ब्राह्मणने कहा--राजन्! सुनो--'मैं अमुक हुूँ'-यह बात नहीं कही जा सकती। (तथा तुमने जो आनेका कारण पूछा है, उसके सम्बन्धमें मुझे इतना ही कहना है कि) कहीं भी आने-

English

The five practices of worship such as water for washing the feet, arghya (respectful offering), water for sipping, yellow clothes and ornament are all offered with the principal {mantra).

अध्याय ३७९

श्लोक 14

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः ।अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते

caturvidhā bhajante māṃ jñānī caikatvamāsthitaḥ / akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmamucyate

हिन्दी अर्थ

जानेकी क्रिया कर्मफलका उपयोग करनेके लिये ही होती है। सुख-दुःखके उपभोग ही भिन्न- भिन्न देश (अथवा शरीर) आदिकी प्राप्ति करनेवाले हैं तथा धर्माधर्मजनित सुख-दुःखोंको भोगनेके

English

The images of (gods) Vasudeva (a form of Vi§nu) and others, namely four, should be worshipped in the four (principal) directions. (Goddesses) 8ri (Laksmi), Sarasvati, Rati and iSanti should be worshipped in the intermediary directions.

अध्याय ३७९

श्लोक 15

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ।अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं

bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ / adhibhūtaṃ kṣarobhāvaḥ puruṣaścādhidaivataṃ

हिन्दी अर्थ

लिये ही जीव नाना प्रकारके देश (अथवा शरीर) आदिको प्राप्त होता है राजाने कहा-- ब्रह्मन्! “जो है' (अर्थात् जो आत्मा सत्स्वरूपसे विराजमान है तथा कर्त्ता- भोक्तारूपमें प्रतीत हो रहा है) उसे “मैं हूँ'-यों कहकर क्यों नहीं बताया जा सकता? द्विजवर!

English

The conch, disc, mace, lotus, pestle, sword, iarnga (bow) and the garland of wild flowers should duly be wor¬ shipped in the principal and intermediary directions.

अध्याय ३७९

श्लोक 16

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर ।अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः

adhiyajñohamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara / antakāle smaranmāñca madbhāvaṃ yātyasaṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्माके लिये 'अहम्' शब्दका प्रयोग तो दोषावह नहीं जान पड़ता

English

After having worshipped Tarksya (eagle vehicle of Lord Visnu) outside in front (of the Lord), Visvaksena and Somea should be worshipped outside at the centre and Indra and other attendant gods outside the enclosure. One would obtain everything by this worship.

अध्याय ३७९

श्लोक 17

यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् ।प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्

yaṃ yaṃ bhāvaṃ smarannante tyajeddehantamāpnuyāt / prāṇaṃ nyasya bhruvormadhye ante prāpnoti matparam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा- राजन्! आत्माके लिये 'अहम्' शब्दका प्रयोग दोषावह नहीं है, तुम्हारा यह कथन बिलकुल ठीक है; परंतु अनात्मामें आत्मत्वका बोध करानेवाला 'अहम्' शब्द तो दोषावह है ही। अथवा जहाँ कोई भी शब्द भ्रमपूर्ण अर्थको लक्षित कराता हो, वहाँ उसका प्रयोग दोषयुक्त ही है। जब सम्पूर्ण शरीरमें एक ही आत्माकी स्थिति है, तो 'कौन तुम और कौन

English

*Me$ahLy Sarhjhdy visarfiy sdjyarh, astiy dirghodakarhy rasa** This is the mantra sacred to (Lord) 8iva that confers good.

