Agni Purana· Agni Purāṇa
41
अध्याय 41 / 381

Adhyaya 41

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

शिलाविन्यासविधानं भगवानुवाच पादप्रतिष्ठां वक्षामि शिलाविन्यासलक्षणं ।अग्रतो मण्डपः कार्यः कुण्डलानान्तु चतुष्टयं

śilāvinyāsavidhānaṃ bhagavānuvāca pādapratiṣṭhāṃ vakṣāmi śilāvinyāsalakṣaṇaṃ / agrato maṇḍapaḥ kāryaḥ kuṇḍalānāntu catuṣṭayaṃ

हिन्दी अर्थ

रक्ताम्भोधिस्थपोतो्लसदरुणसरोजाधिरूढा कराब्जैः पाशं कोदण्डमिक्षूद्भवगुणमथ चाप्यङ्कशं पञ्च बाणान्। बिभ्राणा सृक्कपालं त्रिनयनलसिता पीनवक्षोरुहाढ्या देवी बालार्कवर्णा भवतु सुखकरी प्राणशक्तिः परा न: ॥

English

Padma'\ mah&padma, makara kacdiapa,

अध्याय ४१

श्लोक 2

कुम्भन्यासेष्टकान्यासो द्वारस्तम्भोच्छ्रयं शुभं ।पादोनं पूरयेत् खातं तत्र वास्तुं यजेत् समे

kumbhanyāseṣṭakānyāso dvārastambhocchrayaṃ śubhaṃ / pādonaṃ pūrayet khātaṃ tatra vāstuṃ yajet same

हिन्दी अर्थ

“जो लालसागरमें स्थित एक पोतपर प्रफुल्ल अरुण कमलके आसनपर विराजमान हैं, अपने कर-कमलोंमें पाश, इक्षुमयी प्रत्यञ्चासे युक्त कोदण्ड, अङ्कुश तथा पाँच बाण लिये रहती हैं, जिन्होंने खूनसे भरा खप्पर भी ले रखा है, तीन नेत्र जिनके मुखमण्डलकी शोभा बढ़ाते हैं, जो उभरे हुए पीन उरोजोंसे सुशोभित हैं तथा बाल-रविके समान जिनकी अरुण-पीत कान्ति है, वे प्राणशक्तिस्वरूपा परा देवी हमारे लिये सुखकी सृष्टि करनेवाली हों ।'

English

The pitchers should, not be mo\ ea. S r

अध्याय ४१

श्लोक 3

इष्टकाश् च सुपक्वाः स्युर्द्वादशाङ्गुलसम्मिताः ।सविस्तारत्रिभागेन वैपुल्येन(१) समन्विताः

iṣṭakāś ca supakvāḥ syurdvādaśāṅgulasammitāḥ / savistāratribhāgena vaipulyena(1) samanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमय चतुरस्र पीठको तथा इन्द्रादि देवताओंको कर दे। इसके बाद ' ॐ हूं हः फट् हुँ शब्दतन्मात्रं

English

RV. 1.24.15a.

अध्याय ४१

श्लोक 4

करप्रमाणा श्रेष्ठा स्याच्छिलाप्यथ शिलामये(२) ।नव कुम्भांस्ताम्रमयान् स्थापयेदिष्टकाघटान्

karapramāṇā śreṣṭhā syācchilāpyatha śilāmaye(2) / nava kumbhāṃstāmramayān sthāpayediṣṭakāghaṭān

हिन्दी अर्थ

अपने युगल चरणोंमें स्थित देखते हुए उनका चिन्तन करे। इस प्रकार शुद्ध हुए गन्धतन्मात्रको रसतन्मात्रमें लीन करके उपासक इसी क्रमसे रसतन्मात्रका रूपतन्मात्रमें संहार करे। ' ॐ हूं हः

