Agni Purana· Agni Purāṇa
44
अध्याय 44 / 381

Adhyaya 44

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४४

श्लोक 1

वासुदेवादिप्रतिमालक्षणविधिः भगवानुवाच वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं प्रवदामि ते ।प्रासादस्योत्तरे पूर्वमुखीं वा चोत्तराननां

vāsudevādipratimālakṣaṇavidhiḥ bhagavānuvāca vāsudevādipratimālakṣaṇaṃ pravadāmi te / prāsādasyottare pūrvamukhīṃ vā cottarānanāṃ

हिन्दी अर्थ

वेदीके चारों ओर पूर्वादि दिशामें कुश (बहिंष्) बिछाकर परिधियोंको स्थापित करे। तदनन्तर

English

See W. 13 and 17 above.

अध्याय ४४

श्लोक 2

संस्थाप्य पूज्य च बलिं दत्वाथो मध्यसूचकं ।शिलां शिल्पी तु नवधा विभज्य नवमे ऽंशके

saṃsthāpya pūjya ca baliṃ datvātho madhyasūcakaṃ / śilāṃ śilpī tu navadhā vibhajya navame 'ṃśake

हिन्दी अर्थ

पाद्यं पादाम्बुजे दद्याद् देवस्य हृदयाणुना। एतच्छ्यामाक दूर्वान्जविष्णुक्रान्ताभिरीरितम्॥ (पटल ४। ९३)

English

In the twelve divisions (of the line) a division is said to be an angula (a finger breadth). Two angulas are known to be a golaka. It is also said to be a kalanetra.

अध्याय ४४

श्लोक 3

सूर्पभक्तैः शिलायां तु भागं स्वाङ्गुलमुच्यते ।द्व्यङ्गुलं गोलकं नाम्ना कालनेत्रं तदुच्यते

sūrpabhaktaiḥ śilāyāṃ tu bhāgaṃ svāṅgulamucyate / dvyaṅgulaṃ golakaṃ nāmnā kālanetraṃ taducyate

हिन्दी अर्थ

सर्वदेवानामेतदर्घ्यमुदीरितम् ॥ (शा०ति० ४। ९५-९६)

English

Having divided one of the nine divisions into three, (with one part) the region of the calves should be made. In the same way a part is to be used for the knees and part for the neck.

अध्याय ४४

श्लोक 4

भागमेकं त्रिधा भक्त्वा पार्ष्णिभागं प्रकल्पयेत् ।भागमेकं तथा जानौ ग्रीवायां भागमेव च

bhāgamekaṃ tridhā bhaktvā pārṣṇibhāgaṃ prakalpayet / bhāgamekaṃ tathā jānau grīvāyāṃ bhāgameva ca

हिन्दी अर्थ

३. सुधामन्त्रेण वदने दद्यादाचमनीयकम् । जातीलवङ्गकङ्कोलैस्तदुक्तं तन्त्रवेदिभिः ॥ (शा०ति० ४। ९४) ४, मन्त्र-महार्णवमें योनिमुद्राका लक्षण इस प्रकार कहा गया है-- मिथः कनिष्टिके बद्ध्वा तर्जनीभ्यामनामिके । अनामिकोर्ध्वसंशिलष्टे दीर्घमध्यमयोरपि॥ (पू० ख० १ तरं० २)

English

The crown should be of a measure of a tala (12 angulas). In the same way the face (should be) of the measure of a tala. The neck and heart should also be a tala each.

अध्याय ४४

श्लोक 5

मुकुटं तालमात्रं स्यात्तालमात्रं तया मुखं ।तालेनैकेन कण्ठन्तु तालेन हृदयं तथा

mukuṭaṃ tālamātraṃ syāttālamātraṃ tayā mukhaṃ / tālenaikena kaṇṭhantu tālena hṛdayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गर्भाधानादि संस्कारके द्वारा अग्निका वैष्णवीकरण करे। गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म एवं नामकरणादि-समावर्तनान्त संस्कार करके प्रत्येक कर्मके लिये आठ-आठ आहुतियाँ दे तथा खुवायुक्त

English

The navel and the genital part should be a tala apart. (The length) of the thighs should be two talas. (The length) of the part from the ankle to the knee should be two talas. Listen now to (the description) (of the drawing) of lines (on the body).