अध्याय ३७९

श्लोक 18

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ।ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः

omityekākṣaraṃ brahmavadan dehaṃ tyajantathā / brahmādistambhaparyantāḥ sarve mama vibhūtayaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं हूँ” ये सब बातें व्यर्थ हैं। राजन्! “तुम राजा हो, यह पालकी है, हमलोग इसे ढोनेवाले कहार हैं, ये आगे चलनेवाले सिपाही हैं तथा यह लोक तुम्हारे अधिकारमें है'--यह जो कहा जाता है,

English

A person who repeats the hi tyhve names ot (Lord) Vinu would get the fruits of Repeating the mantras and the

अध्याय ३७९

श्लोक 19

श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः(१) प्राणिनःस्मृताः ।अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते

śrīmantaścorjitāḥ sarve mamāṃśāḥ(1) prāṇinaḥsmṛtāḥ / ahameko viśvarūpa iti jñātvā vimucyate

हिन्दी अर्थ

यह सत्य नहीं है। वृक्षसे लकड़ी होती है और लकड़ीसे यह पालकी बनी है, जिसके ऊपर तुम बैठे हुए हो। सौवीरनरेश! बोलो तो, इसका ' वृक्ष और 'लकड़ी' नाम क्या हो गया? कोई भी चेतन मनुष्य यह नहीं कहता कि 'महाराज' वृक्ष अथवा लकड़ीपर चढ़े हुए हैं।' सब तुम्हें पालकीपर ही सवार बतलाते हैं। (किंतु पालको क्या है?) नृपश्रेष्ठ! रचनाकलाके द्वारा एक

English

All prosperous and mighty beings are held to be my portions. Knowing "I alone am the universal form," one is freed.

अध्याय ३७९

श्लोक 20

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः ।क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम

kṣetraṃ śarīraṃ yo vetti kṣetrajñaḥ sa prakortitaḥ / kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama

हिन्दी अर्थ

विशेष आकारमें परिणत हुई लकड़ियोंका समूह

English

He who knows the body as the field is called the knower of the field. The knowledge of field and knower of the field is, in my view, true knowledge.

अध्याय ३७९

श्लोक 21

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः

mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca / indrayāṇi deśaikañca pañca cendriyagocarāḥ

हिन्दी अर्थ

ही तो पालकी है। यदि तुम इसे कोई भिन्न वस्तु मानते हो तो इसमेंसे लकड़ियोंको अलग करके “पालकी' नामकी कोई चीज ढूँढ़ो तो सही। “यह पुरुष, यह स्त्री, यह गौ, यह घोड़ा, यह हाथी, यह पक्षी और यह वृक्ष है'--इस प्रकार कर्मजनित भिन्न-भिन्न शरीरोंमें लोगोंने नाना प्रकारके नामोंका आरोप कर लिया है। इन संज्ञाओंको लोककल्पित ही समझना चाहिए।

English

The great elements, ego, intellect and the unmanifest, the ten senses and the one (mind), and the five objects of the senses;

अध्याय ३७९

श्लोक 22

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ / etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

जिह्वा 'अहम्’ (मैं)-का उच्चारण करती है, दाँत, होठ, तालु और कण्ठ आदि भी उसका उच्चारण करते हैं, किंतु ये 'अहम्' (मैं) पदके वाच्यार्थं नहीं है; क्योंकि ये सब-के-सब

English

desire, aversion, pleasure, pain, the aggregate, consciousness and firmness: this is the field, briefly stated with its modifications.

अध्याय ३७९

श्लोक 23

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam / ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दोच्चारणके साधनमात्र हैं। किन कारणों या उक्तियोंसे जिह्वा कहती है कि “वाणी ही 'अहम्' (मैं) हूँ।'' यद्यपि जिह्वा यह कहती है, तथापि “यदि मैं वाणी नहीं हूँ? ऐसा कहा जाय तो यह कदापि मिथ्या नहीं है। राजन्! मस्तक

English

Humility, freedom from pretence, non-violence, patience, uprightness, service of the teacher, purity, steadiness, self-control;

अध्याय ३७९

श्लोक 24

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca / janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanaṃ

हिन्दी अर्थ

और गुदा आदिके रूपमें जो शरीर है, वह पुरुष.

