Agni Purana· Agni Purāṇa
40
अध्याय 40 / 381

Adhyaya 40

31 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४०

श्लोक 1

अर्घ्यदानविधानं भगवानुवाच पूर्वमासित् महद्भूतं सर्वभूतभयङ्करं ।तद्देवैर् निहितं भुमौ स वास्तुपुरुषः स्मृतः

arghyadānavidhānaṃ bhagavānuvāca pūrvamāsit mahadbhūtaṃ sarvabhūtabhayaṅkaraṃ / taddevair nihitaṃ bhumau sa vāstupuruṣaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नामक पार्षदको त्रिसूत्र (तिरसुत) अर्पित करे॥ १३--१७॥

English

In days of yore that material principle was dreadful among all principles. It being placed on the earth it was known to be the lord of that place.

अध्याय ४०

श्लोक 2

चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे ईशं कोणार्धसंस्थितं ।घृताक्षतैस्तर्पयेत्तं पर्जन्यं पदगतं ततः

catuḥṣaṣṭipade kṣetre īśaṃ koṇārdhasaṃsthitaṃ / ghṛtākṣataistarpayettaṃ parjanyaṃ padagataṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं कुङ्कुमके रंगसे रँग देना चाहिए। भक्त पुरुष एकादशीको सान, संध्या आदि करके पूजागृहमें जाकर भगवान् श्रीहरिका यजन करे। उनके समस्त परिवारको बलि देकर उसकी

English

At a place (divided) into sixty-four compartments Isa occupying a half of the corner square is worshipped with ghee and unbroken rice. Then the (god). Parjanya (the rain god) occupying a square (is worshipped).

अध्याय ४०

श्लोक 3

उत्पलादिभिर्जयन्तञ्च द्विपदस्थं पताकया ।महेन्द्रञ्चैककोष्ठस्थं सर्वरक्तैः पदे रविं

utpalādibhirjayantañca dvipadasthaṃ patākayā / mahendrañcaikakoṣṭhasthaṃ sarvaraktaiḥ pade raviṃ

हिन्दी अर्थ

अर्चना करे। द्वारके अन्तमें ' क्ष क्षेत्रपालाय नमः ।'--बोलकर क्षेत्रपालको पूजा करे। द्वारके ऊपर 'श्रियै नमः।' कहकर श्रीदेवीकी पूजा करे। द्वारके दक्षिण देशमें ' धात्रे नमः ।', “गङ्गायै

English

The god Jayanta, who occupies two squares (is worshipp¬ ed) with lotus (flowers) and water, and the lord Mahendra, who remains in one square (is worshipped) with a banner. The Sun god (is worshipped) in a square with all red things.

अध्याय ४०

श्लोक 4

वितानेनार्धपदगं सत्यं पदे भृशं घृतैः ।व्योम शाकुनमांसेन(२) कोणार्धपदसंस्थितं

vitānenārdhapadagaṃ satyaṃ pade bhṛśaṃ ghṛtaiḥ / vyoma śākunamāṃsena(2) koṇārdhapadasaṃsthitaṃ

हिन्दी अर्थ

नमः।'-इन मन्त्रोंका उच्चारण करते हुए ' धाता' तथा 'गङ्गा'जीकी अर्चना करे और वाम देशमें “विधात्रे नमः।', “यमुनायै नमः।'-- बोलकर विधाता एवं यमुनाजीको पूजा करे।

English

The (god of) truth occupying half a square at the bottom is worshipped with canopy and profuse offering of ghee. The lord of the sky occupying half the angular square (is propi¬ tiated) with the bird's flesh.

अध्याय ४०

श्लोक 5

स्रुचा चार्धपदे वह्निं पूषाणं लाजयैकतः ।स्वर्णेन वितथं द्विष्ठं मथनेन गृहाक्षतं

srucā cārdhapade vahniṃ pūṣāṇaṃ lājayaikataḥ / svarṇena vitathaṃ dviṣṭhaṃ mathanena gṛhākṣataṃ

हिन्दी अर्थ

इसी तरह द्वारके दक्षिण-वाम देशमें

English

The fire-god in half a square (is worshipped) with the

अध्याय ४०

श्लोक 6

मांसौदनेन धर्मेशमेकैकस्मिन् स्थितं द्वयं ।गन्धर्वं द्विपदं गन्धैर् भृशं शाकुनजिह्वया

māṃsaudanena dharmeśamekaikasmin sthitaṃ dvayaṃ / gandharvaṃ dvipadaṃ gandhair bhṛśaṃ śākunajihvayā

हिन्दी अर्थ

बोलकर शङ्खनिधि एवं पद्मनिधिकी पूजा करे। (फिर मण्डपके भीतर दाहिने पैरके पार्षि्णिभागको तीन बार पटककर विध्नोंका अपसारण करे।) तदनन्तर “सारङ्गाय नमः'

English

The mantra of eight syllables: Om namo nnntyamya.

