Agni Purana· Agni Purāṇa
38
अध्याय 38 / 381

Adhyaya 38

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३८

श्लोक 1

देवालयनिर्माणफलं अग्निर् उवाच वासुदेवाद्यालयस्य कृतौ वक्ष्ये फलादिकं ।चिकीर्षोर्देवधामादि सहस्रजनिपापनुत्

devālayanirmāṇaphalaṃ agnir uvāca vāsudevādyālayasya kṛtau vakṣye phalādikaṃ / cikīrṣordevadhāmādi sahasrajanipāpanut

हिन्दी अर्थ

किंचिद्रूपं समास्थाय वासुदेवास्य नाशय।

English

These are pleasures, desires

अध्याय ३८

श्लोक 2

मनसा सद्मकर्तॄणां शतजन्माघनाशनं ।येनुमोदन्ति कृष्णस्य क्रियमाणं नरा गृहं(१)

manasā sadmakartṝṇāṃ śatajanmāghanāśanaṃ / yenumodanti kṛṣṇasya kriyamāṇaṃ narā gṛhaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

सर्वदुष्टोपशमनं कुरु देववराच्युत। सुदर्शन महाज्वाल च्छिन्धि च्छिन्धि महारव

English

Whichever benefit could not be obtained by doing sacrificial rites, could be got by the erection of an abode (for the god). He who erects an abode for the god reaps fruits of bathing in all holy waters.

अध्याय ३८

श्लोक 3

तेपि पापैर् विनिर्मुक्ताः प्रयान्त्यच्युतलोकतां ।समतीतं भविष्यञ्च कुलानामयुतं नरः

tepi pāpair vinirmuktāḥ prayāntyacyutalokatāṃ / samatītaṃ bhaviṣyañca kulānāmayutaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षां करोतु सर्वात्मा नरसिंहः स्वगर्जितैः। दिवि भुव्यन्तरिक्षे च पृष्ठतः पार्श्चतोऽग्रतः

English

Even the making of a temple by perfidy with dust one would reach heaven. It gets more benefits than those (got) be¬ ing slain in the battle.

अध्याय ३८

श्लोक 4

विष्णुलोकं नयत्याशु कारयित्वा हरेर्गृहं ।वसन्ति(२) पितरो दृष्ट्वा(३) विष्णुलोके ह्य् अलङ्कृताः

viṣṇulokaṃ nayatyāśu kārayitvā harergṛhaṃ / vasanti(2) pitaro dṛṣṭvā(3) viṣṇuloke hy alaṅkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षां करोतु भगवान् बहुरूपी जनार्दनः। यथा विष्णुर्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

English

One who builds one temple goes to heaven. One who builds three temples goes to the world of Brahma. The builder of five abodes reaches the world of Sambhu (Siva). By build¬ ing eight abodes one remains in the world of Hari.

अध्याय ३८

श्लोक 5

विमुक्ता नारकैर् दुःखैः कर्तुः कृष्णस्य मन्दिरं ।ब्रह्महत्यादिपापौघघातकं देवतालयं

vimuktā nārakair duḥkhaiḥ kartuḥ kṛṣṇasya mandiraṃ / brahmahatyādipāpaughaghātakaṃ devatālayaṃ

हिन्दी अर्थ

वासुदेव! आप सर्वात्मा परमेश्वर जनार्दन हैं । इस व्यक्तिके जो भी रोग, महान् उत्पात, विष,

English

He who builds a temple for Krsna, the son of Vasudeva is born as a man of good deeds and his family gets purified.

अध्याय ३८

श्लोक 6

फलं यन्नाप्यते यज्ञैर् धाम कृत्वा तदाप्यते ।देवागारे कृते सर्वतीर्थस्नानफलं लभेत्

phalaṃ yannāpyate yajñair dhāma kṛtvā tadāpyate / devāgāre kṛte sarvatīrthasnānaphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

आदि शस्त्र-क्षत-जनित दोष हों, उन सबका कोई भी रूप धारण करके नाश करें। देवश्रेष्ठ अच्युत! ज्चालामालाओंसे अत्यन्त भीषण सुदर्शन- चक्रको प्रेरित करके समस्त दुष्ट रोगोंका शमन

English

One who does not spend his riches for charities or for enjoyments is stupid and is being bound even while alive, while the riches are flickery.

अध्याय ३८

श्लोक 7

देवाद्यर्थे हतानाञ्च रणे यत्तत्फलादिकं ।शाठ्येन पांशुना वापि कृतं धाम च नाकदं

devādyarthe hatānāñca raṇe yattatphalādikaṃ / śāṭhyena pāṃśunā vāpi kṛtaṃ dhāma ca nākadaṃ

हिन्दी अर्थ

कोजिये। महाभयंकर सुदर्शन! तुम प्रचण्ड ज्चालाओंसे सुशोभित और महान् शब्द करनेवाले हो; अतः सम्पूर्ण दुष्ट राक्षसोंका संहार करो, संहार करो। वे तुम्हारे प्रभावसे क्षयको प्राप्त हों।

English

Is there any merit in being the lord of wealth acquired either accidentally or by one's effort, if it is not spent for acquiring fame or for philanthropy?