अध्याय ४४

श्लोक 6

नाभिमेढ्रान्तरन्तालं द्वितालावूरुकौ तथा ।तालद्वयेन जङ्घा स्यात् सूत्राणि शृणु साम्प्रतं

nābhimeḍhrāntarantālaṃ dvitālāvūrukau tathā / tāladvayena jaṅghā syāt sūtrāṇi śṛṇu sāmprataṃ

हिन्दी अर्थ

खुक्के द्वारा पूर्णाहुति प्रदान करे

English

The ears should be two angulas wide. (The inter¬ space between) the ears and the ends of eye-lashes (should be) two and a half units. The cavity in the ear is spoken to be in the same line as the eyebrows.

अध्याय ४४

श्लोक 7

कार्यं सूत्रद्वयं पादे जङ्घामध्ये तथापरं ।जानौ सूत्रद्वयं कार्यमूरूमध्ये तथापरं

kāryaṃ sūtradvayaṃ pāde jaṅghāmadhye tathāparaṃ / jānau sūtradvayaṃ kāryamūrūmadhye tathāparaṃ

हिन्दी अर्थ

कुण्डके भीतर ऋतुस्नाता लक्ष्मीका ध्यान करके हवन करे। कुण्डके भीतर जो लक्ष्मी हैं, उन्हें 'कुण्डलक्ष्मी' कहा गया है। वे ही त्रिगुणात्मिका प्रकृति हैं। “वे सम्पूर्ण भूतोंकी तथा विद्या एवं

English

A pierced ear (should be) six angulas and an unpierced (ear) (should be) four angulas equal to the chin. (Or it should be) six angulas whether it is pierced or not pierced.

अध्याय ४४

श्लोक 8

मेढ्रे तथापरं कार्यं कट्यां सूत्रन्तथापरं ।मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरन्तथा

meḍhre tathāparaṃ kāryaṃ kaṭyāṃ sūtrantathāparaṃ / mekhalābandhasiddhyarthaṃ nābhyāṃ caivāparantathā

हिन्दी अर्थ

मोक्षके कारण एवं मुक्तिदाता हैं। पूर्व दिशाकी ओर कुण्डलक्ष्मीका सिर है, इशान और अग्निकोणकी ओर उसकी भुजाएँ हैं, वायव्य तथा नैऋत्यकोणमें जंघाएँ हैं, उदरको 'कुण्ड' कहा है तथा योनिके

English

Then the external auditory passage with its membranes etc. should be made. The lower lip should be of two angulas and the upper lip should be half of it.

अध्याय ४४

श्लोक 9

हृदये च तथा कार्यं कण्ठे सूत्रद्वयं तथा ।ललाते चापरं कार्यं मस्तके च तथापरं

hṛdaye ca tathā kāryaṃ kaṇṭhe sūtradvayaṃ tathā / lalāte cāparaṃ kāryaṃ mastake ca tathāparaṃ

हिन्दी अर्थ

स्थानमें कुण्ड-योनिका विधान है। सत्त्व, रज और तम-ये तीन गुण ही तीन मेखलाएँ हैं।' इस प्रकार ध्यान करके प्रणवमन्त्रसे मुष्टिमुद्राद्वारा

English

Then the (breadth) of an eye (should be) half an ahgula and the mouth (should be) four angulas. The measure¬ ment of its depth is spoken to be one and a half angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 10

मुकुटोपरि कर्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः ।सूत्राण्यूर्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव(१)

mukuṭopari kartavyaṃ sūtramekaṃ vicakṣaṇaiḥ / sūtrāṇyūrdhvaṃ pradeyāni saptaiva kamalodbhava(1)

हिन्दी अर्थ

पंद्रह समिधाओंका होम करे। फिर वायुसे लेकर अग्निकोणतक आघार' नामक दो आहुतियाँ दे। इसी तरह आग्नेयसे ईशानान्ततक ' आज्य-भाग' नामक आहुतियोँका हवन करे। आज्यस्थालीमेंसे

English

The corners of the eyes (should be) two angulas. The space between them (should be) two angulas. The pupil (should be) one third of the eye and the iris (should be) one fifth (of it).

अध्याय ४४

श्लोक 11

कक्षात्रिकान्तरेणैव घट् सूत्राणि प्रदापयेत् ।मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्

kakṣātrikāntareṇaiva ghaṭ sūtrāṇi pradāpayet / madhyasūtraṃ tu santyajya sūtrāṇyeva nivedayet

हिन्दी अर्थ

उत्तर, दक्षिण और मध्यभागसे घृत लेकर द्वादशान्तसे, अर्थात् मूलको बारह बार जप कर अग्निमें भी उन्हीं दिशाओंमें उसकी आहुति दे और वहीं उसका त्याग करे। इसके बाद “भू: स्वाहा'

English

The breadth of the eye (should be) three angulas. The cavity (of the eye) is considered to be half an ahgula. The lengths of the eyebrows are considered to be equal and are proportional to the eye-brows.