English

The three syllables bhr> afferent treasures. Sec Purap

अध्याय ४१

श्लोक 5

अद्भिः पञ्चकषायेण सर्वौषधिजलेन च ।गन्धतोयेन च तथा कुम्भैस्तोयसुपूरितैः

adbhiḥ pañcakaṣāyeṇa sarvauṣadhijalena ca / gandhatoyena ca tathā kumbhaistoyasupūritaiḥ

हिन्दी अर्थ

उद्घात-वाक्योंका उच्चारण करके जानुसे लेकर नाभितकके भागको श्वेत कमलसे चिहित, शुक्लवर्ण एवं अर्धचन्द्राकार देखे। ध्यानद्वारा यह चिन्तन करे कि 'इस जलीय भागके देवता वरुण हैं।'

English

<;0 perfect, unbroken, full-bodied brick, the daughter of the sage Ahgiras, I am establishing you. You grant me the desired thing."

अध्याय ४१

श्लोक 6

हिरण्यव्रीहिसंयुक्तैर् गन्धचन्दनचर्चितैः ।आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

hiraṇyavrīhisaṃyuktair gandhacandanacarcitaiḥ / āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ śanno devīti cāpyatha

हिन्दी अर्थ

उक्त चार उद्धातोंके उच्चारणसे रसतन्मात्राको शुद्धि होती है। इसके बाद इस रसतन्मात्राका रूपतन्मात्रामें लय कर दे

English

O Victorious! related to Bhargava (Parasurama) Maker of thine subjects victorious! the perfect! the relative of Ahgiras! fulfil all my desires.

अध्याय ४१

श्लोक 7

तरत् समन्दीरिति च(३) पावमानीभिरेव च ।उदुत्तमं वरुणमिति कथानश् च तथैव च

tarat samandīriti ca(3) pāvamānībhireva ca / uduttamaṃ varuṇamiti kathānaś ca tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

--इन तीन उद्घातवाक्योंका उच्चारण करके नाभिसे लेकर कण्ठतकके भागमें त्रिकोणाकार

English

O Auspicious one! related to sage Kasyapa! Make my intellect good. One who is accomplished with all seeds! One who possesses all gems and herbs!

अध्याय ४१

श्लोक 8

१ सुविस्तारं विभागेन नैपुण्यनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शिला स्यान्न शिलामये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ भवतत्समन्दीरितीति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ११९ वरुणस्येति मन्त्रेण हंसः शुचिषदित्यपि ।श्रीसूक्तेन तथा शिलाः संस्थाप्य संघटाः(१)

1 suvistāraṃ vibhāgena naipuṇyaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śilā syānna śilāmaye iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 bhavatatsamandīritīti kha, ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 119 varuṇasyeti mantreṇa haṃsaḥ śuciṣadityapi / śrīsūktena tathā śilāḥ saṃsthāpya saṃghaṭāḥ(1)

हिन्दी अर्थ

संहरामि नमः।'-इस एक उद्घातवाक्यसे शुद्ध स्फटिकके समान आकाशका नासिकासे लेकर शिखातकके भागमें चिन्तन करे। फिर उस शुद्ध हुए आकाशका (अहंकारमें) उपसंहार

English

May you be victorious! O beautiful one! O re¬ joicer! Related to Vasistha! The daughter of the creator! O Goddess! O handsome one! Stay on here in bliss — O majestic one!

अध्याय ४१

श्लोक 9

शय्यायां मण्डपे प्राच्यां मण्डले हरिमर्चयेत् ।जुहुयाज्जनयित्वाग्निं समिधो द्वादशीस्ततः

śayyāyāṃ maṇḍape prācyāṃ maṇḍale harimarcayet / juhuyājjanayitvāgniṃ samidho dvādaśīstataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् क्रमशः शोषण आदिके द्वारा देहको शुद्धि करे। ध्यानमें यह देखे कि 'यं' बीजरूप वायुके द्वारा पैरॉंसे लेकर शिखातकका सम्पूर्ण शरीर सूख गया है। फिर 'रं' बीज द्वारा

English

Stay thou in this house! O beautiful and brilliant one! the daughter of Kasyapa! The honoured, most wonder¬ ful and bedecked with scents and garlands!