अध्याय ३८

श्लोक 8

१ गृहादिकं ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ नन्दन्ति इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।वल्गन्ति इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हृष्टा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् १०९ एकायतनकृत् स्वर्गी त्र्यगारी ब्रह्मलोकभाक् ।पञ्चागारी शम्भुलोकमष्टागाराद्धरौ स्थितिः

1 gṛhādikaṃ ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 nandanti iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ / valganti iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 hṛṣṭā iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 109 ekāyatanakṛt svargī tryagārī brahmalokabhāk / pañcāgārī śambhulokamaṣṭāgārāddharau sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्व, पश्चिम, उत्तर और दक्षिण दिशामें सर्वात्मा नृसिंह अपनी गर्जनासे रक्षा करें। स्वर्गलोकमें, भूलोकमें, अन्तरिक्षमें तथा आगे-पीछे अनेक रूपधारी भगवान् जनार्दन रक्षा करें। देवता,

English

In the rites (relating to) installation of an idol there is no limit for the fruits (gained). An image made of wood gives greater merit than that made of clay. One made of bricks yields greater merit than that made of wood.

अध्याय ३८

श्लोक 9

षोडशालयकारी तु(१) भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ।कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं कारयित्वा हरेर्गृहं

ṣoḍaśālayakārī tu(1) bhuktimuktimavāpnuyāt / kaniṣṭhaṃ madhyamaṃ śreṣṭhaṃ kārayitvā harergṛhaṃ

हिन्दी अर्थ

असुर और मनुष्योंसहित यह सम्पूर्ण जगत् भगवान् विष्णुका ही स्वरूप है; इस सत्यके प्रभावसे इसके दुष्ट रोग शान्त हों ॥ ३५-- ४१३॥ यथा विष्णौ स्मृते सद्यः संक्षयं यान्ति पातकाः

English

One made of stones gives (greater merit) than that made of bricks. (Images made) of gold and other metals yield more benefits. Sins committed in seven births get destroyed even at the very commencement of installation.

अध्याय ३८

श्लोक 10

स्वर्गं च वैष्णवं लोकं मोक्षमाप्नोति च क्रमात् ।श्रेष्ठमायतनं विष्णोः कृत्वा यद्धनवान् लभेत्

svargaṃ ca vaiṣṇavaṃ lokaṃ mokṣamāpnoti ca kramāt / śreṣṭhamāyatanaṃ viṣṇoḥ kṛtvā yaddhanavān labhet

हिन्दी अर्थ

यथा सज्ञेश्वरो विष्णुर्दवेष्वपि हि गीयते

English

One who builds a temple goes to heaven and never goes to hell. Having elevated a hundred of his ancestors he conveys them to the world of Visnu.

अध्याय ३८

श्लोक 11

कनिष्ठेनैव तत् पुण्यं प्राप्नोत्यधनवान्नरः ।समुत्पाद्य धनं कृत्या स्वल्पेनापि(२) सुरालयं

kaniṣṭhenaiva tat puṇyaṃ prāpnotyadhanavānnaraḥ / samutpādya dhanaṃ kṛtyā svalpenāpi(2) surālayaṃ

हिन्दी अर्थ

वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैर्निर्णाशितं मया। अपामार्जतु गोविन्दो नरो नारायणस्तथा

English

Yama (god of death) said to his emissaries:

अध्याय ३८

श्लोक 12

कारयित्वा हरेः पुण्यं सम्प्राप्नोत्यधिकं वरं ।लक्षणाथ सहस्रेण शतेनार्धेन वा हरेः

kārayitvā hareḥ puṇyaṃ samprāpnotyadhikaṃ varaṃ / lakṣaṇātha sahasreṇa śatenārdhena vā hareḥ

हिन्दी अर्थ

अहं हरिः कुशा विष्णुर्हता रोगा मया तव

English

Bring them to my view who have not built temples and other things. Move around in the befitting way and execute my directive.

अध्याय ३८

श्लोक 13

कारयन् भवनं याति यत्रास्ते गरुडध्वजः ।बाल्ये तु क्रीडमाणा ये पांशुभिर्भवनं हरेः

kārayan bhavanaṃ yāti yatrāste garuḍadhvajaḥ / bālye tu krīḍamāṇā ye pāṃśubhirbhavanaṃ hareḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीविष्णुके स्मरणमात्रसे पापसमूह तत्काल नष्ट हो जाते हैं, इस सत्यके प्रभावसे इसके समस्त दूषित रोग शान्त हो जायँ। यज्ञेश्वर विष्णु देवताओंद्वारा

English

Except those who have resorted to Ananta, the father of the universe, no other beings would at any time disregard the command.