अध्याय ४४

श्लोक 12

ललाटं नासिकावक्त्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलं ।ग्रीवाकर्णौ तु कर्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ

lalāṭaṃ nāsikāvaktraṃ kartavyañcaturaṅgulaṃ / grīvākarṇau tu kartavyau āyāmāccaturaṅgulau

हिन्दी अर्थ

इत्यादि रूपसे व्याहृति-होम करे। कमलके मध्यभागमें संस्कारसम्पन्न अग्निदेवका “विष्णु” रूपमें ध्यान करे। 'वे सात जिह्ाओंसे युक्त हैं, करोड़ों सूर्योके समान उनकी प्रभा है, चन्द्रोपम मुख है

English

The middle of the eye-brow should be two angulas and its length (should be) four angulas. The measure round the head (should be) thirty-six angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 13

द्व्यङ्गुले हनुके कार्ये विस्ताराच्चिबुकन्तथा ।अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु विस्तारेण प्रकीर्तितम्

dvyaṅgule hanuke kārye vistārāccibukantathā / aṣṭāṅgulaṃ lalāṭantu vistāreṇa prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

और सूर्य-सदूश देदीप्यमान नेत्र हैं ।' इस तरह ध्यान करके उनके लिये एक सौ आठ आहुतियाँ दे। अथवा मूल-मन्त्रसे उसकी आधी एवं आठ आहुतियाँ दे। अङ्गोंके लिये भी दस-दस आहुतियाँ

English

The measurement around the heads of the images of Kesava and other gods should be thirty-six {angulas). The head- measure of all those (images) which are short-necked (should be) ten {angulas).

अध्याय ४४

श्लोक 14

परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्तव्यावलकान्वितौ ।चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः

pareṇa dvyaṅgulau śaṅkhau kartavyāvalakānvitau / caturaṅgulamākhyātamantaraṃ karṇanetrayoḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “पवित्रारोपण-सम्बन्धी पूजा-होम-विधिका वर्णन” विषयक चौँतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The inter-space between the neck and the chest should be tnree times the length of the neck and should be thrice as much broad plus eight angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 15

द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्धपञ्चमे ।भ्रूसमेन तु सूत्रेण कर्णश्रोत्रं प्रकीर्तितम्

dvyaṅgulau pṛthukau karṇau karṇāpāṅgārdhapañcame / bhrūsamena tu sūtreṇa karṇaśrotraṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- मुनीश्वर! सम्पाताहुतिसे से उन्हें सुरक्षित रखे। पवित्राओंमें वस्त्र लपेटे पवित्राओंका सेचन करके उनका अधिवासन हुए ही उन्हें पात्रमें रखकर अभिमन्त्रित करना करना चाहिए। नृसिंह-मन्त्रका जप करके उन्हें चाहिए। बिल्व आदिके सम्पर्कसे युक्त जलट्वारा अभिमन्त्रित करे और अस्त्रमन्त्र (अस्त्राय फट्।)- मन्त्रोच्चारणपूर्वक उन सबका एक या दो बार

English

The shoulders (should) be made (to measure) eight

अध्याय ४४

श्लोक 16

विद्धं षडङ्गुलं कर्णमविद्धञ्चतुरङ्गुलम् ।चिवुकेन समं विद्धमविद्धं वा षडङ्गुलम्

viddhaṃ ṣaḍaṅgulaṃ karṇamaviddhañcaturaṅgulam / civukena samaṃ viddhamaviddhaṃ vā ṣaḍaṅgulam

हिन्दी अर्थ

प्रादेशमात्र ग्रन्थियुक्त दो कुशा लेकर, घीके बीचमें डालकर, उसके दो भाग करके, उसे शुक्ल और कृष्ण -दो पक्षोंके रूपमें स्मरण करे। तदनन्तर वामभागमें इडानाडी, दक्षिणभागमें पिङ्गलानाडी और मध्यभागमें सुषुम्ना नाडीका ध्यान करके हवन करे। ' ॐ नमः ।'-इस मन्त्रद्वारा खुवसे दक्षिण भागकी ओरसे घी लेकर दाहिने नेत्रमें ' ॐ अग्नये स्वाहा इदमग्नये।' कहकर एक आहुति दे। फिर उत्तर भागसे घी लेकर ' ३ सोमाय स्वाहा इदं सोमाय।' बोलकर एक आहुति अग्निके वामनेत्रमें दे। इसके बाद बीचसे घी लेकर

English

The arms should be three kalas 1 in breadth and the fore¬ arms should also be equal to that. The upper arm should have a circumference of nine kalas.