अध्याय ४०

श्लोक 7

एकस्थमूर्ध्वसंस्थञ्च मृगं नीलपटैस् तथा ।पितॄन् कृशरयार्धस्थं दन्तकाष्ठैः पदस्थितं

ekasthamūrdhvasaṃsthañca mṛgaṃ nīlapaṭais tathā / pitṝn kṛśarayārdhasthaṃ dantakāṣṭhaiḥ padasthitaṃ

हिन्दी अर्थ

बोलकर विघ्नकारी भूतोंको दूर भगावे। (इसके बाद ॐ हां वास्त्वधिपतये ब्रह्मणे नमः।' इस

English

The lord Dharmesa stationed in two squares is worshipp¬ ed) with meat and cooked food, the Gandharva in two squares with incense and the tongue of a bird.

अध्याय ४०

श्लोक 8

१ नृहस्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ व्योम शाकुलमांसेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ११६ दौवारिकं द्विसंस्थञ्च सुग्रीवं यावकेन तु ।पुष्पदन्तं कुशस्तम्बैः पद्मैर् वरुणमेकतः

1 nṛhasta iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 vyoma śākulamāṃseneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 116 dauvārikaṃ dvisaṃsthañca sugrīvaṃ yāvakena tu / puṣpadantaṃ kuśastambaiḥ padmair varuṇamekataḥ

हिन्दी अर्थ

चढ़ावे।) फिर आसनपर बैठकर भूतशुद्धि"

English

Mrga occupying one upper (square) (is) then (worshipp¬ ed) with blue cloth. The manes (are worshipped) with a dish composed of milk, sesamum and rice in half a square and sticks of tooth-brush in another square.

अध्याय ४०

श्लोक 9

असुरं सुरया द्विष्ठं पदे शेषं घृताम्भसा ।यवैः पापं पदार्धस्थं रोगमर्धे च मण्डकैः

asuraṃ surayā dviṣṭhaṃ pade śeṣaṃ ghṛtāmbhasā / yavaiḥ pāpaṃ padārdhasthaṃ rogamardhe ca maṇḍakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रकको रोचना, अगुरु-कर्पूर-मिश्रित हल्दी करे

English

The (two) door-keepers Sugrlva and Puspadanta occu¬ pying two squares. (are worshipped) with barley grains and a clump of grass respectively, and Varuna with lotus flowers in a square.

अध्याय ४०

श्लोक 10

नागपुष्पैः पदे नागं मुख्यं भक्ष्यैर् द्विसंस्थितं ।मुद्गौदनेन भल्लाटं पदे सोमं पदे तथा

nāgapuṣpaiḥ pade nāgaṃ mukhyaṃ bhakṣyair dvisaṃsthitaṃ / mudgaudanena bhallāṭaṃ pade somaṃ pade tathā

हिन्दी अर्थ

१. सोमशम्भुका कथन है कि पवित्रक लालचन्दन या केसर आदि किसी एक रंगसे रँगा रहे। यथा--

English

The asura (demon) in two squares (is propitiated) with wine, (the serpent) Sesa in a square with ghee and water, the sin in half a square with barley grains, the disease in half a square with maniaka (a kind of baked flour).

अध्याय ४०

श्लोक 11

मधुना पायसेनाथ शालूकेन ऋषिं द्वये ।पदे दितिं लोपिकाभिरर्धे दितिमथापरं

madhunā pāyasenātha śālūkena ṛṣiṃ dvaye / pade ditiṃ lopikābhirardhe ditimathāparaṃ

हिन्दी अर्थ

रक्तचन्दनकाश्मीरकस्तूरीचन्द्ररोचनाः। हरिद्रा गैरिकं चैषां रञ्जेदेकतमेन तत्॥

English

The Naga (serpent) (is worshipped) in a square with the naga flowers and the chief serpent in two squares with edibles The Bhallata (a kind of superhuman being) (is worshipped) in a single square with rice mixed with kidney-bean, and the moon (with the same offering) in the next square.

