Agni Purana· Agni Purāṇa
45
अध्याय 45 / 381

Adhyaya 45

15 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ15 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा ।उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां(२) च ताम्

piṇḍikālakṣaṇakathanaṃ bhagavānuvāca piṇḍikālakṣaṇaṃ vakṣye dairghyeṇa pratimāsamā / ucchrāyaṃ pratimārdhantu catuḥṣaṣṭipuṭāṃ(2) ca tām

हिन्दी अर्थ

पूजनके पश्चात् मूल-मन्त्रसे प्रायश्चित्तके उद्देश्यसे

English

I shall describe the characteristics of the pedestal. The length is the same as that of the image. The height (should be) half of it. It should have sixty-four folds.

अध्याय ४५

श्लोक 2

त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् ।१ सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १३२ समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्

tyaktvā paṅktidvayaṃ cādhastadūrdhvaṃ yattu koṣṭhakam / 1 sārdhāṅgulaṃ tathāyāmamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 maṇividyādharāviti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 catuḥṣaṣṭipadāmiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 132 samantādubhayoḥ pārśve antasthaṃ parimārjayet

हिन्दी अर्थ

मालाओंसे अथवा मन्दार-पुष्प आदिसे अष्टोत्तरशतको गणना करनी चाहिए। अन्तमें भगवान्से इस प्रकार प्रार्थना करे-' गरुडध्वज ! यह आपको वार्षिक पूजा सफल हो। देव! जैसे

English

Leaving two rows at the bottom, the other parts should be polished on either side as also inside.

अध्याय ४५

श्लोक 3

ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् ।अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्

ūrdhvaṃ paṅgktidvayaṃ tyaktvā adhastād yattu koṣṭhakam / antaḥ sammārjayet yatnāt pārśvayorubhayoḥ samam

हिन्दी अर्थ

वनमाला आपके वक्षःस्थलमें सदा शोभा पाती

English

Leaving two rows at the top, the other parts are polished

अध्याय ४५

श्लोक 4

तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः ।चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः

tayormadhyagatau tatra catuṣkau mārjayettataḥ / caturdhā bhājayitvā tu ūrdhvapaṅktidvayaṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुरेश्वर! आपकी कृपासे मैं शुद्ध हो जाऊँगा।' है, उसी तरह पवित्रकके इन तन्तुओंको और

English

The rectangular space in between these should then be polished. The first two rows should be divided into four parts by a wise man.

अध्याय ४५

श्लोक 5

मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः ।भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं

mekhalā bhāgamātrā syāt khātaṃ tasyārdhamānataḥ / bhāgaṃ bhāgaṃ parityajya pārśvayorubhayoḥ samaṃ

हिन्दी अर्थ

हदय, सिर आदि मन्त्रोंद्वारा पवित्रकका तथा इनके द्वारा की गयी पूजाको भी आप अपने

English

The eye brows should be more than a. yava (in length). The nose (should be) less than a yava (in length). The mouth (should measure) more than a small ball well distributed above

अध्याय ४५

श्लोक 6

दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः ।त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः

datvā caikaṃ padaṃ vāhye pramāṇaṃ kārayed budhaḥ / tribhāgeṇa ca bhāgasyāgre syāttoyavinirgamaḥ

हिन्दी अर्थ

अपना भी अभिषेक करके विष्णुकलशका भी हृदयमें धारण करें। मैंने इच्छासे या अनिच्छासे

English

The eye should be made long (measuring) three parts o

अध्याय ४५

श्लोक 7

नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं(१) पिण्डिका शुभा ।अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः

nānāprakārabhedena bhadreyaṃ(1) piṇḍikā śubhā / aṣṭatālā tu kartavyā devī lakṣmīstayā striyaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रोक्षण करनेके बाद भगवानूके समीप जाय। नियमपूर्वक की जानेवाली पूजामें जो त्रुटियाँ की

English

The beautiful ears should be made to be in a line with the corners of the mouth. Then the two shoulders should be made sloping by less than a kala.

अध्याय ४५

श्लोक 8

भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका ।गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं

bhruvau yavādhike kārye yavahīnā tu nāsikā / golakenādhikaṃ vaktramūrdhvaṃ tiryagvivarjitaṃ

हिन्दी अर्थ

उनके रक्षाबन्धनको हटाकर उन्हें पवित्रक अर्पण हैं, विन्नवश विधिके पालनमें जो न्यूनता हुई है,

English

The shank, thigh and the hip would be one netra 1 less in length. The middle part and the sides should have the same roundness. The two breasts (should be) fully developed and plump.