अध्याय ४४

श्लोक 17

गन्धपात्रं तथावर्तं शष्कुलीं कल्पयेत्तथा ।द्व्यङ्गुलेनाधरः कार्यस्तस्यार्धेनोत्तराधरः

gandhapātraṃ tathāvartaṃ śaṣkulīṃ kalpayettathā / dvyaṅgulenādharaḥ kāryastasyārdhenottarādharaḥ

हिन्दी अर्थ

' अग्नीषोमाभ्यां नमः ।' इस मन्त्रसे एक आहुति अग्निके भालस्थ नेत्रमें दे। फिर खुबद्वारा दक्षिण भागसे घी लेकर अग्निके मुखमें ' अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा' बोलकर एक आहुति दे। इसके बाद व्याहति-होम करना चाहिए (मन्त्रमहार्णवसे) । जिस भागसे आज्याहुति ली जाय, अग्निके उसी भागमें उसका सम्पात या त्याग करे। जैसा कि कहा है --

English

It should be seventeen angulas at the middle and sixteen angulas above the elbow-joint. O Brahman! the circumference of elbow should be three times that.

अध्याय ४४

श्लोक 18

अर्धाङ्गुलं तथा नेत्रं(२) वक्त्रन्तु चतुरङ्गुलम् ।आयामेन तु वैपुल्यात् सार्धमङ्गुलमुच्यते

ardhāṅgulaṃ tathā netraṃ(2) vaktrantu caturaṅgulam / āyāmena tu vaipulyāt sārdhamaṅgulamucyate

हिन्दी अर्थ

(शा० ति० ५ पटल, श्लोक ५८ की टीका)

English

The circumference of the middle of tire forearm is said to be sixteen angulas. The circumference of the fore-part of the arm is said to be twelve angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 19

अव्यात्तमेवं स्याद्वक्त्रं व्यात्तं त्र्यङ्गुलमिष्यते ।नासावंशसमुच्छ्रायं मूले त्वेकाङ्गुलं मतम्

avyāttamevaṃ syādvaktraṃ vyāttaṃ tryaṅgulamiṣyate / nāsāvaṃśasamucchrāyaṃ mūle tvekāṅgulaṃ matam

हिन्दी अर्थ

प्रोक्षण करना चाहिए। गुरुको चाहिए कि कुम्भपात्रमें पवित्राओंको रखकर उनकी रक्षाके उद्देश्यसे उस पात्रसे पूर्व-दिशामें संकर्षण-मन्त्रद्वारा दन्तकाष्ठ और आँवला, दक्षिण-दिशामें प्रद्युम्न-मन्त्रद्वारा

English

The index finger and the ring finger (should be) nan

अध्याय ४४

श्लोक 20

उच्छ्राया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः ।१ मुकुटोपरि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ तथा गोजी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १२९ अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः

ucchrāyā dvyaṅgulaṃ cāgre karavīropamāḥ smṛtāḥ / 1 mukuṭopari iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 tathā gojī iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 129 antaraṃ cakṣuṣoḥ kāryaṃ caturaṅgulamānataḥ

हिन्दी अर्थ

भस्म और तिल, पश्चिम-दिशामें अनिरुद्ध-मन्त्रद्वारा गोबर और मिट्टी तथा उत्तर-दिशामें नारायण-

English

Then the inter-space between the generative organ and

अध्याय ४४

श्लोक 21

द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः ।तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्तारा पञ्चमांशिका

dvyaṅgulaṃ cākṣikoṇaṃ ca dvyaṅgulaṃ cāntaraṃ tayoḥ / tārā netratribhāgeṇa dṛktārā pañcamāṃśikā

हिन्दी अर्थ

हृदय-मन्त्रसे कुङ्कम तथा रोचना, ईशानकोणमें शिरोमन्त्रद्वारा धूप, नैऋत्यकोणमें शिखामन्त्रद्वारा दिव्य मूलपुष्प तथा वायव्यकोणमें कवच-मन्त्रद्वारा चन्दन, जल, अक्षत, दही और दूर्वाको दोनेमें

English

The circumference of the waist should be fifty-four angulas. The breadth of the base of the thigh is said to be twelve a rigid as.

अध्याय ४४

श्लोक 22

त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्धाङ्गुला मता ।तत्समाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते

tryaṅgulaṃ netravistāraṃ droṇī cārdhāṅgulā matā / tatsamāṇā bhruvorlekhā bhruvau caiva same mate

हिन्दी अर्थ

रखकर छीटे। मण्डपको त्रिसूत्रसे आवेष्टित करके पुनः सब ओर सरसों बिखेरे

English

The middle of the leg from the ankle to the knee is said to be seven aiigidas broad. The girth of it (should be) three times that. The top of the leg (should be) five angulas broad.