English

dispassion toward objects of the senses, freedom from egotism, reflection on the pain and defect in birth, death, old age and disease;

अध्याय ३७९

श्लोक 25

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।१ ममाङ्गा इति ख॥ :प् ३४७ नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

āsaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu / 1 mamāṅgā iti kha.. :p 347 nityañca samacittattvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu

हिन्दी अर्थ

(आत्मा)-से सर्वथा भिन्न है, ऐसी दशामें मैं किस अवयवके लिये 'अहम्' संज्ञाका प्रयोग करूँ? भूपालशिरोमणे! यदि मुझ (आत्मा)-से भिन्न कोई भी अपनी पृथक् सत्ता रखता हो तो “यह मैं हूँ', “यह दूसरा है '--ऐसी बात भी कही जा सकती है। वास्तवमें पर्वत, पशु तथा वृक्ष आदिका भेद सत्य नहीं है। शरीरदृष्टिसे ये जितने भी भेद प्रतीत हो रहे हैं, सब-के-सब कर्मजन्य

English

non-attachment, non-clinging to son, wife, home and the like, and constant evenness of mind in desirable and undesirable events;

अध्याय ३७९

श्लोक 26

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī / viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi

हिन्दी अर्थ

हैं। संसारमें जिसे 'राजा' या 'राजसेवक' कहते हैं, वह तथा और भी इस तरहकी जितनी संज्ञाएँ हैं, वे कोई भी निर्विकार सत्य नहीं हैं। भूपाल! तुम सम्पूर्ण लोकके राजा हो, अपने पिताके पुत्र

English

unswerving devotion to me through undivided yoga, resort to secluded places, distaste for crowds of people;

अध्याय ३७९

श्लोक 27

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं ।एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा

adhyātmajñānaniṣṭhatvantattvajñānānudarśanaṃ / etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato 'nyathā

हिन्दी अर्थ

हो, शत्रुके लिये शत्रु हो, धर्मपत्नीके पति हो और पुत्रके पिता हो-इतने नामोंके होते हुए मैं तुम्हें क्या कहकर पुकारूँ ? पृथ्वीनाथ! क्या यह मस्तक तुम हो? किंतु जैसे मस्तक तुम्हारा है, वैसे ही उदर भी तो है? (फिर उदर क्यों नहीं हो?) तो क्या इन पैर आदि आङ्गोंमेंसे तुम कोई हो? नहीं, तो ये सब तुम्हारे क्या हैं ? महाराज! इन समस्त अवयवोंसे तुम पृथक् हो, अतः इनसे

English

constancy in knowledge of the Self and seeing the aim of knowledge of truth: this is declared to be knowledge; what is otherwise is ignorance.

अध्याय ३७९

श्लोक 28

ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ।अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते

jñeyaṃ yattat pravakṣyāmi yaṃ jñātvāmṛtamaśnute / anādi paramaṃ brahma sattvaṃ nāma taducyate

हिन्दी अर्थ

अलग होकर ही अच्छी तरह विचार करो कि “वास्तवमें मैं कौन हूँ'

English

I shall tell what is to be known, by knowing which one tastes immortality: the beginningless supreme Brahman, called "sattva" (being).

अध्याय ३७९

श्लोक 29

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् ।सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham / sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर राजाने उन भगवत्स्वरूप अवधूत ब्राह्मणसे कहा राजा बोले-- ब्रह्मन्! मैं आत्मकल्याणके लिये उद्यत होकर महर्षि कपिलके पास कुछ पूछनेके लिये जा रहा था। आप भी मेरे लिये इस पृथ्वीपर महर्षि कपिलके ही अंश हैं, अतः आप

English

It has hands and feet everywhere, eyes, heads and mouths everywhere, hears everywhere in the world, and stands enveloping all.

अध्याय ३७९

श्लोक 30

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam / asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca

हिन्दी अर्थ

ही मुझे ज्ञान दें। जिससे ज्ञानरूपी महासागरकी प्राप्ति होकर परम कल्याणकी सिद्धि हो, वह उपाय मुझे बताइये

English

Shining with the qualities of all senses yet devoid of all senses; unattached yet supporting all; without qualities yet enjoying the qualities.