अध्याय ३८

श्लोक 14

वासुदेवस्य कुर्वन्ति तेपि तल्लोकगामिनः ।तीर्थे चायतने पुण्ये सद्धक्षेत्रे तथाष्टमे

vāsudevasya kurvanti tepi tallokagāminaḥ / tīrthe cāyatane puṇye saddhakṣetre tathāṣṭame

हिन्दी अर्थ

सत्य हो। शान्ति हो, मंगल हो। इसका दुष्ट रोग शान्त हो। मैंने भगवान् वासुदेवके शरीरसे प्रादुर्भूत कुशोंसे इसके रोगोंको नष्ट किया है। नर- नारायण और गोविन्द-इसका अपामार्जन करें।

English

Those who are devotees of Visnu and have their mind fixed on him have to be avoided by you. They are not to live here.

अध्याय ३८

श्लोक 15

कर्तुरायतनं विष्णोर्यथोक्तात्त्रिगुणं फलं ।बन्धूकपुष्पविन्यासैः सुधापङ्केन वैष्णवं

karturāyatanaṃ viṣṇoryathoktāttriguṇaṃ phalaṃ / bandhūkapuṣpavinyāsaiḥ sudhāpaṅkena vaiṣṇavaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके वचनसे इसके सम्पूर्ण दु:खोंका शमन हो जाय। समस्त रोगादिके निवारणके लिये ' अपामार्जन-स्तोत्र' प्रशस्त है। मैं श्रीहरि हूँ, कुशा विष्णु हैं। मैंने तुम्हारे रोगोंका नाश कर दिया

English

The builder of Vishnu's dwelling gets threefold the fruit as stated; with arrangements of bandhuka flowers, with nectar-like plaster, the Vaishnava temple,

अध्याय ३८

श्लोक 16

ये विलिम्पन्ति भवनं ते यान्ति भगवत्पुरं ।पतितं पतमानन्तु तथार्धपतितं नरः

ye vilimpanti bhavanaṃ te yānti bhagavatpuraṃ / patitaṃ patamānantu tathārdhapatitaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रशंसित होते हैं; इस सत्यके प्रभावसे मेरा कथन है॥ ४२--४७॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'कुशापामार्जन-स्तोत्रका वर्णन 'नामक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

those who plaster the house go to the city of the Lord. Fallen, falling or half-fallen — a man

अध्याय ३८

श्लोक 17

समुद्धृत्य हरेर्धाम प्राप्नोति द्विगुणं फलं ।पतितस्य तु यः कर्ता पतितस्य च रक्षिता

samuddhṛtya harerdhāma prāpnoti dviguṇaṃ phalaṃ / patitasya tu yaḥ kartā patitasya ca rakṣitā

हिन्दी अर्थ

निर्वाणादि-दीक्षाकी सिद्धिके उद्देश्यसे सम्पादनीय संस्कारोंका वर्णन

English

who restores Hari's abode gains double the fruit. He who builds a fallen one and protects a fallen one

अध्याय ३८

श्लोक 18

विष्णोरायतनस्येह नरो विष्णुलोकभाक् ।इष्टकानिचयस्तिष्ठेद् यावदायतने हरेः

viṣṇorāyatanasyeha naro viṣṇulokabhāk / iṣṭakānicayastiṣṭhed yāvadāyatane hareḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- ब्रह्मन्! बुद्धिमान् पुरुष निर्वाणादि दीक्षाओंमें अड़तालीस संस्कार करावे। उन संस्कारोंका वर्णन सुनिये, जिनसे मनुष्य देवतुल्य हो जाता है। सर्वप्रथम योनिमें गर्भाधान,

English

of Vishnu's dwelling here, the man shares Vishnu's world. As long as the mass of bricks stays in Hari's temple,

अध्याय ३८

श्लोक 19

सकुलस्तस्य वै कर्ता विष्णुलोके महीयते ।१ षोडशागारकारी तु इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्वल्पेनैवेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ११० स एव पुण्यवान् पूज्य इह लोके परत्र च

sakulastasya vai kartā viṣṇuloke mahīyate / 1 ṣoḍaśāgārakārī tu iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 svalpenaiveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 110 sa eva puṇyavān pūjya iha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर पुंसवन-संस्कार करे। फिर सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामकरण, अन्नप्राशन, चूडाकर्म, चार ब्रह्मचर्यत्रत--वैष्णवी, पार्थी, भौतिकी और श्रौतिकी, गोदान, समावर्तन, सात पाकयज्ञ-अष्टका,

English

the builder with his family is honored in Vishnu's world. He alone is virtuous and to be honored here and hereafter.