अध्याय ४४

श्लोक 23

भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुराङ्गुलम्(१) ।षट्त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्

bhrūmadhyaṃ dvyaṅgulaṃ kāryaṃ bhrūdairghyaṃ caturāṅgulam(1) / ṣaṭtriṃśadaṅgulāyāmammastakasya tu veṣṭanam

हिन्दी अर्थ

उसी क्रमसे, उनके लिये उनके अपने-अपने नाम-मन्त्रोसे गन्धपवित्रक' देना चाहिए । द्वारपाल आदिको नाम-मन्त्रोंसे ही गन्धपवित्रक अर्पित करे। इसी क्रमसे कुम्भमें भगवान् विष्णुको

English

The girth of that (the leg) (should be) thrice its breadth. The feet (should) measure a tala. The extent of elevation of the feet (should be) four angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 24

मूर्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत् ।पञ्चनेत्रा त्वधोग्रीवा विस्ताराद्वेष्टनं पुनः

mūrtīnāṃ keśavādīnāṃ dvātriṃśadveṣṭanaṃ bhavet / pañcanetrā tvadhogrīvā vistārādveṣṭanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्बोधित करके पवित्रक दे-'हे देव! यह आप भगवान् विष्णुके ही तेजसे उत्पन्न रमणीय तथा सर्वपातकनाशन पवित्रक है। यह सम्पूर्ण मनोरथोंको देनेवाला है, इसे मैं आपके अङ्गमें

English

The front (part) of the ankles should be four angulas The extent of the feet should be three kalas. The generative organ should be three angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 25

त्रिगुणन्तु भवेदूर्ध्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः ।ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्

triguṇantu bhavedūrdhvaṃ vistṛtāṣṭāṅgulaṃ punaḥ / grīvātriguṇamāyāmaṃ grīvāvakṣontaraṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

धारण कराता हूँ।' धूप-दीप आदिके द्वारा सम्यकू पूजन करके मण्डपके द्वारके समीप जाय तथा गन्ध, पुष्प और अक्षतसे युक्त वह पवित्रक

English

Its girth (should be) five angulas. The fore-finger (should be) of same length. The other fingers are duly lesser by one part of eighth.

अध्याय ४४

श्लोक 26

स्कन्धावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ ।सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रबाहू षोडशाङ्गुलौ

skandhāvaṣṭāṅgulau kāryau trikalāvaṃśakau śubhau / saptanetrau smṛtau bāhū prabāhū ṣoḍaśāṅgulau

हिन्दी अर्थ

विष्णुका तेज है और बड़े-बड़े पातकोंका नाश करनेवाला है; मैं धर्म, अर्थ और कामको सिद्धिकि लिये इसे अपने अङ्गमें धारण करता हुँ।' आसनपर भगवान् श्रीहरिके परिवार आदिको

English

(Those of other fingers) should be gradually made half ahgula less than the previous. The scrotum should be three angulas (long). The generative organ (should be) four fingers (long).

अध्याय ४४

श्लोक 27

त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रबाहू चापि तत्समौ ।बाहुदण्डोर्ध्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव

trikalau vistṛtau bāhū prabāhū cāpi tatsamau / bāhudaṇḍordhvato jñeyaḥ pariṇāhaḥ kalā nava

हिन्दी अर्थ

एवं गुरुको पवित्रक दे। गन्ध, पुष्प और अक्षत आदिसे भगवान् श्रीहरिकी पूजा करके गन्ध- पुष्पादिसे पूजित पवित्रक श्रीहरिको अर्पित करे। उस समय 'विष्णुतेजोभवम्' इत्यादि मूलमन्त्रका

English

The girth of the upper part of the pouch should be made (to be) four angulas. The girth of the scrotum is said to be six angulas.

अध्याय ४४

श्लोक 28

सप्तदशाङ्गुलो मध्ये कूर्पारोर्धे च षोडश ।कूर्पारस्य भवेन्नाहः त्रिगुणः कमलोद्भव

saptadaśāṅgulo madhye kūrpārordhe ca ṣoḍaśa / kūrpārasya bhavennāhaḥ triguṇaḥ kamalodbhava

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अग्निमें अधिष्ठातारूपसे स्थित भगवान् विष्णुको पवित्रक अर्पित करके उन परमेश्वरसे यों प्रार्थना करे--'केशव! आपका श्रीविग्रह क्षीरसागरमें महानाग (अनन्त)-को शय्यापर शयन

English

The image should be adorned with ornaments. This is the exact description of details. The features (of the deities) should be made in this world, as described.