अध्याय ३७९

श्लोक 31

वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च ।सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्

vahirantaś ca bhūtānāmacarañcarameva ca / sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthañcāntike 'pi yat

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा- राजन्! तुम फिर कल्याणका ही उपाय पूछने लगे। "परमार्थ क्या है ?' यह नहीं पूछते । “परमार्थ' ही सब प्रकारके कल्याणोंका स्वरूप है। मनुष्य देवताओंकी आराधना करके धन-सम्पत्तिको इच्छा करता है, पुत्र और राज्य पाना चाहता है; किंतु सौवीरनरेश ! तुम्हीं बताओ, क्या यही उसका श्रेय है? (इसीसे उसका कल्याण होगा?) विवेकी पुरुषकी दृष्टिमें तो

English

Outside and inside beings, unmoving and moving; incomprehensible by its subtlety, it is far away and also near.

अध्याय ३७९

श्लोक 32

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च

avibhaktañca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam / bhūtabhartṛ ca vijñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca

हिन्दी अर्थ

परमात्माकी प्राप्ति ही श्रेय है; यज्ञादिकी क्रिया तथा द्रव्यकी सिद्धिको वह श्रेय नहीं मानता। परमात्मा और आत्माका संयोग-उनके एकत्वका बोध ही 'परमार्थ' माना गया है। परमात्मा एक

English

Undivided in beings yet standing as if divided; to be known as the sustainer of beings, devourer and creator.

अध्याय ३७९

श्लोक 33

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate / jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya dhiṣṭhitaṃ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् अद्वितीय है। वह सर्वत्र समानरूपसे व्यापक, शुद्ध, निर्गुण, प्रकृतिसे परे, जन्म-वृद्धि आदिसे रहित, सर्वगत, अविनाशी, उत्कृष्ट, ज्ञानस्वरूप, गुण-जाति आदिके संसर्गसे रहित एवं विभु है। अब मैं तुम्हें निदाघ और ऋतु (ऋभु)-का संवाद सुनाता हूँ, ध्यान देकर सुनो ऋतु ब्रह्माजीके पुत्र और ज्ञानी थे।

English

The light even of lights, said to be beyond darkness: knowledge, the knowable, the goal of knowledge, seated in the heart of all.

अध्याय ३७९

श्लोक 34

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā / anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यनन्दन निदाघने उनको शिष्यता ग्रहण की। ऋतुसे विद्या पढ़ लेनेके पश्चात् निदाध देविका नदीके तटपर एक नगरमें जाकर रहने लगे। ऋतुने अपने शिष्यके निवासस्थानका पता

English

By meditation some see the Self in the self by the self; others by Sankhya, others by karma yoga.

अध्याय ३७९

श्लोक 35

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः

anye tvevamajānanto śrutvānyebhya upāsate / tepi cāśu tarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

लगा लिया था। हजार दिव्य वर्ष बीतनेके पश्चात् एक दिन ऋतु निदाघको देखनेके लिये गये। उस समय निदाघ बलिवैश्वदेवके अनन्तर अन्न-भोजन करके अपने शिष्यसे कह रहे थे--'भोजनके बाद मुझे तृप्ति हुई है; क्योंकि भोजन ही अक्षय- तृप्ति प्रदान करनेवाला है।' (यह कहकर वे तत्काल आये हुए अतिथिसे भी तृप्तिके विषयमें पूछने लगे)

English

Others, not knowing thus, worship having heard from others; they too quickly cross death, devoted to what they hear.

अध्याय ३७९

श्लोक 36

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च

sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca / pramādamohau tamaso bhavato jñānameva ca

हिन्दी अर्थ

तब ऋतुने कहा- ब्राह्मण! जिसको भूख लगी होती है, उसीको भोजनके पश्चात् तृप्ति होती है। मुझे तो कभी भूख ही नहीं लगी, फिर मेरी तृप्तिके विषयमें क्यों पूछते हो? भूख और

English

From sattva arises knowledge; from rajas, greed; from tamas arise negligence, delusion, and ignorance.

अध्याय ३७९

श्लोक 37

गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते ।मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः

guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate / mānāvamānamitrāritulyastyāgī sa nirguṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्यास देहके धर्म हैं। मुझ आत्माका ये कभी स्पर्श नहीं करते। तुमने पूछा है, इसलिये कहता हुँ। मुझे सदा ही तृप्ति बनी रहती है। पुरुष (आत्मा) आकाशकी भाँति सर्वत्र व्याप्त है और मैं वह प्रत्यगात्मा ही हूँ; अतः तुमने जो मुझसे यह पूछा कि ' आप कहाँसे आते हैं ?' यह प्रश्न कैसे सार्थक हो सकता है? मैं न कहीं जाता हुँ, न आता हूँ और न किसी एक स्थानमें रहता

English

He who stays unmoved, thinking "the qualities act," equal toward honour and dishonour, friend and foe, a renouncer, is free of the qualities.