अध्याय ४५

श्लोक 9

आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः ।तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्

āyate nayane kārye tribhāgonair yavaistribhiḥ / tadardhena tu vaipulyaṃ netrayoḥ parikalpayet

हिन्दी अर्थ

करे और कहे- प्रभो! मैंने जो ब्रह्मसूत्र तैयार अथवा कर्मलोपका प्रसङ्ग आया है, वह सब कृष्ण कृष्ण नमस्तुभ्यं गृह्णीष्वेदं पवित्रकम् पवित्रीकरणार्थाय वर्षपूजाफलप्रदम्॥

English

The eyes should be long, three barleys less a third; for half of that one should arrange the breadth of the eyes.

अध्याय ४५

श्लोक 10

कर्णपाशो ।धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः ।नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा

karṇapāśo .dhikaḥ kāryaḥ sṛkkaṇīsamasūtrataḥ / namraṃ kalāvihīnantu kuryādaṃśadvayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पवित्रकं कुरुष्वाद्य यन्मया दुष्कृतं कृतम्। शुद्धो भवाम्यहं देव त्वत्प्रसादात् सुरेश्वर॥ (अग्नि० ३६।६, ७)

English

The ear-lobe should be longer, equal to the line from the corner of the mouth; bent, lacking a part, make two parts likewise.

अध्याय ४५

श्लोक 11

ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता ।नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका

grīvā sārdhakalā kāryā tadvistāropaśobhitā / netraṃ vinā tu vistārau ūrū jānū ca piṇḍikā

हिन्दी अर्थ

आपकी कृपासे पूर्ण हो जाय। मेरे द्वारा की हुई इस प्रकार प्रार्थना करे--'हे पवित्रक! मेरी इस

English

The neck should be a part and a half, adorned with its breadth. Except for the eye, the breadths, thighs, knees and calves,

अध्याय ४५

श्लोक 12

अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् ।सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं

aṅghripṛṣṭhau sphicau kaṭyāṃ yathābhāgaṃ prakalpayet / saptāṃśonās tathāṅgulyo dīrghaṃ viṣkambhanāhataṃ

हिन्दी अर्थ

आपकी पूजा पूर्णतः सफल हो'॥ १०--१५ ३ ॥

English

back of the feet, buttocks and hips, one should arrange according to proportion. The fingers less by a seventh; the length multiplied by the breadth,

अध्याय ४५

श्लोक 13

नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः ।मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं

netraikavarjitāyāmā jaṅghorū ca tathā kaṭiḥ / madhyapārśvaṃ ca tadvṛttaṃ ghanaṃ pīnaṃ kucadvayaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार प्रार्थना और नमस्कार करके अपराधोंके लिये क्षमा माँगकर पवित्रकको मस्तकपर चढ़ावे। फिर यथायोग्य बलि अर्पित करके दक्षिणाद्वारा वैष्णव गुरुको संतुष्ट करे। यथाशक्ति

English

the shanks, thighs and hip with length less one eye; its middle and side round, dense and full: the two breasts.

अध्याय ४५

श्लोक 15

१ तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १३३ तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका ।लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे

1 tatreyamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 133 tālamātrau stanau karyau kaṭiḥ sārdhakalādhikā / lakṣma śeṣaṃ purāvatsyāt dakṣiṇe cāmubujaṃ kare

हिन्दी अर्थ

एक दिन या एक पक्षतक ब्राह्मणोंको भोजन- वस्त्र आदिसे संतोष प्रदान करे। स्रानकालमें पवित्रकको उतारकर पूजा करे। उत्सवके दिन किसीको आनेसे न रोके और सबको अनिवार्यरूपसे

English

The breasts should be a span; the hip a part and a half more. The remaining marks as before; in the right hand a lotus,

अध्याय ४५

श्लोक 16

वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके ।दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे

vāme vittvaṃ striyau pārśve śubhe cāmarahastake / dīrghaghoṇastu garuḍaś cakrāṅgādyānatho vade

हिन्दी अर्थ

अन्न देकर अन्तमें स्वयं भी भोजन करे। विसर्जनके दिन पूजन करके पवित्रकोंका विसर्जन करे और

English

in the left a fruit; two women at the sides, auspicious, with fly-whisks in hand. Garuda with a long nose; now I shall tell of the discus and other marks.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.