अध्याय ३८

श्लोक 20

कृष्णस्य वासुदेवस्य यः कारयति केतनं ।जातः स एव सुकृती कुलन्तेनैव पावितं

kṛṣṇasya vāsudevasya yaḥ kārayati ketanaṃ / jātaḥ sa eva sukṛtī kulantenaiva pāvitaṃ

हिन्दी अर्थ

अन्वष्टका पार्वणश्राद्ध, श्रावणी, आग्रहायणी, चैत्री एवं आश्वयुजी, सात हविर्यज्ञ-आधान, अग्निहोत्र,

English

He who has a banner made for Krishna Vasudeva — he alone is born righteous; his family is purified by that.

अध्याय ३८

श्लोक 21

विष्णुरुद्रार्कदेव्यादेर्गृहकर्ता स कीर्तिभाक् ।किं तस्य वित्तनिचयैर् मूढस्य परिरक्षितः

viṣṇurudrārkadevyādergṛhakartā sa kīrtibhāk / kiṃ tasya vittanicayair mūḍhasya parirakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

सात सोमसंस्थाएँ -यञ्ञश्रे्ठ अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम,

English

The builder of a house for Vishnu, Rudra, the Sun, the Goddess and others gains fame. What use to that fool is a heap of wealth guarded,

अध्याय ३८

श्लोक 22

दुःखार्जितैर् यः कृष्णस्य न कारयति केतनं ।नोपभोग्यं धनं यस्य पितृविप्रदिवौकसां

duḥkhārjitair yaḥ kṛṣṇasya na kārayati ketanaṃ / nopabhogyaṃ dhanaṃ yasya pitṛvipradivaukasāṃ

हिन्दी अर्थ

सहस्रेश यज्ञ-हिरण्याङ्घ्रि, हिरण्याक्ष, हिरण्यमित्र,

English

earned with pain, who does not have a house made for Krishna? Whose wealth is not enjoyable by the ancestors, Brahmins and gods,

अध्याय ३८

श्लोक 23

नोपभोगाय बन्धूनां व्यर्थस्तस्य धनागमः ।यथा ध्रुवो नृणां मृत्युर्वित्तनाशस् तथा ध्रुवः

nopabhogāya bandhūnāṃ vyarthastasya dhanāgamaḥ / yathā dhruvo nṛṇāṃ mṛtyurvittanāśas tathā dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्याङ्ग, हेमजिह्न, हिरण्यवान् और सब यज्ञोंका स्वामी अश्वमेधयज्ञ तथा आठ गुण-सर्वभूतदया,

English

not for the enjoyment of kin, his gaining of wealth is vain. As death is certain for men, so loss of wealth is certain.

अध्याय ३८

श्लोक 24

मूढस्तत्रानुबध्नाति जीवितेथ चले घने ।यदा वित्तं न दानाय नोपभोगाय देहिनां

mūḍhastatrānubadhnāti jīvitetha cale ghane / yadā vittaṃ na dānāya nopabhogāya dehināṃ

हिन्दी अर्थ

और अस्पृहा ये संस्कार करे। इष्टदेवके मूल-

English

The fool clings to it in this fleeting, hollow life. When wealth is not for giving or for the enjoyment of embodied beings,

अध्याय ३८

श्लोक 25

नापि कीर्त्यै न धर्माथं तस्य स्वाम्येथ को गुणः ।तस्माद्वित्तं समासाद्य दैवाद्वा पौरुषादथ

nāpi kīrtyai na dharmāthaṃ tasya svāmyetha ko guṇaḥ / tasmādvittaṃ samāsādya daivādvā pauruṣādatha

हिन्दी अर्थ

शैव-सभी दीक्षाओंमें ये समान माने गये हैं। इन संस्कारोंसे संस्कृत होकर मनुष्य भोग-मोक्षको प्राप्त करता है। वह सम्पूर्ण रोगादिसे मुक्त होकर देववत् हो जाता है। मनुष्य अपने इष्टदेवताके

English

nor for fame nor dharma, what virtue is there in owning it? Therefore, having gained wealth by fate or by effort,

अध्याय ३८

श्लोक 26

दद्यात् सम्यग् द्विजाग्र्येभ्यः कीर्तनानि च कारयेत् ।दानेभ्यश्चाधिकं यस्मात् कीर्तनेभ्यो वरं यतः

dadyāt samyag dvijāgryebhyaḥ kīrtanāni ca kārayet / dānebhyaścādhikaṃ yasmāt kīrtanebhyo varaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