अध्याय ४४

श्लोक 29

नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते ।अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते

nāhaḥ prabāhumadhye tu ṣoḍaśāṅgula ucyate / agrahaste parīṇāho dvādaśāṅgula ucyate

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है । मैं प्रातःकाल आपकी पूजा करूँगा; आप मेरे समीप पधारिये।' इसके बाद इन्द्र आदि दिकूपालोंको बलि अर्पित करके श्रीविष्णु- पार्षदोंको भी बलि भेंट करे। इसके बाद

English

A disc on the (upper) right hand, and a lotus on the lower (right hand), the conch on the (upper) left hand, the mace on the lower (left hand) are to be placed according to the characteristic of Vasudeva.

अध्याय ४४

श्लोक 30

विस्तरेण करतलं कीर्तितं तु षडङ्गुलम् ।दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पज्चाङ्गुला मता

vistareṇa karatalaṃ kīrtitaṃ tu ṣaḍaṅgulam / dairghyaṃ saptāṅgulaṃ kāryaṃ madhyā pajcāṅgulā matā

हिन्दी अर्थ

भगवानूके सम्मुख युगलवस्त्र-भूषित तथा रोचना, कर्पूर, केसर और गन्ध आदिके जलसे पूरित कलशको गन्ध-पुष्प आदिसे विभूषित करके मूलमन्त्रसे उसकी पूजा करे। फिर मण्डपसे बाहर

English

By breadth the palm is declared six fingers; the length should be seven fingers; the middle finger is held at five.

अध्याय ४४

श्लोक 31

तर्जन्यनामिका चैव तस्मादर्धाङ्गुलं विना ।कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलसम्मितौ

tarjanyanāmikā caiva tasmādardhāṅgulaṃ vinā / kaniṣṭhāṅguṣṭhakau kāryau caturaṅgulasammitau

हिन्दी अर्थ

आकर पूर्व दिशामें लिये हुए मण्डलत्रयमें पञ्चगव्य, चरु और दन्तकाष्ठका क्रमशः सेवन करे। रातमें पुराणश्रवण तथा स्तोत्रपाठ करते हुए जागरण करे। पर प्रेषक बालकों, स्त्रियों तथा भोगीजनोंके

English

The index and ring fingers half a finger less than that; the little finger and thumb should be four fingers.

अध्याय ४४

श्लोक 32

१ भ्रूदैर्घ्याच्चतुरङ्गुला इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १३० द्विपर्वोङ्गुष्ठकः कार्यः शेषागुल्यस्त्रिपर्विकाः ।सर्वासां पर्वणोर्धेन नखमानं विधीयते

1 bhrūdairghyāccaturaṅgulā iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 130 dviparvoṅguṣṭhakaḥ kāryaḥ śeṣāgulyastriparvikāḥ / sarvāsāṃ parvaṇordhena nakhamānaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

स्वयंको भी अर्पित करे। अपनेको अर्पण करते उपयोगमें आनेवाले गन्धपवित्रकको छोड़कर शेषका समय इस प्रकार कहे --'यह पवित्रक भगवान् तत्काल अधिवासन करे

English

The thumb should have two joints; the other fingers three joints; the nail is prescribed as half the joint of each.

अध्याय ४४

श्लोक 33

वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्प्रमाणतः ।अङ्गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः

vakṣaso yat pramāṇantu jaṭharaṃ tatpramāṇataḥ / aṅgulaikaṃ bhavennābhī vedhena ca pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'पवित्राधिवासन-विधिका वर्णन ' नामक पैँतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The belly is proportioned by the measure of the chest. The navel is one finger by the piercing and by measure.

अध्याय ४४

श्लोक 34

ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः ।नाभिमध्ये प्रीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः

tato meḍhrāntaraṃ kāryaṃ tālamātraṃ pramāṇataḥ / nābhimadhye prīṇāho dvicatvāriṃśadaṅgulaiḥ

हिन्दी अर्थ

१. सूत्रको केवल त्रिगुणित करके पवित्रा बनायी जाय तो उसे 'गन्धपवित्रक' कहते हँ । इसमें एक गाँठ होती है और थोड़ेसे तन्तु ।

English

Then the interval to the organ should be a span in measure; at the middle of the navel the girth is forty-two fingers.