अध्याय ४१

श्लोक 10

आघारावाज्यभागौ तु प्रणवेनैव कारयेत् ।अष्टाहुतीस् तथाष्टान्तैर् आज्यं(२) व्याहृतिभिः क्रमात्

āghārāvājyabhāgau tu praṇavenaiva kārayet / aṣṭāhutīs tathāṣṭāntair ājyaṃ(2) vyāhṛtibhiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

अग्निको प्रकट करके देखे कि सारा शरीर अग्निकी ज्चालाओंमें आ गया और जलकर भस्म हो गया। इसके बाद 'वं' बीजका उच्चारण करके भावना करे कि ब्रह्मरन्ध्रसे अमृतका बिन्दु

English

O Goddess! Stay in bliss in this room! O Bhar- gavi (daughter of Sukra)! Bcstowcr of worldly prosperities! Possessed by the gods, kings, and masters of the house!

अध्याय ४१

श्लोक 11

लोकेशानामग्नये वै सोमायावग्रहेषु च(३) ।पुरुषोत्तमायेति च व्याहृतीर्जुहुयात्ततः

lokeśānāmagnaye vai somāyāvagraheṣu ca(3) / puruṣottamāyeti ca vyāhṛtīrjuhuyāttataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकट हुआ है। उससे जो अमृतको धारा प्रकट हुई है, उसने शरीरके उस भस्मको आप्लावित कर दिया है। तदनन्तर 'लं' बीजका उच्चारण करते हुए यह चिन्तन करे कि उस भस्मसे दिव्य

English

May you become the multiplier of animals for the happiness of men and others. Having said in this way one should then sprinkle cow's urine on the pit.

अध्याय ४१

श्लोक 12

प्रायश्चित्तं ततः पूर्णां मूर्तिमांसघृतांस्तिलान् ।वेदाद्यैर् द्वादशान्तेन(४) कुम्भेषु च पृथक् पृथक्

prāyaścittaṃ tataḥ pūrṇāṃ mūrtimāṃsaghṛtāṃstilān / vedādyair dvādaśāntena(4) kumbheṣu ca pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

देहका प्रादुर्भाव हो गया है। इस प्रकार दिव्य देहकी उद्धावना करके करन्यास और अङ्गन्यास करे। इसके बाद मानस-यागका अनुष्ठान करे।

English

Having done so, one should place in the pit (such that) the impregnation would take place in the night. One should

अध्याय ४१

श्लोक 13

प्राङ्मुखस्तु गुरुः कुर्यादष्टदिक्षु विलिप्य च ।मध्ये चैकां शिलां कुम्भं न्यसेदेतान् सुरान् क्रमात्

prāṅmukhastu guruḥ kuryādaṣṭadikṣu vilipya ca / madhye caikāṃ śilāṃ kumbhaṃ nyasedetān surān kramāt

हिन्दी अर्थ

अग्निमण्डलका चिन्तन करे। “उसका रंग लाल हृदय-कमलमें मानसिक पुष्प आदि उपचारोंद्वारा है; बह स्वस्तिकाकार चिहसे चिहित है। उसके मूल-मन्त्रसे अङ्गोंसहित देवेश्वर भगवान् विष्णुका अधिदेवता अग्नि हैं।' इस प्रकार ध्यान करके पूजन करे। वे भगवान् भोग और मोक्ष देनेवाले शुद्ध किये हुए रूपतन्मात्रको स्पर्शतन्मात्रमें लीन हैं। भगवानूसे मानसिक पूजा स्वीकार करनेके

English

Impregnation at the pit.