जप, होम, पूजन तथा ध्यानसे इच्छित वस्तुको प्राप्त करता है

English

one should rightly give to the best Brahmins and have monuments made; because it is better than gifts, better than monuments;

अध्याय ३८

श्लोक 27

अतस्तत्कारयेद्धीमान् विष्ण्वादेर्मन्दिरादिकं ।विनिवेश्य हरेर्धाम भक्तिमद्भिर् नरोत्तमैः

atastatkārayeddhīmān viṣṇvādermandirādikaṃ / viniveśya harerdhāma bhaktimadbhir narottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'निर्वाणादि-दीक्षाकी सिद्धिके उद्देश्यसे सम्पादनीय संस्कारोंका वर्णन! नामक बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

therefore the wise should have a temple of Vishnu and others built; having installed Hari's abode with devoted best of men,

अध्याय ३८

श्लोक 28

निवेशितं भवेत् कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरं ।भूतं भवयम् भविष्यञ्च स्थूलं सूक्ष्मं तथेतरत्(१)

niveśitaṃ bhavet kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaraṃ / bhūtaṃ bhavayam bhaviṣyañca sthūlaṃ sūkṣmaṃ tathetarat(1)

हिन्दी अर्थ

पवित्रारोपण, भूतशुद्धि, योगपीठस्थ देवताओं तथा प्रधान देवताके पार्षद- आवरणदेवोंकी पूजा

English

the whole three worlds with the moving and unmoving are installed: past, future and present, gross, subtle and other,

अध्याय ३८

श्लोक 29

आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं सर्वं विष्णोः समुद्भवं ।तस्य देवादिदेवस्य सर्वगस्य(२) महात्मनः

ābrāhmastambaparyantaṃ sarvaṃ viṣṇoḥ samudbhavaṃ / tasya devādidevasya sarvagasya(2) mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं मुने! अब मैं पवित्रारोपणेकी विधि बताऊँगा। वर्षमें एक बार किया गया पवित्रारोपण सम्पूर्ण वर्षभर की हुई श्रीहरिकी पूजाका फल देनेवाला है। आषाढ़ (-

English

from Brahma to a blade of grass, all is the arising of Vishnu. Having installed a dwelling for that god of gods, all-pervading, great-souled,

अध्याय ३८

श्लोक 30

निवेश्य भवनं विष्णोर् न भूयो भुवि जायते ।यथा विष्णोर्धामकृतौ फलं तद्वद्दिवौकसां

niveśya bhavanaṃ viṣṇor na bhūyo bhuvi jāyate / yathā viṣṇordhāmakṛtau phalaṃ tadvaddivaukasāṃ

हिन्दी अर्थ

को शुक्ला एकादशी)-से लेकर कार्तिक (-की शुक्ला एकादशी)-तकके बीचके कालमें ही “पवित्रारोपण' किया जाता है। प्रतिपदा धनद- तिथि है। द्वितीया आदि तिथियाँ क्रमशः लक्ष्मी

English

one is not born again on earth. As is the fruit in making Vishnu's abode, so for the gods.

अध्याय ३८

श्लोक 31

१ तथैव च इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ सर्वेशस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १११ शिवब्रह्मार्कविघ्नेशचण्डीलक्ष्म्यादिकात्मनां ।देवालयकृतेः पुण्यं प्रतिमाकरणेधिकं(३)

1 tathaiva ca iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sarveśasya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 111 śivabrahmārkavighneśacaṇḍīlakṣmyādikātmanāṃ / devālayakṛteḥ puṇyaṃ pratimākaraṇedhikaṃ(3)

हिन्दी अर्थ

आदि देवताओंकी हैं। यथा-लक्ष्मीकी द्वितीया', गौरीकी तृतीया, गणेशकी चतुर्थी, सरस्वती (तथा नाग देवताओं)-को पञ्चमी, स्वामी कार्तिकेयकी षष्ठी, सूर्यको सप्तमी, मातृकाओंकी अष्टमी,

English

Of building a temple for Shiva, Brahma, the Sun, Ganesha, Chandi, Lakshmi and the like, the merit is greater than making an image.

अध्याय ३८

श्लोक 32

प्रतिमास्थापने यागे फलस्यान्तो न विद्यते ।मृण्मयाद्दारुजे पुण्यं दारुजादिष्ट्काभवे

pratimāsthāpane yāge phalasyānto na vidyate / mṛṇmayāddāruje puṇyaṃ dārujādiṣṭkābhave

हिन्दी अर्थ

दुर्गाको नवमी, नागों (या यमराज)-की दशमी, ऋषियों तथा भगवान् विष्णुकी एकादशी, श्रीहरिकी द्वादशी, कामदेवकी त्रयोदशी, शिवकी चतुर्दशी

English

In installing images and in worship there is no end to the fruit. Clay is meritorious, wood more, brick-less wood more,

अध्याय ३८

श्लोक 33

इष्टकोत्थाच्छैलजे स्याद्धेमादेरधिकं फलं ।सप्तजन्मकृतं पापं प्रारम्भादेव नश्यति

iṣṭakotthācchailaje syāddhemāderadhikaṃ phalaṃ / saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ prārambhādeva naśyati

हिन्दी अर्थ

तथा ब्रह्माकी पौर्णमासी एवं अमावस्या तिथि है। जो मनुष्य जिस देवताका भक्त है, उसके लिये वही तिथि पवित्र है

English

stone from brick more, and gold and the like gives more fruit. Sin done in seven births is destroyed from the very beginning.