अध्याय ४०

श्लोक 12

पूरिकाभिस्ततश्चापमीशाधः पयसा पदे ।ततोधश्चापवत्सन्तु दध्ना चैकपदे स्थितं

pūrikābhistataścāpamīśādhaḥ payasā pade / tatodhaścāpavatsantu dadhnā caikapade sthitaṃ

हिन्दी अर्थ

२. सोमशम्भुका भी यही मत है -- ठयङ्गुला द्व्यङ्घलास्तत्र............... ग्रन्थयः

English

The sage placed in two squares (is worshipped) with honey, sweat gruel and nutmeg, Diti in a square with anoint¬ ments and Aditi in one and a half squares.

अध्याय ४०

श्लोक 13

लड्डुकैश् च मरीचिन्तु पूर्वकोष्ठचतुष्टये(१) ।सवित्रे रक्तपुष्पाणि ब्रह्माधःकोणकोष्ठके

laḍḍukaiś ca marīcintu pūrvakoṣṭhacatuṣṭaye(1) / savitre raktapuṣpāṇi brahmādhaḥkoṇakoṣṭhake

हिन्दी अर्थ

३. विष्णुरहस्यमें भी यही कहा गया है--

English

Apas (is propitiated) in a square below in the north¬ east with milk and cake and then Apavatsa remaining in a square below with curd.

अध्याय ४०

श्लोक 14

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं ।विवस्ते ऽरुणं दद्याच्चन्दनञ्चतुरङ्घ्रिषु

tadadhaḥkoṣṭhake dadyāt sāvitryai ca kuśodakaṃ / vivaste 'ruṇaṃ dadyāccandanañcaturaṅghriṣu

हिन्दी अर्थ

शतप्ष्टोत्तरं कार्यं ग्रन्थीनां तु विधानतः । मुनीन्द्र वनमालायाम्""7""""“" I ४. दक्षपार्ष्णेस्त्रिभि्घतिर्भूमिस्थांस्त्रिविधानिति । विघ्नानुत्सारयेन्मन्त्री यागमन्दिरमध्यगः ॥ (सोमशम्भुरचित कर्मकाण्ड-क्रमावली ११८) ५. अग्निपुराणमें भूतशुद्धिके लिये केवल उद्घात-मन्त्र दिये गये हैं। सामान्य पाठकको भूतशुद्धिका सम्यक् परिचय करानेके लिये

English

Marlci (is propitiated) in four squares in the east with halls of sweet-meat and for (the god) Savitr, the red flowers (are placed) in the lower angular square.

अध्याय ४०

श्लोक 15

रक्षोधःकोणकोष्ठे तु इन्द्रायान्नं निशान्वितं ।इन्द्रजयाय तस्याधो घृतान्नं कोणकोष्ठके

rakṣodhaḥkoṇakoṣṭhe tu indrāyānnaṃ niśānvitaṃ / indrajayāya tasyādho ghṛtānnaṃ koṇakoṣṭhake

हिन्दी अर्थ

यहाँ 'मन्त्र-महार्णव' में दिया हुआ प्रकार प्रस्तुत किया जाता है।

English

In the square below that, water along with kufa grass is •offered to Savitr, red sandal paste is offered to Aruna in four squares.

अध्याय ४०

श्लोक 16

चतुष्पदेषु दातव्यमिन्द्राय गुडपायसं ।वाय्वधःकोणदेशे तु रुद्राय पक्वमांसकं

catuṣpadeṣu dātavyamindrāya guḍapāyasaṃ / vāyvadhaḥkoṇadeśe tu rudrāya pakvamāṃsakaṃ

हिन्दी अर्थ

पहले -- ३ सूर्यः सोमो यमः कालः संध्या भूतानि पञ्च च। एते शुभाशुभस्येह कर्मणो मम साक्षिणः ॥ भो देव प्राकृतं चित्तं पापाक्रान्तमभून्मम । तन्निःसारय चित्तान्मे पापं तेऽस्तु नमो नमः॥ “ये दोनों मन्त्र पढ़कर प्रार्थना करे। तदनन्तर अपने दक्षिण भागमें-' श्रीगुरुभ्यो नमः।' बोलकर श्रीगुरुजनोंको तथा वामभागमें “ ॐ गणेशाय नम: ।'--बोलकर श्रीगणेशजीको प्रणाम करे। तत्पश्चात् कुम्भक प्राणायाम करते हुए मूलाधार चक्रसे कमलनाल-सी

English

Respectful offering along with turmeric (is made) to Indra in the lower square in the south-west and rice mixed with ghee (is offered) in the corner square below Indrajaya.