अध्याय ४१

श्लोक 14

पद्मं चैव महापद्मं मकरं कच्छपं तथा ।कुमुदञ्च तथा नन्दं पद्मं शङ्खञ्च पद्मिनीं

padmaṃ caiva mahāpadmaṃ makaraṃ kacchapaṃ tathā / kumudañca tathā nandaṃ padmaṃ śaṅkhañca padminīṃ

हिन्दी अर्थ

करे। तत्पश्चात् ' ॐ हूं हः फद् हूं स्पर्शतन्मात्रं लिये इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए-- देव! संहरामि नमः।', ॐ हूं हः फट् हूं शब्दतन्मात्रं देवेश्वर केशव! आपका स्वागत है। मेरे निकट

English

Having filled the hole and placing the bricks in the hole, the hole is completely filled. Then one should construct the base of the deity proportionate to the edifice of the deity.

अध्याय ४१

श्लोक 15

कुम्भान्न चालयेत्तेषु इष्टकानान्तु देवताः ।ईशानान्ताश् च पूर्वादाविष्टकां प्रथमं न्यसेत्

kumbhānna cālayetteṣu iṣṭakānāntu devatāḥ / īśānāntāś ca pūrvādāviṣṭakāṃ prathamaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

संहरामि नमः।' इन दो उद्घातवाक्योंके

English

After completing the base, the rite for the presiding deity (of the ground) should be done again. One who performs the consecration of the base would enjoy in heavens free from sin.

अध्याय ४१

श्लोक 16

शक्तयो विमलाद्यास्तु इष्टकानान्तु देवताः ।न्यसनीया यथा योगं मध्ये न्यस्या त्वनुग्रहा

śaktayo vimalādyāstu iṣṭakānāntu devatāḥ / nyasanīyā yathā yogaṃ madhye nyasyā tvanugrahā

हिन्दी अर्थ

पधारिये और यथार्थरूपसे भावनाद्वारा प्रस्तुत इस

English

One who would mentally think that "I am going to build a temple", the sins which had stuck to his body would get destroyed that day itself.

अध्याय ४१

श्लोक 17

अव्यङ्गे चाक्षत पूर्णं मुनेरङ्गिरसः सुते ।इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठां कारयाम्यहं

avyaṅge cākṣata pūrṇaṃ muneraṅgirasaḥ sute / iṣṭake tvaṃ prayaccheṣṭaṃ pratiṣṭhāṃ kārayāmyahaṃ

हिन्दी अर्थ

उच्चारणपूर्वक कण्ठसे लेकर नासिकाके बीचके मानसिक पूजाको ग्रहण कोजिये।' योगपीठको

English

The door of the temple at the centre of the village or on the eastern part should face the west, while in other directions the door should be facing the west and in the southern, northern and western parts (the door) should face the cast.

अध्याय ४१

श्लोक 18

मन्त्रेणानेन विन्यस्य इष्टका देशक्रमोत्तमः ।२ अष्टाहुतीप्लथा पूर्णैर् आज्यमिति ग, घ, ङ, इति पुस्तकत्रयपाठः ३ सोमाय च ग्रहाय चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ द्वादशार्णेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १२० गर्भाधानं ततः कुर्यान्मध्यस्थाने समाहितः

mantreṇānena vinyasya iṣṭakā deśakramottamaḥ / 2 aṣṭāhutīplathā pūrṇair ājyamiti ga, gha, ṅa, iti pustakatrayapāṭhaḥ 3 somāya ca grahāya ceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 dvādaśārṇena iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 120 garbhādhānaṃ tataḥ kuryānmadhyasthāne samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

भागमें गोलाकार वायुमण्डलका चिन्तन करे “उसका रंग धूमके समान है।वह निष्कलङ्क

English

Having placed with this mantra the bricks, the best by region and order, one should then perform the garbha-placement, composed, in the middle place.