अध्याय ३८

श्लोक 34

देवालयस्य स्वर्गी स्यान्नरकं न स गच्छति ।कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेन्नरः

devālayasya svargī syānnarakaṃ na sa gacchati / kulānāṃ śatamuddhṛtya viṣṇulokaṃ nayennaraḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रारोपणको विधि सब देवताओंके लिये समान है; केवल मन्त्र आदि प्रत्येक देवताके लिये पृथक्-पृथक् बोले। पवित्रक बनानेके लिये सोने-चाँदी और ताँबेके तार तथा कपास आदिके

English

By a temple he becomes a dweller in heaven and does not go to hell. Having lifted up a hundred families, the man leads them to Vishnu's world.

अध्याय ३८

श्लोक 35

यमो यमभटानाह देवमन्दिरकारिणः ।यम उवाच प्रतिमापूजादिकृतो नानेया नरकं नराः

yamo yamabhaṭānāha devamandirakāriṇaḥ / yama uvāca pratimāpūjādikṛto nāneyā narakaṃ narāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणीके हाथका काता हुआ सूत सर्वोत्तम है। बह न मिले तो किसी भी सूतको उसका संस्कार करके उपयोगमें लेना चाहिए। सूतको तिगुना करके, उसे पुनः तिगुना करे और उसीसे,

English

Yama said to Yama's servants regarding the builders of god's temples: "Men who have worshipped images and the like are not to be led to hell.

अध्याय ३८

श्लोक 36

देवालयाद्यकर्तार आनेयास्ते तु गोचरे(१) ।विसारध्वं यथान्यायन्नियोगो मम पाल्यतां (२)

devālayādyakartāra āneyāste tu gocare(1) / visāradhvaṃ yathānyāyanniyogo mama pālyatāṃ (2)

हिन्दी अर्थ

अर्थात् नौ तन्तुओंद्वारा पवित्रक बनाये। एक सौ आठसे लेकर अधिक तन्तुओंद्वारा निर्मित पवित्रक उत्तम आदिको श्रेणीमें गिना जाता है।

English

Those who do not build temples and the like are to be brought within range. Disperse as is just; let my command be obeyed.

अध्याय ३८

श्लोक 37

नाज्ञाभङ्गं करिष्यन्ति भवतां जन्तवः क्वचित् ।केवलं ते जगत्तातमनन्तं समुपाश्रिताः

nājñābhaṅgaṃ kariṣyanti bhavatāṃ jantavaḥ kvacit / kevalaṃ te jagattātamanantaṃ samupāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

१. वर्षभरके पूजा-विधानकी सम्पूर्ण त्रुटियोंका दोष दूर करके उस कर्मकी साङ्गोपाङ्ग सम्पन्नता एवं उससे समस्त इष्ट फलोंकी प्राप्तिके लिये “पवित्रारोपण' अत्यन्त आवश्यक कर्म है। इसे न करनेपर मन्त्र-साधक या उपासकको सिद्धिसे वञ्चित होना पड़ता है।

English

Beings will not break your command anywhere. Only those who have taken refuge in the endless father of the world,

अध्याय ३८

श्लोक 38

भवद्भिः परिहर्तव्यास्तेषां नात्रास्ति संस्थितिः ।ये च भगवता लोके तच्चित्तास्तत्परायणाः

bhavadbhiḥ parihartavyāsteṣāṃ nātrāsti saṃsthitiḥ / ye ca bhagavatā loke taccittāstatparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

जैसा कि आचार्य सोमशम्भुने कहा है--

English

they are to be avoided by you; there is no place for them here. And those in the world who with minds on the Lord, devoted to him,

अध्याय ३८

श्लोक 39

पूजयन्ति सदा विष्णुं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः ।यस्तिष्ठन् प्रस्वपन् गच्छन्नुत्तिष्ठन् स्खलिते स्थिते(४)

pūjayanti sadā viṣṇuṃ te vastyājyāḥ sudūrataḥ / yastiṣṭhan prasvapan gacchannuttiṣṭhan skhalite sthite(4)