अध्याय ३७९

श्लोक 38

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं ।छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्

ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayaṃ / chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit

हिन्दी अर्थ

हुँ। न तुम मुझसे भिन्न हो, न मैं तुमसे अलग हुँ। जैसे मिट्टीका घर मिट्टीसे लीपनेपर सुदृढ़ होता है, उसी प्रकार यह पार्थिव देह ही पार्थिव अन्नके परमाणुओंसे पुष्ट होता है। ब्रह्मन्! मैं

English

They speak of the imperishable ashvattha tree with roots above and branches below, whose leaves are the Vedas; he who knows it knows the Veda.

अध्याय ३७९

श्लोक 39

द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां

dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca / ahiṃsādiḥ kṣamā caiva daivīsampattito nṛṇāṃ

हिन्दी अर्थ

तुम्हारा आचार्य ऋतु हूँ और तुम्हें ज्ञान देनेके लिये यहाँ आया हूँ; अब जाऊँगा । तुम्हें परमार्थतत्त्तका उपदेश कर दिया। इस प्रकार तुम इस सम्पूर्ण जगतको एकमात्र वासुदेवसंज्ञक परमात्माका ही स्वरूप समझो; इसमें भेदका सर्वथा अभाव

English

There are two creations of beings in this world: divine and demonic. Non-violence, forgiveness and the like belong to the divine endowment of men.

अध्याय ३७९

श्लोक 40

न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः ।नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्

na śaucaṃ nāpi vācāro hy āsurīsampadoddhavaḥ / narakatvāt krodhalobhakāmastasmāttrayaṃ tyajet

हिन्दी अर्थ

पुनः उस नगरमें गये। वहाँ जाकर उन्होंने देखा-निदाघ नगरके पास एकान्त स्थानमें खड़े हैं।' तब वे उनसे बोले--' भैया! इस एकान्त स्थानमें क्यों खड़े हो ?'

English

Neither purity nor good conduct arises from the demonic endowment. Since hell comes of them, one should give up the triad of anger, greed and desire.

अध्याय ३७९

श्लोक 41

यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् ।आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं

yajñastapas tathā dānaṃ sattvādyaistrividhaṃ smṛtam / āyuḥ sattvaṃ balārogyasukhāyānnantu sāttvikaṃ

हिन्दी अर्थ

निदाघने कहा--ब्रह्मन्! मार्गमें मनुष्योंकी बहुत बड़ी भीड़ खड़ी है; क्योंकि ये नरेश इस समय इस रमणीय नगरमें प्रवेश करना चाहते हैं, इसीलिये मैं यहाँ ठहर गया हूँ ऋतुने पूछा द्विजश्रेष्ठ! तुम यहाँकी सब बातें जानते हो; बताओ। इनमें कौन नरेश हैं और कौन दूसरे लोग हैं ?

English

Sacrifice, austerity and charity are held to be threefold by sattva and the rest. Food that increases life, goodness, strength, health and happiness is sattvic.

अध्याय ३७९

श्लोक 42

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं ।अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं

duḥkhaśokāmayāyānnaṃ tīkṣṇarūkṣantu rājasaṃ / amedhyocchiṣṭapūtyannaṃ tāmasaṃ nīrasādikaṃ

हिन्दी अर्थ

निदाघने कहा- ब्रह्मन्! जो इस पर्वतशिखरके समान खड़े हुए मतवाले गजराजपर चढ़े हैं, वही

English

Food that is bitter, sharp and dry, causing pain, grief and sickness is rajasic; impure, leftover, rotten or tasteless food is tamasic.