अध्याय ४१

श्लोक 19

कुम्भोपरिष्ठादेवेशं पद्मिनीं न्यस्य देवतां ।मृत्तिकाश् चैव पुष्पाणि धातवो रत्नमेव च(१)

kumbhopariṣṭhādeveśaṃ padminīṃ nyasya devatāṃ / mṛttikāś caiva puṣpāṇi dhātavo ratnameva ca(1)

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाली आधारशक्ति कूर्म, अनन्त (शेषनाग) तथा पृथ्वीका पीठके मध्यभागमें

English

Above the pot, having placed the lord of gods and the lotus goddess, clays, flowers, minerals and jewels,

अध्याय ४१

श्लोक 20

लौहानि दिक्पतेरस्त्रं यजेद्वै गर्भभाजने ।द्वादशाङ्गुलविस्तारे चतुरङ्गुलकोच्छ्रये

lauhāni dikpaterastraṃ yajedvai garbhabhājane / dvādaśāṅgulavistāre caturaṅgulakocchraye

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमासे चिह्नित है।' इस तरह शुद्ध हुए पूजन करना चाहिए। तदनन्तर अग्निकोण आदि

English

metals, the missile of the guardian of the quarter — one should worship in the germ-vessel. In a copper vessel shaped like a lotus, twelve fingers wide and four fingers high, one should worship the earth:

अध्याय ४१

श्लोक 21

पद्माकारे ताम्रमये भाजने पृथिवीं यजेत् ।एकान्ते सर्वभूतेशे पर्वतासनमण्डिते

padmākāre tāmramaye bhājane pṛthivīṃ yajet / ekānte sarvabhūteśe parvatāsanamaṇḍite

हिन्दी अर्थ

स्पर्श-तन्मात्रका ध्यानद्वारा ही शब्दतन्मात्रमें लय

English

"Lone one, lady of all beings, adorned with mountain seats,

अध्याय ४१

श्लोक 22

समुद्रपरिवारे त्वं देवि गर्भं समाश्रय ।नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया(२) सह

samudraparivāre tvaṃ devi garbhaṃ samāśraya / nande nandaya vāsiṣṭhe vasubhiḥ prajayā(2) saha

हिन्दी अर्थ

चारों कोणोंमें क्रमशः धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा

English

surrounded by the ocean, you, goddess, take the germ. Nanda, make glad, Vasishthi, with the Vasus and with offspring;

अध्याय ४१

श्लोक 23

जये भार्गवदायादे प्रजानां विजयावहे ।पूर्णेङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां

jaye bhārgavadāyāde prajānāṃ vijayāvahe / pūrṇeṅgirasadāyāde pūrṇakāmaṃ kuruṣva māṃ

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यका पूजन करे। पूर्व आदि मुख्य दिशाओंमें अधर्म, आज्ञान, अवैराग्य तथा अनैश्वर्यकी अर्चना करे। पीठके मध्य भागमें सत्त्वादि गुणोंका, कमलका, माया और अविद्या नामक तत्त्वोंका,

English

Jaya, descendant of Bhrigu, bringer of victory to creatures; Purna, descendant of Angiras, make me fulfilled;

अध्याय ४१

श्लोक 24

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम ।सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधीवृते

bhadre kāśyapadāyāde kuru bhadrāṃ matiṃ mama / sarvavījasamāyukte sarvaratnauṣadhīvṛte

हिन्दी अर्थ

कालतत्त्वका, सूर्यादि-मण्डलका तथा पक्षिराज गरुडका पूजन करे। पीठके वायव्यकोणसे ईशान- कोणतक गुरुपंक्तिको पूजा करे॥ ३८--४५ ॥ गण, सरस्वती, नारद, नलकूबर, गुरु, गुरुपादुका,

English

Bhadra, descendant of Kashyapa, make my mind auspicious. Endowed with all seeds, covered with all jewels and herbs,

अध्याय ४१

श्लोक 25

जये सुरुचिरे नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह ।प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीयसि

jaye surucire nande vāsiṣṭhe ramyatāmiha / prajāpatisute devi caturasre mahīyasi

हिन्दी अर्थ

परम गुरु और उनकी पादुकाकी पूजा ही गुरुपंक्तिकी पूजा है। पूर्वसिद्ध और परसिद्ध शक्तियोंको केसरोंमें पूजा करनी चाहिए। पूर्वसिद्ध शक्तियाँ ये हैं-लक्ष्मी, सरस्वती, प्रीति, कीर्ति,