अध्याय ४४

श्लोक 35

अन्तरं स्तनयोः कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः ।चिवुकौ(१) यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्

antaraṃ stanayoḥ kāryaṃ tālamātraṃ pramāṇataḥ / civukau(1) yavamānau tu maṇḍalaṃ dvipadaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

कोई-कोई इसे 'कनिष्ठसंख्य' भी कहते हैं। जैसा कि वचन है --

English

The interval of the breasts should be a span; the chin barley-sized; the circle two feet.

अध्याय ४४

श्लोक 36

चतुःषष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसःस्फुटम् ।चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्तितम्

catuḥṣaṣṭyaṅgulaṃ kāryaṃ veṣṭanaṃ vakṣasaḥsphuṭam / caturmukhañca tadadhoveṣṭanaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

तत्र गन्धपवित्रं स्यादेकग्रन्थ्यल्पतन्तुकम्। कनिष्ठसंख्यमित्येके त्रिसूत्रेण विनिर्मितम् ॥

English

The girth of the chest should be sixty-four fingers, evident; the girth below that is declared four-faced.

अध्याय ४४

श्लोक 37

परिणाहस् तथा कट्या चतुःपञ्चाशदङ्गुलैः ।विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशङ्गुलः

pariṇāhas tathā kaṭyā catuḥpañcāśadaṅgulaiḥ / vistāraścorumūle tu procyate dvādaśaṅgulaḥ

हिन्दी अर्थ

(ईशानशिव गुरुदेवपद्धति, क्रियापाद २१ पटल १२, ३६)

English

The girth at the hip likewise is fifty-four fingers; the breadth at the root of the thigh is said to be twelve fingers.

अध्याय ४४

श्लोक 38

तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात् ।विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः

tasmādabhyadhikaṃ madhye tato nimnataraṃ kramāt / vistṛtāṣṭāṅgulaṃ jānutriguṇā pariṇāhataḥ

हिन्दी अर्थ

(ईशानशिव गुरुदेवपद्धति, उत्तरार्थ, क्रियापाद २१वाँ पटल)

English

More than that in the middle, then narrower in order; the knee eight fingers wide, its girth three times.

अध्याय ४४

श्लोक 39

जङ्घामध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः ।त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्

jaṅghāmadhye tu vistāraḥ saptāṅgula udāhṛtaḥ / triguṇā paridhiścāsya jaṅghāgraṃ pañcavistarāt

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके लिये पवित्रारोपणकी विधि अग्निदेव कहते हैं- मुने! प्रातःकाल स्नान किया है, इसे आप ग्रहण करें। यह कर्मको आदि करके, द्वारपालोंका पूजन करनेके पश्चात् पूर्तिका साधक है; अत: इस पवित्रारोपण कर्मको

English

The breadth in the middle of the shank is declared seven fingers; its girth three times; the end of the shank five by breadth.

अध्याय ४४

श्लोक 40

त्रिगुणा परिधिश्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ ।आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च

triguṇā paridhiścāsya pādau tālapramāṇakau / āyāmādutthitau pādau caturaṅgulameva ca

हिन्दी अर्थ

गुप्त स्थानमें प्रवेश करके, पूर्वाधिवासित पवित्रकमेंसे एक लेकर प्रसादरूपसे धारण कर ले। शेष द्रव्य- वस्त्र, आभूषण, गन्ध एवं सम्पूर्ण निर्माल्यको हटाकर भगवान्को स्नान करानेके पश्चात् उनकी

English

Its girth three times; the feet a span; rising from the length, the feet four fingers.

अध्याय ४४

श्लोक 41

गुल्फात् पूर्वं तु कर्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गुलम् ।त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः

gulphāt pūrvaṃ tu kartavyaṃ pramāṇāccaturaṅgulam / trikalaṃ vistṛtau pādau tryaṅgulo guhyakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। पञ्चामृत, कषाय एवं शुद्ध गन्धोदकसे नहलाकर भगवानूके निमित्त पहलेसे रखे हुए वस्त्र, गन्ध और पुष्पको उनकी सेवामें प्रस्तुत

English

Before the ankle four fingers by measure; the feet three-part wide; the heel is remembered as three fingers.

अध्याय ४४

श्लोक 42

पञ्चाङ्गुलस्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी ।अष्टमाष्टांशतोन्यूनः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु

pañcāṅgulastu nāhosya dīrghā tadvat pradeśinī / aṣṭamāṣṭāṃśatonyūnaḥ śeṣāṅgulyaḥ krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

आप इस तरह सम्पन्न करें, जिससे मुझे दोषका

English

Its girth five fingers, the forefinger likewise long; the remaining fingers in order less by an eighth part.