अध्याय ४०

श्लोक 17

तदधःकोणकोष्ठे तु यक्षायार्द्रं फलन्तथा ।महीधराय मांसान्नं माघञ्च चतुरङ्घ्रिषु

tadadhaḥkoṇakoṣṭhe tu yakṣāyārdraṃ phalantathā / mahīdharāya māṃsānnaṃ māghañca caturaṅghriṣu

हिन्दी अर्थ

प्रतीत होनेवाली परम-देवता कुण्डलिनीको उठाकर यह भावना करे कि यह कुण्डलिनी बहाँसे ऊपरकी ओर उठती हुई ब्रह्मरन्ध्रतक जा पहुँची है। प्रदीप-कलिकाके आकारवाले हृदयस्थ जीवको साथ ले, सुषुम्नानाडीके पथसे ब्रह्मरन्श्रमें जाकर स्थित हो गयी है।

English

Sweet gruel (mixed) with jaggery (is offered) to Indra

अध्याय ४०

श्लोक 18

मध्ये चतुष्पदे स्थाप्या ब्रह्मणे तिलतण्डुलाः ।चरकीं माषसर्पिभ्यां स्कन्दं कृशरयासृजा

madhye catuṣpade sthāpyā brahmaṇe tilataṇḍulāḥ / carakīṃ māṣasarpibhyāṃ skandaṃ kṛśarayāsṛjā

हिन्दी अर्थ

उसकी विधि यों है -- ३» हूं हः फट् हू स्पर्शतन्मात्रं संहरामि नमः ।

English

In the corner square below that wet fruit (is offered) to Yaksa, rice meat and black-gram (are offered) to Maliidhara in four squares.

अध्याय ४०

श्लोक 19

रक्तपद्मैर् विदारीञ्च कन्दर्पञ्च पलोदनैः ।पूतनां पलपित्ताभ्यां मांसासृग्भ्याञ्च जम्भकं

raktapadmair vidārīñca kandarpañca palodanaiḥ / pūtanāṃ palapittābhyāṃ māṃsāsṛgbhyāñca jambhakaṃ

हिन्दी अर्थ

ॐ हूँ हः फट् हूं रसतन्मात्रं संहरामि नमः। --इस प्रकार पाच उद्घात-वाक्योंका उच्चारण

English

Rice and sesamum should be placed in the central square for Brahma. Caraki (is worshipped) with black-gram and clari¬ fied butter and Skanda with a dish composed of milk, sesamum and rice and a garland.

अध्याय ४०

श्लोक 20

१ मध्यचतुष्टये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ११७ पित्तासृगस्थिभिः पापां पिलिपिञ्जं(१) स्रजासृजा ।ईशाद्यान् रक्तमांसेन अभावादक्षतैर् यजेत्

1 madhyacatuṣṭaye iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 117 pittāsṛgasthibhiḥ pāpāṃ pilipiñjaṃ(1) srajāsṛjā / īśādyān raktamāṃsena abhāvādakṣatair yajet

हिन्दी अर्थ

३ हूं हः फट् हूं रूपतन्मात्रं संहरामि नमः। करके गन्धतन्मात्रस्वरूप भूमिमण्डलको, वज्रचिह्वित

English

Vidarl (a demoness) (is worshipped) with red lotuses, Kandarpa (god of love) with cooked rice and meat, Putana (a demoness) with meat and bile and Jambaka (a demon) with meat and blood.