English

Jaya, Surucira, Nanda, Vasishthi, delight here. Daughter of Prajapati, goddess, four-sided, greatest,

अध्याय ४१

श्लोक 26

सुभगे सुप्रभे भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां ।पूजिते परमाश् चर्ये गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

subhage suprabhe bhadre gṛhe kāśyapi ramyatāṃ / pūjite paramāś carye gandhamālyair alaṅkṛte

हिन्दी अर्थ

शान्ति, कान्ति, पुष्टि तथा तुष्टि। इनको क्रमशः पूर्व आदि दिशाओंमें पूजा को जानी चाहिए। इसी तरह इन्द्र आदि दस दिकूपालोंका भी

English

fortunate, brilliant, Bhadra, Kashyapi, delight in the house. Worshipped, most wonderful, adorned with scent and garlands,

अध्याय ४१

श्लोक 27

भवभूतिकरी देवि गृहे भार्गवि रम्यतां ।देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

bhavabhūtikarī devi gṛhe bhārgavi ramyatāṃ / deśasvāmipurasvāmigṛhasvāmiparigrahe

हिन्दी अर्थ

बीचमें श्रीहरि विराजमान हैं। परसिद्धा शक्तियाँ धृति, श्री, रति तथा कान्ति आदि हैं । मूल-मन्त्रसे भगवान् अच्युतको स्थापना को जाती है। पूजाके प्रारम्भमें भगवानूसे यों प्रार्थना करे-' है भगवन्!

English

bringer of prosperity, goddess, Bhargavi, delight in the house. In the possession of the lord of the region, lord of the town, lord of the house,

अध्याय ४१

श्लोक 28

मनुष्यादिकतुष्ट्यर्थं पशुवृद्धिकरी भव ।एवमुक्त्वा ततः खातं गोमूत्रेण तु सेचयेत्

manuṣyādikatuṣṭyarthaṃ paśuvṛddhikarī bhava / evamuktvā tataḥ khātaṃ gomūtreṇa tu secayet

हिन्दी अर्थ

पूर्व दिशामें मेरे समीप स्थित हों।' इस तरह प्रार्थना करके स्थापनाके पश्चात् अर्घ्य-पाद्य आदि निवेदन कर गन्ध आदि उपचारोंद्वारा मूल-मन्त्रसे भगवान् अच्युतको अर्चना करे। ॐ भीषय

English

for the satisfaction of men and the rest, increase our cattle." So saying, one should sprinkle the pit with cow's urine.

अध्याय ४१

श्लोक 29

कृत्वा निधापयेद्गर्भं गर्भाधानं भवेन्निशि ।गोवस्त्रादि प्रदद्याच्च गुरवेन्येषु भोजनं

kṛtvā nidhāpayedgarbhaṃ garbhādhānaṃ bhavenniśi / govastrādi pradadyācca guravenyeṣu bhojanaṃ

हिन्दी अर्थ

भीषय हृदयाय नमः। 3» त्रासय त्रासय शिरसे

English

Having done so one should place the germ; the germ-placement should be at night. One should give cows, clothes and the like to the teacher and food to others.

अध्याय ४१

श्लोक 30

१ रसमेव चेति ग।घ।ङ।चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ प्रिययेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १२१ गर्भं न्यस्येष्टका न्यस्य ततो गर्भं प्रपूरयेत् ।पीठबन्धमतः कुर्यान्मितप्रासादमानतः(१)

1 rasameva ceti ga. gha. ṅa. cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 priyayeti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 121 garbhaṃ nyasyeṣṭakā nyasya tato garbhaṃ prapūrayet / pīṭhabandhamataḥ kuryānmitaprāsādamānataḥ(1)

हिन्दी अर्थ

नमः। ३ हूं फट् अस्त्राय नमः। इस प्रकार अग्निकोण आदि दिशाओंमें क्रमसे मूलबीजद्वारा अङ्गोंका पूजन करे

English

Having placed the germ and the bricks, one should then fill up the germ; then one should make the base-binding according to the measure of the temple.