हिन्दी अर्थ

अतएव ब्र० विष्णु-रहस्यमें भी कहा गया है--

English

always worship Vishnu — they are to be avoided from very far. Whoever, standing, sleeping, going, rising, stumbling, staying,

अध्याय ३८

श्लोक 40

सङ्कीर्तयन्ति गोविन्दं ते वस्त्याज्याः सुदूरतः ।नित्यनैमित्तिकैर् देवं ये यजन्ति जनार्दनम्

saṅkīrtayanti govindaṃ te vastyājyāḥ sudūrataḥ / nityanaimittikair devaṃ ye yajanti janārdanam

हिन्दी अर्थ

भक्तिसमायुक्तैनरैर्विष्णुपरायणैः । वर्षे वर्षे प्रकर्तव्यं पवित्रारोपणं हरे: ॥

English

chants Govinda — they are to be avoided from very far. Those who worship the god Janardana with daily and occasional rites

अध्याय ३८

श्लोक 41

नावलोक्या भवद्भिस्ते तद्गता यान्ति तद्गतिम् ।१ आनेयास्त्वविशेषत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ नियमो मे ऽनुपाल्यतामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ जन्तवः क्वचिदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ११२ ये पुष्पधूपवासोभिर्भूषणैश्चातिवल्लभैः

nāvalokyā bhavadbhiste tadgatā yānti tadgatim / 1 āneyāstvaviśeṣata iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 niyamo me 'nupālyatāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 jantavaḥ kvaciditi kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 112 ye puṣpadhūpavāsobhirbhūṣaṇaiścātivallabhaiḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रकम् । कर्तव्यमन्यथा मन्त्री सिद्धिश्रंशमवाप्नुयात्॥ (क० क्र० ३६४)

English

are not to be looked at by you; going to him, they go to his goal. Those who worship with flowers, incense, garments and very dear ornaments,

अध्याय ३८

श्लोक 42

अर्चयन्ति न ते ग्राह्या नराः कृष्णालये गताः(१) ।उपलेपनकर्तारः सम्मार्जनपराश् च ये

arcayanti na te grāhyā narāḥ kṛṣṇālaye gatāḥ(1) / upalepanakartāraḥ sammārjanaparāś ca ye

हिन्दी अर्थ

पवित्रारोपण सभी देवताओंके लिये उनके उपासकोंद्वारा कर्तव्य है। इसके न करनेसे वर्षभरके देवपूजनके फलसे हाथ धोना पड़ता

English

are not to be taken — men gone to Krishna's abode. Those who plaster and those devoted to sweeping

अध्याय ३८

श्लोक 43

कृष्णालये परित्यज्यास्तेषां पुत्रास् तथा कुलम् ।येन चायतनं विष्णोः कारितं तत्कुलोद्भवम्

kṛṣṇālaye parityajyāsteṣāṃ putrās tathā kulam / yena cāyatanaṃ viṣṇoḥ kāritaṃ tatkulodbhavam

हिन्दी अर्थ

है। यह कर्म अत्यन्त पुण्यदायक माना गया है।

English

in Krishna's abode — leave them, their sons and their family. He by whom Vishnu's dwelling has been built, from that family

अध्याय ३८

श्लोक 44

पुंसां शतं नावलोक्यं भवद्भिर्दुष्टचेतसा ।यस्तु देवालयं विष्णोर्दारुशैलमयं तथा

puṃsāṃ śataṃ nāvalokyaṃ bhavadbhirduṣṭacetasā / yastu devālayaṃ viṣṇordāruśailamayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सबसे पहले शास्त्रोंमें इसके लिये उत्तम कालका विचार किया गया है, जिसका दिग्दर्शन मूलके दूसरे तथा तीसरे श्लोकोंमें

English

a hundred men are not to be seen by you with evil mind. But he who has a temple of Vishnu made of wood or stone,

अध्याय ३८

श्लोक 45

कारयेन् मृण्मयं वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ।अहन्यहनि यज्ञेन यजतो यन् महाफलम्

kārayen mṛṇmayaṃ vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate / ahanyahani yajñena yajato yan mahāphalam

हिन्दी अर्थ

कराया गया है। सोमशम्भुके मतसे इसके लिये आषाढ़ मास उत्तम, श्रावण मध्यम तथा भाद्रपद कनिष्ठ है। वे इससे आगे बढ़नेकी आज्ञा नहीं देते । परंतु “विष्णुरहस्य' के अनुसार भगवान् विष्णुके लिये पवित्रारोपणका मुख्यकाल श्रावण-शुक्ला द्वादशी है । वैसे तो यह सिंहगत सूर्य और कन्यागत सूर्यमें, अर्थात् भादों और आश्विनकी शुक्ला द्वादशीको भी किया जा सकता है। कार्तिकमें इसके करनेका सर्वथा