अध्याय ३७९

श्लोक 43

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः ।यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः

yaṣṭavyo vidhinā yajño niṣkāmāya sa sāttvikaḥ / yajñaḥ phalāya dambhātmī rājasastāmasaḥ kratuḥ

हिन्दी अर्थ

ये नरेश हैं तथा जो उन्हें चारों ओरसे घेरकर खड़े हैं, वे ही दूसरे लोग हैं। यह नीचेवाला जीव हाथी है और ऊपर बैठे हुए सज्जन महाराज

English

The sacrifice to be performed by rule, without desire for fruit, is sattvic; the sacrifice done for fruit and show is rajasic; and a rite of the other sort is tamasic.

अध्याय ३७९

श्लोक 44

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते ।देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते

śraddhāmantrādividhyuktaṃ tapaḥ śārīramucyate / devādipūjāhiṃsādi vāṅmayaṃ tapa ucyate

हिन्दी अर्थ

ऋतुने कहा--' मुझे समझाकर बताओ, इनमें कौन राजा है और कौन हाथी ?' निदाघ बोले- “अच्छा, बतलाता हूँ।' यह कहकर निदाघ ऋतुके ऊपर चढ़ गये और बोले--' अब दृष्टान्त

English

Austerity of the body is that prescribed with faith, mantras and the rules; worship of the gods and the like, and non-violence; austerity of speech is said to be...

अध्याय ३७९

श्लोक 45

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः ।मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ svādhyāyasajjapaḥ / mānasaṃ cittasaṃśuddhersaunamātsavinigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

देखकर तुम वाहनको समझ लो। मैं तुम्हारे ऊपर राजाके समान बैठा हूँ और तुम मेरे नीचे हाथीके समान खड़े हो।' तब ऋतुने निदाघसे कहा-- मैं निदाघ उतरकर उनके चरणोंमें पड़ गये और बोले “निश्चय ही आप मेरे गुरुजी महाराज हैं; क्योंकि दूसरे किसीका हृदय ऐसा नहीं है, जो निरन्तर अद्वैत-संस्कारसे सुसंस्कृत रहता हो।'

English

...speech that causes no distress, truthful, and the chanting of one's own study; austerity of mind is purity of heart, silence and restraint of anger.

अध्याय ३७९

श्लोक 46

सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं ।तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते

sāttvikañca tapo 'kāmaṃ phalādyarthantu rājasaṃ / tāmasaṃ parapīḍāyai sāttvikaṃ dānamucyate

हिन्दी अर्थ

ऋतुने निदाघसे कहा--'मैं तुम्हें ब्रह्मका बोध करानेके लिये आया था और परमार्थ-सारभूत अद्ठैततत्त्वका दर्शन तुम्हें करा दिया'

English

Austerity without desire is sattvic; for fruit or reward it is rajasic; for harm to others it is tamasic. Gift is called sattvic...

अध्याय ३७९

श्लोक 47

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं ।आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं

deśādau caiva dātavyamupakārāya rājasaṃ / ādeśādāvavajñātaṃ tāmasaṃ dānamīritaṃ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण ( जडभरत ) कहते हैं- राजन्! निदाध उस उपदेशके प्रभावसे अद्वैतपरायण हो गये। प्रकार भ्रान्तदृष्टिवाले पुरुषोंको एक ही आत्मा अब वे सम्पूर्ण प्राणियोंको अपनेसे अभिन्न देखने भिन्न-भिन्न रूपोंमें दिखायी देता है॥ ६५--६७॥ लगे। उन्होंने ज्ञानसे मोक्ष प्राप्त किया था, उसी अग्निदेव कहते हैं--वसिष्ठजी ! इस सारभूत प्रकार तुम भी प्राप्त करोगे। तुम, मैं तथा यह ज्ञानके प्रभावसे सौवीरनरेश भव-बन्धनसे मुक्त

English

...when it is to be given at the right place and time; given for return of favour it is rajasic; given with disrespect and without proper instruction it is called tamasic.