अध्याय ४४

श्लोक 43

सपादाङ्गुलमुत्सेधमङ्गुष्टस्य प्रकीर्तितं ।यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा

sapādāṅgulamutsedhamaṅguṣṭasya prakīrtitaṃ / yavonamaṅgulaṃ kāryamaṅguṣṭhasya nakhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

द्वारपाल, योगपीठासन तथा मुख्य गुरुओंको पवित्रक चढ़ावे। इनमें कनिष्ठ श्रेणीका (नाभितकका) पवित्रक द्वारपालोंको, मध्यम श्रेणीका (जाँघतक लटकनेवाला) पवित्रक योगपीठासनको और

English

The height of the thumb is declared a finger and a quarter; the finger less a barley, and likewise the thumb-nail.

अध्याय ४४

श्लोक 44

१ चूचुकौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १३१ अर्धाङ्गुलं तथान्यासां(१) क्रमान् न्यूनं तु कारयेत् ।अङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुलम्

1 cūcukau iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 131 ardhāṅgulaṃ tathānyāsāṃ(1) kramān nyūnaṃ tu kārayet / aṅgulau vṛṣaṇau kāryau meḍhraṃ tu caturaṅgulam

हिन्दी अर्थ

उत्तम (घुटनेतकका) पवित्रक गुरुजनोंको दे।

English

Half a finger, and the others in order less; the testes a finger; the organ four fingers.

अध्याय ४४

श्लोक 45

परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलम् ।षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्तितौ

pariṇāhotra koṣāgraṃ kartavyañcaturaṅgulam / ṣaḍaṅgulaparīṇāhau vṛṣaṇau parikīrtitau

हिन्दी अर्थ

करे। अग्निमें नित्यहोमको भाँति हवन करके साक्षात् भगवान्को मूल-मन्त्रसे वनमाला (पैरोंतक

English

Its girth and the tip of the sheath should be four fingers; the testes are declared six fingers in girth.

अध्याय ४४

श्लोक 46

प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम् ।अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्

pratimā bhūṣaṇāḍhyā syādetaduddeśalakṣaṇam / anayaiva diśā kāryaṃ loke dṛṣṭvā tu lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

भगवान्को स्तुति-प्रार्थना करनेके अनन्तर उनके चरणोंमें मस्तक नवावे। फिर अपने समस्त कर्म भगवानको अर्पित करके उनकी नैमित्तिकी पूजा करे। द्वारपाल, विष्णु, कुम्भ और वर्धनीकी

English

The image should be rich in ornaments; this is the indicated mark; in this manner one should make it, seeing the marks in the world.

अध्याय ४४

श्लोक 47

दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च ।वामे शङ्खं गदाधस्ताद्वासुदेवस्य लक्षणात्

dakṣiṇe tu kare cakramadhastāt padmameva ca / vāme śaṅkhaṃ gadādhastādvāsudevasya lakṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना करे। ' अतो देवाः ' इत्यादि मन्त्रसे, अथवा मूल-मन्त्रसे कलशपर श्रीहरिकी स्तुति-प्रार्थना करे--' है कृष्ण! है कृष्ण! आपको नमस्कार है। इस पवित्रकको ग्रहण कोजिये। यह उपासकको

English

In the right hand the discus with the lotus below; in the left the conch with the mace below, from the mark of Vasudeva.

अध्याय ४४

श्लोक 48

श्रीपुष्टौ वापि कर्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते ।ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ(२) तथा

śrīpuṣṭau vāpi kartavye padmavīṇākarānvite / ūrumātrocchitāyāme mālāvidyādharau(2) tathā

हिन्दी अर्थ

पवित्र करनेके लिये है और वर्षभर की हुई पूजाके सम्पूर्ण फलको देनेवाला है। नाथ! पहले मुझसे जो दुष्कृत (पाप) बन गया हो, उसे नष्ट करके आप मुझे परम पवित्र बना दीजिये। देव!

English

Shri and Pushti should be made, with lotus and lute in hand, of thigh height; Mala and Vidyadhara likewise,

अध्याय ४४

श्लोक 49

प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा ।पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्

prabhāmaṇḍalasaṃsthau tau prabhā hastyādibhūṣaṇā / padmābhaṃ pādapīṭhantu pratimāsvevamācaret

हिन्दी अर्थ

लटकनेवाला पवित्रक) अर्पित करे। “नमो विष्वक्सेनाय मन्त्र बोलकर विष्वक्सेनको भी पवित्रक चढ़ावे। अग्निमें होम करके अग्निस्थ विश्वादि देवताओंको पवित्रक अर्पित करे। तदनन्तर

English

standing in the halo, with the halo adorned with elephants and the like. A lotus-like footstool one should make for images thus.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 44
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.