English

or even of clay, is freed from all sins. The great fruit of one who sacrifices daily with sacrifice,

अध्याय ३८

श्लोक 46

प्राप्नोति तत् फलं विष्णोर्यः कारयति केतनं ।कुलानां शतमागामि समतीतं तथा शतं

prāpnoti tat phalaṃ viṣṇoryaḥ kārayati ketanaṃ / kulānāṃ śatamāgāmi samatītaṃ tathā śataṃ

हिन्दी अर्थ

२. कोई-कोई विद्वान् प्रतिपदाको अग्निकी और द्वितीयाको ब्रह्माजीकी तिथि मानते हैं।

English

that fruit he obtains who has Vishnu's banner made. A hundred coming families and a hundred past

अध्याय ३८

श्लोक 47

कारयन् भगवद्धाम नयत्यच्युतलोकतां ।सप्तलोकमयो विष्णुस्तस्य यः कुरुते गृहं

kārayan bhagavaddhāma nayatyacyutalokatāṃ / saptalokamayo viṣṇustasya yaḥ kurute gṛhaṃ

हिन्दी अर्थ

३. पवित्रक बनानेके लिये सोने, चाँदी या ताँबेके तार गृहीत हैं और रेशम तथा कपासके सूतोंसे भी इसका निर्माण होता है। सोमशम्भुके विचारसे सोने, चाँदी तथा ताँबेके तारोंसे पवित्रक बनानेका विधान क्रमशः सत्ययुग, त्रेतायुग तथा द्वापरयुगके लिये रहा है। कलियुगमें रूईके सूतोंसे भी काम लिया जा सकता है। शक्ति हो तो रेशमी सूतोंके पवित्रक अर्पित करने चाहिए। विष्णुरहस्यमें दर्भसूत्र, पद्मसूत्र, क्षौमसूत्र, पटट-सूत्र तथा शुद्ध कपासका सूत्र --इन सबके द्वारा पवित्रक बनानेका विधान है।

English

the builder of the Lord's abode leads to the world of Achyuta. Vishnu, made of seven worlds — whoever makes his house

अध्याय ३८

श्लोक 48

तारयत्यक्षयांल्लोकानक्षयान् प्रतिपद्यते ।इष्टकाचयविन्यासो यावन्त्यब्दानि तिष्ठति

tārayatyakṣayāṃllokānakṣayān pratipadyate / iṣṭakācayavinyāso yāvantyabdāni tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

(पवित्रारोपणके पूर्व) इष्ट देवतासे इस प्रकार प्रार्थना करे--' प्रभो! क्रियालोपजनित दोषको दूर करनेके लिये आपने जो साधन बताया है, देव! वही मैं कर रहा हूँ। जहाँ जैसा पवित्रक

English

carries across imperishable worlds and attains imperishable ones. As many years as the arrangement of bricks stays,

अध्याय ३८

श्लोक 49

तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्तुर्दिवि संस्थितिः ।प्रतिमाकृद्विष्णुलोकं स्थापको लीयते हरौ ।देवसद्मप्रतिकृतिप्रतिष्ठाकृत्तु गोचरे

tāvadvarṣasahasrāṇi tatkarturdivi saṃsthitiḥ / pratimākṛdviṣṇulokaṃ sthāpako līyate harau / devasadmapratikṛtipratiṣṭhākṛttu gocare

हिन्दी अर्थ

आवश्यक है, वहाँके लिये वैसा ही पवित्रक अर्पित होगा। नाथ! आपकी कृपासे इस कार्यमें कोई विघ्न-बाधा न आवे। अविनाशी परमेश्वर! आपको जय हो'

English

so many thousands of years the maker stays in heaven. The maker of an image reaches Vishnu's world, the installer is absorbed in Hari; the maker of the consecration of a temple-model is within range.

अध्याय ३८

श्लोक 50

अग्निर् उवाच यमोक्ता नानयंस्तेथ प्रतिष्ठादिकृतं हरेः ।हयशीर्षः प्रतिष्ठार्थं(२) देवानां ब्रह्मणे ऽब्रवीत्

agnir uvāca yamoktā nānayaṃstetha pratiṣṭhādikṛtaṃ hareḥ / hayaśīrṣaḥ pratiṣṭhārthaṃ(2) devānāṃ brahmaṇe 'bravīt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार प्रार्थना करके मनुष्य पहले इष्टदेवके मण्डलके लिये गायत्री-मन्त्रसे पवित्रक बाँधे। इष्टदेव नारायणके लिये गायत्री मन्त्र इस प्रकार है—' ॐ नमो नारायणाय विदाहे, वासुदेवाय

English

Agni said: Those told by Yama did not lead him who made the consecration and so on of Hari. Hayashirsha told Brahma about the installation of gods.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 38
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.