अध्याय ३७९

श्लोक 48

ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां

oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ / yajñadānādika karma buktimuktipradaṃ nṛṇāṃ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण जगत्--सब एकमात्र व्यापक विष्णुका ही हो गये। ज्ञानस्वरूप ब्रह्म ही इस अज्ञानमय स्वरूप है। जैसे एक ही आकाश नीले-पीले संसारवृक्षका शत्रु है, इसका निरन्तर चिन्तन आदि भेदोंसे अनेक-सा दिखायी देता है, उसी करते रहिये

English

"Om Tat Sat" is held to be the threefold designation of Brahman; sacrifice, charity and similar acts give men enjoyment and liberation.

अध्याय ३७९

श्लोक 49

अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं ।भवत्यत्यागिनां(१) प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्

aniṣṭamiṣṭaṃ miśrañca trividhaṃ karmaṇaḥ phalaṃ / bhavatyatyāgināṃ(1) pretya na tu sannyāsināṃ kvacit

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “अद्वेत ब्रह्मका निरूपण” नामक तीन सौ असीवाँ अध्याय पूरा हुआ अब मैं गीताका सार बतलाऊँगा, जो समस्त गीताका उत्तम-से-उत्तम अंश है। पूर्वकालमें भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनको उसका उपदेश दिया था। वह भोग तथा मोक्ष-दोनोंको देनेवाला

English

The fruit of action is threefold: undesired, desired and mixed; it comes after death to those who do not renounce, but never to renouncers.

अध्याय ३७९

श्लोक 50

तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् ।राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः

tāmasaḥ karmasaṃyogāt mohātkleśabhayādikāt / rājasaḥ sāttviko 'kāmāt pañcaite karmahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानने कहा- अर्जुन! जिसका प्राण चला गया है अथवा जिसका प्राण अभी नहीं गया है, ऐसे मरे हुए अथवा जीवित किसी भी देहधारीके लिये शोक करना उचित नहीं है;

English

The tamasic arises from attachment to action, from delusion, trouble and fear; the rajasic and sattvic from desire and from freedom from desire. These are the five causes of action.

अध्याय ३७९

श्लोक 51

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् ।त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇañca pṛthagvidham / trividhāś ca pṛthak ceṣṭā daivañcaivātra pañcamaṃ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि आत्मा अजन्मा, अजर, अमर तथा अभेद्य है, इसलिये शोक आदिको छोड़ देना चाहिए। विषयोंका चिन्तन करनेवाले पुरुषकी उनमें आसक्ति हो जाती है; आसक्तिसे काम, कामसे क्रोध और क्रोधसे अत्यन्त मोह (विवेकका अभाव) होता है। मोहसे स्मरणशक्तिका हास और उससे बुद्धिका नाश हो जाता है। बुद्धिके नाशसे उसका सर्वनाश हो जाता है। सत्पुरुषोंका

English

The seat, the doer, the instruments of many kinds, the threefold separate efforts, and fate as the fifth, are here.

अध्याय ३७९

श्लोक 52

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं ।अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं

ekaṃ jñānaṃ sāttvikaṃ syāt pṛthag jñānantu rājasaṃ / atattvārthantāmasaṃ syāt karmākāmāya sāttvikaṃ

हिन्दी अर्थ

सङ्ग करनेसे बुरे सङ्ग छूट जाते हैं--( आसक्तियाँ दूर हो जाती हैं)। फिर मनुष्य अन्य सब कामनाओंका त्याग करके केवल मोक्षकी कामना

English

Knowledge that sees one is sattvic; knowledge that sees separateness is rajasic; knowledge of no real aim is tamasic; action without desire is sattvic.

अध्याय ३७९

श्लोक 53

कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं ।सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि

kāmāya rājasaṃ karma mohāt karma tu tāmasaṃ / sīdhyasiddhyoḥ samaḥ kartā sāttviko rājaso 'tyapi

हिन्दी अर्थ

रखता है। कामनाओंके त्यागसे मनुष्यकी आत्मा अर्थात् अपने स्वरूपमें स्थिति होती है, उस समय वह 'स्थिरप्रज्' कहलाता है। सम्पूर्ण प्राणियोंके लिये जो रात्रि है, अर्थात् समस्त जीव जिसकी ओरसे बेखबर होकर सो रहे हैं, उस

English

Action for desire is rajasic; action from delusion is tamasic. The doer who is equal in success and failure is sattvic; the rajasic is passionate.