अध्याय ४०

श्लोक 21

रक्षोमातृगणेभ्यश् च पिशाचादिभ्य एव च ।पितृभ्यः क्षेत्रपालेभ्यो बलीन् दद्यात् प्रकामतः

rakṣomātṛgaṇebhyaś ca piśācādibhya eva ca / pitṛbhyaḥ kṣetrapālebhyo balīn dadyāt prakāmataḥ

हिन्दी अर्थ

उस अवस्थामें “हं सः सोऽहम्।' इस मन्त्रसे जीवको परब्रह्म परमात्मासे संयुक्त कर दे। तदनन्तर अपने शरीरके पैरोंसे लेकर घुटनोंतकके भागमें चौकोर आकृतिवाले वञ्रलाञ्छित भूमण्डलका चिन्तन करे, उसकी कान्ति सुवर्णके समान है तथा वह ' ३ लम्' इस भू-बीजसे युक्त है। फिर घुटनोंसे लेकर नाभितकके भागमें अर्धचन्द्राकार, जलके स्थानभूत सोममण्डलको भावना करे। वह दो कमलोंसे अङ्कित, श्वेत वर्णवाला तथा '३ वम्' इस वरुण-बीजसे विभूषित है। इसके बाद नाभिसे लेकर हृदयतकके भागमें त्रिकोणाकार, स्वस्तिक-

English

The Isa (is appeased) with bile, blood and bones, Pilipinja (a demon) with a garland and blood. Other deities are worshipped with blood and meat and in their absence with unbroken rice.

अध्याय ४०

श्लोक 22

आहुत्वैतानसन्तर्प्य प्रासादादीन्न कारयेत् ।ब्रहमस्थाने हरिं लक्ष्मीं गणं पश्चात् समर्चयेत्

āhutvaitānasantarpya prāsādādīnna kārayet / brahamasthāne hariṃ lakṣmīṃ gaṇaṃ paścāt samarcayet

हिन्दी अर्थ

चिहसे अङ्कित, रक्तवर्ण अग्निमण्डलका चिन्तन करे, जो ' ॐ रम्'-इस अग्निबीजसे युक्त है।

English

Sacrificial offerings are made to demons, divine mothers, manes and guardian deities of the ground in due order.

अध्याय ४०

श्लोक 23

महीश्वरं वास्तुमयं(२) वर्धन्या सहितं घटं ।ब्रह्माणं मध्यतः कुम्भे ब्रह्मादींश् च दिगीश्वरान्

mahīśvaraṃ vāstumayaṃ(2) vardhanyā sahitaṃ ghaṭaṃ / brahmāṇaṃ madhyataḥ kumbhe brahmādīṃś ca digīśvarān

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् हृदयसे लेकर भ्रूमध्यतकके भागमें गोलाकार, षड्बिन्दु-विलसित, धूम्रवर्ण वायुमण्डलको भावना करे, जो ' ३ यम्' इस वायुबीजसे युक्त है। तदनन्तर भ्रूमध्यसे लेकर ब्रह्मरन्धरपर्यन्त भागमें गोलाकार, स्वच्छ, मनोहर आकाशमण्डलका चिन्तन करे, जो ' ३ हम्'-इस आकाशबीजसे युक्त है। इस प्रकार भूतगणकी भावना करके पूर्वोक्त भूमण्डलमें पादेन्द्रिय, गमन, घ्राण, गन्ध, ब्रह्मा, निवृत्तिकला, समान वायु तथा गन्तव्य देश--इन आठ पदार्थोका चिन्तन करे। (सोम या) जल-मण्डलमें हस्तेन्द्रिय, ग्रहण, ग्राह्य,

English

The excavation should begin in the same way. Then a hole of the measure of a hand should be dug at t le cen

अध्याय ४०

श्लोक 24

दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चात् स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च ।प्रगृह्य कर्करीं सम्यक् मण्डलन्तु प्रदक्षिणं

dadyāt pūrṇāhutiṃ paścāt svasti vācya praṇamya ca / pragṛhya karkarīṃ samyak maṇḍalantu pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

रसना, रस, विष्णु, प्रतिष्ठाकला तथा उदानवायुका ध्यान करे । तेजोमण्डलमें पायु-इन्द्रिय, विसर्ग, विसर्जनीय, नेत्र, रूप, शिव, विद्याकला तथा व्यानवायु -ध्येय हैं । वायुमण्डलमें उपस्थ, आनन्द, स्त्री, स्पर्शन, स्पर्श, ईशान, शान्तिकला तथा अपानवायु-ये आठ पदार्थ चिन्तनीय हैं। इसी तरह आकाशमण्डलमें वाग्, वक्तव्य, वदन, श्रोत्र, शब्द, सदाशिव, शान्त्यतीता कला तथा प्राणवायु-इन आठ वस्तुओंका चिन्तन करना चाहिए।