अध्याय ४१

श्लोक 31

पीठोत्तमञ्चोच्छ्रयेण प्रासादस्यार्धविस्तरात् ।पदहीनं मध्यमं स्यात् कनिष्ठं चोत्तमार्धतः

pīṭhottamañcocchrayeṇa prāsādasyārdhavistarāt / padahīnaṃ madhyamaṃ syāt kaniṣṭhaṃ cottamārdhataḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी दिशाओंमें पूजन आवश्यक है। इन सबके पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशामें

English

The best base is of half the width of the temple in height; the middle is less by a quarter; the lowest is half the best.

अध्याय ४१

श्लोक 32

पीठबन्धोपरिष्ठात्तु वास्तुयागं पुनर्यजेत् ।पादप्रतिष्ठाकारी तु निष्पापो दिवि मोदते

pīṭhabandhopariṣṭhāttu vāstuyāgaṃ punaryajet / pādapratiṣṭhākārī tu niṣpāpo divi modate

हिन्दी अर्थ

आधारशक्ति कूर्मरूपा शिलापर विराजमान है । गोदुग्धके समान धवल उसका गौर कलेवर है और बीजाङ्करमयी आकृति है। उसके पूजनका मन्त्र है--' 3 हां आधारशक्तये नम: ।' भगवान् अनन्त श्रीहरिके आसन हैं । उनकी अङ्ग-कान्ति कुन्द, इन्दु (चन्द्रमा) - के समान धवल है; ऊपर उठे नाल-दण्डवाले कमल-मुकुलके सदृश उनकी आकृति है तथा वे ब्रह्मशिलापर आरूढ़ हैं। पूजनका मन्त्र

English

Above the base-binding one should again perform the site-sacrifice; the maker of the foundation is sinless and rejoices in heaven.

अध्याय ४१

श्लोक 33

देवागारं करोमीति मनसा यस्तु चिन्तयेत् ।तस्य कायगतं पापं तदह्ना हि प्रणश्यति

devāgāraṃ karomīti manasā yastu cintayet / tasya kāyagataṃ pāpaṃ tadahnā hi praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

है --' ३ हां अनन्तासनाय नमः।' धर्म आदिके पूजनके मन्त्र यों हैं - ३» हां धर्माय नमः-आग्नेये।', ' ३ हां ज्ञानाय नम:--नैर्ते ।', (39 हां वैराग्याय नमः -वायव्ये।', ' 3 हां ऐश्वर्याय नम:--ऐशाने ।' (सोमशम्भु-रचित कर्मकाण्ड-क्रमावली १६१-१६४ के आधारपर) । इसी तरह ' ३ हां अधर्माय नमः।' इत्यादि रूपसे मन्त्रोंकी ऊहा करके आज्ञानादिकी भी अर्चना करे। शारदातिलकमें आधारशक्तिका ध्यान एक देवीके रूपमें बताया गया है। वह कूर्मशिलापर आरूढ़ है। उसका मनोहर मुख शरत्कालके चन्द्रमाको लज्जित कर रहा है

English

Whoever thinks in mind "I shall build a temple," the sin in his body perishes that very day.