अध्याय ३७९

श्लोक 54

शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी ।कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी

śaṭho 'lasastāmasaḥ syāt kāryādidhīś ca sāttvikī / kāryārthaṃ sā rājasī syādviparītā tu tāmasī

हिन्दी अर्थ

परमात्माके स्वरूपमें भगवत्प्रा्त संयमी (योगी) पुरुष जागता रहता है तथा जिस क्षणभङ्गुर सांसारिक सुखमें सब भूत-प्राणी जागते हैं, अर्थात् जो विषय-भोग उनके सामने दिनके

English

The deceitful and lazy is tamasic; the intellect aware of what is to be done is sattvic; that which is for the sake of gain is rajasic; the opposite is tamasic.

अध्याय ३७९

श्लोक 55

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी ।तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं

manodhṛtiḥ sāttvikī syāt prītikāmeti rājasī / tāmasī tu praśokādau mukhaṃ sattvāttadantagaṃ

हिन्दी अर्थ

समान प्रकट हैं, वह ज्ञानी मुनिके लिये रात्रिके ही समान है। जो अपने-आपमें ही संतुष्ट है, उसके लिये कोई कर्तव्य शेष नहीं है। इस संसारमें उस आत्माराम पुरुषको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न न करनेसे ही। महाबाहो! जो गुण-विभाग और कर्म-विभागके तत्त्वको जानता है, वह यह समझकर कि सम्पूर्ण गुण गुणोंमें ही बरत रहे हैं, कहीं आसक्त नहीं

English

Steadiness of mind is sattvic; that which desires delight is rajasic; the tamasic is in grief and the like; the face (happiness) of sattva goes to its end.

अध्याय ३७९

श्लोक 56

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं ।अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं

sukhaṃ tadrājasañcāgre ante duḥkhantu tāmasaṃ / ataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidantataṃ

हिन्दी अर्थ

होता। अर्जुन! तुम ज्ञानरूपी नौकाका सहारा लेनेसे निश्चय ही सम्पूर्ण पापोंको तर जाओगे। ज्ञानरूपी अग्नि सब कमाँको जलाकर भस्म कर

English

Happiness that is sweet at first is rajasic; that which is painful at the end is tamasic. From him is the activity of beings, by whom all this is pervaded.

अध्याय ३७९

श्लोक 57

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति ।कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा

svakarmaṇā tamabhyarcya viṣṇuṃ siddhiñca vindati / karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā

हिन्दी अर्थ

डालती है। जो सब कर्मोको परमात्मामें अर्पण करके आसक्ति छोड़कर कर्म करता है, वह पापसे लिप्त नहीं होता-ठीक उसी तरह जैसे कमलका पत्ता पानीसे लिप्त नहीं होता। जिसका अन्तःकरण योगयुक्त है-परमानन्दमय परमात्मामें स्थित है तथा जो सर्वत्र समान दृष्टि रखनेवाला है, वह योगी आत्माको सम्पूर्ण भूतोंमें तथा सम्पूर्ण भूतोंको आत्मामें देखता है । योगभ्रष्ट पुरुष

English

Worshipping Vishnu by one's own duty, one attains perfection — by deed, mind and speech, in all conditions, always.

अध्याय ३७९

श्लोक 58

१ भवत्ययोगिनामिति ख॥ :प् ३५० ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः ।सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं

1 bhavatyayogināmiti kha.. :p 350 brahmādistambhaparyantaṃ jagadviṣṇuñca vetti yaḥ / siddhimāpnoti bhagavadbhakto bhāgavato dhruvaṃ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध आचार-विचारवाले श्रीमानों (धनवानों)-के घरमें जन्म लेता है। तात! कल्याणमय शुभ कर्मोका अनुष्ठान करनेवाला पुरुष कभी दुर्गतिको नहीं प्राप्त होता॥ २-११ ३॥

English

He who knows Vishnu as the world from Brahma down to a blade of grass, a devotee of the Lord, a Bhagavata, attains perfection surely.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 379
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.