English

Then having made (the pit) smooth to a depth of fou

अध्याय ४०

श्लोक 25

सूत्रमार्देण हे ब्रह्मंस्तोयधाराञ्च भ्रामयेत् ।पूर्ववत्तेन मार्गेण सप्त वीजानि वापयेत्

sūtramārdeṇa he brahmaṃstoyadhārāñca bhrāmayet / pūrvavattena mārgeṇa sapta vījāni vāpayet

हिन्दी अर्थ

इस तरह भूतोंका चिन्तन करके पूर्व-पूर्व कार्यका उत्तरोत्तर कारणमें ब्रह्मपर्यन्त विलीन करे। उसका क्रम इस प्रकार है--' 3 लं

English

Then chc hole he filled (wide.water) from *>"

अध्याय ४०

श्लोक 26

प्रारम्भं तेन मार्गेण तस्य खातस्य कारयेत् ।ततो गर्तं खनेन्मध्ये हस्तमात्रं प्रमाणतः

prārambhaṃ tena mārgeṇa tasya khātasya kārayet / tato gartaṃ khanenmadhye hastamātraṃ pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

फट्।'-यह बोलकर “चार गुणवाले जल-तत्त्वका अग्निमें उपसंहार करता हूँ'--इस भावनाके साथ जलका अग्निमें लय करे। तदनन्तर ॐ रं हुं फट्।' बोलकर “तीन गुणोंसे युक्त तेजका वायुतत्त्वमें उपसंहार करता हूँ /--इस भावनाके साथ अग्निका वायुमें लय करे। फिर '३ यं हुं फट्।' यह बोलकर 'दो गुणवाले वायुतत्वका आकाशतत्त्वमें उपसंहार करता हुँ'--इस भावनाके साथ वायुका आकाशमें लय करे। इसके बाद “३ हं हुं फट्।' ऐसा बोलकर “एक गुणवाले आकाशका अहंकारमें उपसंहार करता हूँ'--इस

English

After having performed the offering of water, one should present the preceptor of cows, clothes and other things and honour the sculptor, and the vaisnavas who know the proper time.

अध्याय ४०

श्लोक 27

चतुरङ्गुलकं चाधश्चोपलिप्यार्चयेत्ततः ।ध्यात्वा चतुर्भुजं विष्णुमर्घ्यं दद्यात्तु कुम्भतः

caturaṅgulakaṃ cādhaścopalipyārcayettataḥ / dhyātvā caturbhujaṃ viṣṇumarghyaṃ dadyāttu kumbhataḥ

हिन्दी अर्थ

संकल्पके साथ आकाशका अहंकारमें लय करे। इसी क्रमसे अहंकारका महत्तत्त्वमें, महत्तत्त्वका प्रकृतिमें और प्रकृति या मायाका आत्मामें लय करे।

English

One should then dig carefully till water is found. The substance lying below the presiding deity under the buildincr would not have any beneful influence.

अध्याय ४०

श्लोक 28

कर्कर्या पूरयेत् श्वभ्रं शुक्लपुष्पाणि च न्यसेत् ।दक्षिणावर्तकं श्रेष्ठं बीजैर् मृद्द्भिश् च पूरयेत्

karkaryā pūrayet śvabhraṃ śuklapuṣpāṇi ca nyaset / dakṣiṇāvartakaṃ śreṣṭhaṃ bījair mṛddbhiś ca pūrayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शुद्ध सच्चिन्मय होकर पापपुरुषका चिन्तन करे वासनामय पाप बायीं कुक्षिमें स्थित है। उसका रंग काला है। वह अँगूठेके बराबर है । ब्रह्महत्या उसका सिर, सुवर्णकी चोरी बाँह, मदिरापान हृदय, गुरुतल्पगमन कटिप्रदेश तथा इन सबके साथ संसर्ग ही उसके दोनों पैर हैं। उपपातक-राशि उसका मस्तक है। उसके हाथमें ढाल और तलवार है । उस दुष्ट पापपुरुषका मुँह नीचेकी ओर है। वह अत्यन्त दुःसह है।' ऐसे पापपुरुषका चिन्तन करके पूरक प्राणायाममें ' ३ यं'--इस वायुबीजका बत्तीस या सोलह बार जप

English

One should then dig carefully till water is found. The substance lying below the presiding deity under the buildincr would not have any beneful influence.