अध्याय ४१

श्लोक 34

कृते तु किं पुनस्तस्य प्रासादे विधिनैव तु ।अष्टेष्टकसमायुक्तं यः कुर्याद्देवतालयं

kṛte tu kiṃ punastasya prāsāde vidhinaiva tu / aṣṭeṣṭakasamāyuktaṃ yaḥ kuryāddevatālayaṃ

हिन्दी अर्थ

तथा उसने अपने हाथोंमें दो कमल धारण किये हैं। उक्त आधारशक्तिके मस्तकपर भगवान् कूर्म विराजमान हैं उनकी कान्ति नीली है। 3» हां कूर्माय नम: ।'--इस मन्त्रसे उनका भी पूजन करे। कूर्मके ऊपर ब्रह्मशिला (इष्टदेवकी प्रतिमाके नीचेकी आधारभूता शिला) है, उसपर कुन्द-सदूश गौर अनन्तदेव विराज रहे हैं। उनके हाथमें चक्र है। (नाभिसे नीचे उनकी आकृति सर्पवत् है और नाभिसे ऊपर मनुष्यवत्।) वे मस्तकपर पृथ्वीको धारण करते हैं । इस झाँकीमें पूर्वोक्त मन्त्रद्वारा उनकी पूजा करके उनके सिरपर विराजमान भूदेवीका

English

What then of him who has done it, by rule, in the temple? Whoever builds a shrine of the deity with eight bricks,

अध्याय ४१

श्लोक 35

न तस्य फलसम्पत्तिर्वक्तुं शक्येत केनचित् ।अनेनैवानुमेयं हि फलं प्रासादविस्तरात्

na tasya phalasampattirvaktuṃ śakyeta kenacit / anenaivānumeyaṃ hi phalaṃ prāsādavistarāt

हिन्दी अर्थ

ध्यान और पूजन करे। “वे तमालके समान श्यामवर्णा हैं। हाथॉमें नील कमल धारण करती हैं। उनके कटिप्रदेशमें सागरमयी मेखला स्फुरित हो रही है।' ( ३ हां वसुधायै नम: ।', ' ३ॐ हां सागराय नमः ।'--इससे पृथ्वी तथा समुद्रकी पूजा करके) उसके ऊपर रत्नमय द्वीपका, उस द्वीपमें मणिमय मण्डपका तथा वहाँ शोभा पानेवाले वाञ्छापूरक कल्पवृक्षोंका चिन्तन और पूजन करना चाहिए। उन कल्पवृक्षोंके नीचे मणिमयी वेदिकाका ध्यान करे। उक्त वेदीपर योगपीठ स्थापित है। उस पीठके जो पाये हैं, वे ही धर्म आदि रूप हैं ।

English

no one can speak the fruit and prosperity of that. By this alone the fruit may be inferred from the temple's extent.

अध्याय ४१

श्लोक 36

ग्राममध्ये च पूर्वे च प्रत्यग्द्वारं प्रकल्पयेत् ।विदिशासु च सर्वासु ग्रामे प्रत्यङ्मुखो भवेत् ।दक्षिणे चोत्तरे चैव पश्चिमे प्राङ्मुखो भवेत्

grāmamadhye ca pūrve ca pratyagdvāraṃ prakalpayet / vidiśāsu ca sarvāsu grāme pratyaṅmukho bhavet / dakṣiṇe cottare caiva paścime prāṅmukho bhavet

हिन्दी अर्थ

इनमें धर्म लाल, ज्ञान श्याम, वैराग्य हरिद्रातुल्य पीत तथा ऐश्वर्य नील है । धर्मकी आकृति वृषभके समान है । ज्ञान सिंहके, वैराग्य भूतके तथा ऐश्वर्य हाथीके रूपमें विराजमान है। कोणोंमें धर्मादिका और दिशाओंमें अधर्मादिका पूजन करनेके अनन्तर पीठस्थित कमलका ध्यान करे। वह तीन प्रकारका है-पहला आनन्दकन्द, दूसरा संविन्नाल और तीसरा सर्वतत्त्वात्मक है। इस त्रिविध कमलका पूजन करके साधक प्रकृतिमय दलोंका, विकृतिमय केसरोंका तथा पचास अक्षरोंसे युक्त कर्णिकाका पूजन करे । तत्पश्चात् कलाओंसहित सूर्य,

English

In the middle of the village and in the east one should arrange a west-facing door; in all intermediate directions, in a village it should be west-facing; in the south, north and west it should be east-facing.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 41
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.