अध्याय ४०

श्लोक 29

अर्घ्यादानं विनिष्पाद्य गोवस्त्रादीन्ददेद्गुरौ ।कालज्ञाय स्थपतये वैष्णवादिभ्य अर्चयेत्

arghyādānaṃ viniṣpādya govastrādīndadedgurau / kālajñāya sthapataye vaiṣṇavādibhya arcayet

हिन्दी अर्थ

करके उत्पादित वायुद्वारा उसका शोषण करे। तत्पश्चात् कुम्भक प्राणायाममें चौंसठ बार जपे गये '3 रम्'-इस अग्निबीजद्वारा उत्थापित आगको ज्वालामें अपने शरीरसहित उस पापपुरुषको जलाकर भस्म कर दे। तदनन्तर रेचक प्राणायाममें ' ३ यम्'--इस वायुबीजका सोलह या बत्तीस बार जप करके उत्थापित वायुद्वारा दक्षिणनाडीके मार्गसे उस भस्मको बाहर निकाले। इसके बाद देहगत भस्मको ३ वम्'-इस प्रकार उच्चारित अमृतबीजके द्वारा आप्लावित करके ' ३ लम्'-इस भूबीजके द्वारा उस भस्मको घनीभूत

English

One should then dig carefully till water is found. The substance lying below the presiding deity under the buildincr would not have any beneful influence.

अध्याय ४०

श्लोक 30

ततस्तु खानयेद्यत्नज्जलान्तं यावदेव तु ।पुरुषाधःस्थितं शल्यं(३) न गृहे दोषदं भवेत्

tatastu khānayedyatnajjalāntaṃ yāvadeva tu / puruṣādhaḥsthitaṃ śalyaṃ(3) na gṛhe doṣadaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

पिण्डके आकारमें परिणत कर दे और भावनामें ही देखे कि वह सोनेके अण्डेके समान जान पड़ता है। तदनन्तर '३ हम्'-इस आकाशबीजका जप करते हुए, उस पिण्डके दर्पणकी भाँति स्वच्छ होनेकी भावना करे और उसके द्वारा मस्तकसे लेकर चरण-नखपर्यन्त अवयवोंकी मनके द्वारा रचना करे।

English

One should then dig carefully till water is found. The substance lying below the presiding deity under the buildincr would not have any beneful influence.

अध्याय ४०

श्लोक 31

१ पिलिपिच्छमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ महीधरं वास्तुमयमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पुरुषाधिष्ठितं शल्यमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ११८ अस्थिशल्ये विद्यते वै भित्तिर्वै गृहिणो ऽसुखं ।यन्नामशब्दं शृणुयात्तत्र शल्यं तदुद्भवं

1 pilipicchamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 mahīdharaṃ vāstumayamiti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 puruṣādhiṣṭhitaṃ śalyamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 118 asthiśalye vidyate vai bhittirvai gṛhiṇo 'sukhaṃ / yannāmaśabdaṃ śṛṇuyāttatra śalyaṃ tadudbhavaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद पुनः सृष्टिमार्गका आश्रय ले, ब्रह्मसे प्रकृति, प्रकृतिसे महत्तत्त्व, महत्तत्वसे अहंकार, अहंकारसे आकाश, आकाशसे वायु, वायुसे अग्नि, अग्निसे जल, जलसे पृथ्वी, पृथ्वीसे ओषधि, ओषधिसे अन्न, अन्नसे वीर्य और वीर्यसे पुरुष-शरीरकी उत्पत्ति करके “ॐ हं सः सोऽहम्।'-इस मन्तरद्वारा ब्रह्मके साथ संयुक्त हो, एकोभूत हुए जीवको अपने हृदय-कमलमें स्थापित करे। तदनन्तर कुण्डलिनीको पुनः मूलाधारगत हुई देखे। फिर इस प्रकार प्राणशक्तिका ध्यान करे-

English

One should then dig carefully till water is found. The substance lying below the presiding deity under the buildincr would not have any beneful influence.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 40
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.