Agni Purana· Agni Purāṇa
49
अध्याय 49 / 381

Adhyaya 49

27 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ27 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४९

श्लोक 1

मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते ।मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्

matsyādilakṣaṇavarṇanaṃ bhagavānuvāca daśāvatāraṃ matsyādilakṣaṇaṃ pravadāmi te / matsyākārastu matsyaḥ syāt kūrmaḥ kārmākṛlirbhavet

हिन्दी अर्थ

जिसका धन पितरों, ब्राह्मणों और देवताओंके उपयोगमें नहीं आता तथा बन्धु-बान्धवोंके भी उपयोगमें नहीं आ सका, उसके धनको प्राप्ति व्यर्थ हुई। जैसे प्राणियोंकी मृत्यु निश्चित है, उसी

English

I shall describe to you the characteristics of the ten manifestations (of Visnu) beginning with the Fish. The Fish (form of Visnu) should resemble a fish. The Tortoise (form) should resemble a tortoise.

अध्याय ४९

श्लोक 2

१ शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् १३८ नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् ।दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा

1 śaṅkhapadmī iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 138 narāṅgo vātha kartavyo bhūvarāho gadādibhṛt / dakṣiṇe vāmake śaṅkhaṃ lakṣmīrvā padmameva vā

हिन्दी अर्थ

प्रकार कमाये हुए धनका नाश भी निश्चित है।

English

The terrestrial boar (manifestation) should have a hu¬ man body and as carrying a mace and other (weapons) in the right hand, and the conch, (the goddess) LaksmI or a lotus in the left.

अध्याय ४९

श्लोक 3

श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ ।वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्

śrīvāmakūrparasthā tu kṣmānantau caraṇānugau / varāhasthāpanādrājyaṃ bhavābdhitaraṇaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

धनके मोहमें बँधा रहता है। जब धन दानके लिये, प्राणियोंके उपभोगके लिये, कीर्तिके लिये और धर्मके लिये काममें नहीं लाया जा सके तो उस धनका मालिक बननेमें क्या लाभ है?

English

Or (the goddess) (is represented) as resting on the left elbow and the earth and (the serpent) Ananta at the feet. The installation of the figure secures for a person a kingdom and (such a person) gets across the ocean of mundane existence.

अध्याय ४९

श्लोक 4

नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः(१) ।तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः

narasiṃho vivṛttāsyo vāmorukṣatadānavaḥ(1) / tadvakṣo dārayanmālī sphuraccakragadādharaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये प्रारब्धसे मिले अथवा पुरुषार्थसे, किसी भी उपायसे धनको प्राप्तकर उसे उत्तम ब्राह्मणोंको दान दे, अथवा कोई स्थिर कीर्ति बनवावे। चूँकि दान और कीर्तिसे भी बढ़कर मन्दिर बनवाना है,

English

The Man-lion image (should be represented) os having a wide open mouth and having the killed demon (Hiranya- kasipu) on the left thigh. His chest should wear a garland and (his arms) should hold disc and mace.

अध्याय ४९

श्लोक 5

छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः ।रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः

chatrī daṇḍī vāmanaḥ syādathavā syāccaturbhujaḥ / rāmaścāpeṣuhastaḥ syāt kaḍgī paraśunānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये बुद्धिमान् मनुष्य विष्णु आदि देवताओंका मन्दिर आदि बनवावे। भक्तिमान् श्रेष्ठ पुरुषोंके द्वारा यदि भगवानूके मन्दिरका निर्माण और उसमें भगवानका प्रवेश (स्थापन आदि) हुआ तो यह

English

The Dwarf-form may hold an umbrella and a stick or have four arms. The figure of Parasurama may hold the bow and arrow, a sword and an axe.

अध्याय ४९

श्लोक 6

रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः ।गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः

rāmaścāpī śarī khaḍgī śaṅkhī vā dvibhujaḥ smṛtaḥ / gadālāṅgaladhārī ca rāmo vātha caturbhujaḥ

हिन्दी अर्थ

समझना चाहिए कि उसने समस्त चराचर त्रिभुवनको रहनेके लिये भवन बनवा दिया। ब्रह्मासे लेकर

English

(The figure of) Rama should have the bow, arrow, sword,, conch or two hands or may have four arms holding a mace and plough.

अध्याय ४९

श्लोक 7

वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं ।मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं

vāmordhve lāṅgalaṃ dadyādadhaḥ śaṅkhaṃ suśobhanaṃ / muṣalaṃ dakṣiṇordhve tu cakrañcādhaḥ suśobhanaṃ

हिन्दी अर्थ

अब आगे ये असाधारण (विशेष) मुद्राएँ बतायी लिये है ॥ १-४ ३॥

English

The plough may be provided on the left half (upper arm.) and the auspicious conch on the lower arm. The mace may be

अध्याय ४९

श्लोक 8

शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः(२) ।ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः

śāntātmā lambakarṇaś ca gaurāṅgaścāmbarāvṛtaḥ(2) / ūrdhvapadmasthito buddho varadābhayadāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

जाती हैं। दोनों हाथोंमें अँगूठेसे कनिष्ठातककी दाहिने हाथके ऊपर बायें हाथको उतान तीन अँगुलियोंको नवाकर कनिष्ठा आदिको रखकर उसे धीरे-धीरे नीचेको झुकाये। यह क्रमशः मुक्त करनेसे आठ मुद्राएँ बनती हैं। वराहकी मुद्रा मानी गयी है। ये क्रमशः अङ्गोंको 'अकचटतपय श'-ये जो आठ वर्ग हैं, मुद्राएँ हैं। बायीं मुट्टीमें बँधी हुई एक-एक

English

The figure of Buddha (should be made) as calm, hav¬ ing long ears, white complexion, wearing a cloth, and seated on.a lotus with its petals upwards and as conferring favour and protection.

अध्याय ४९

श्लोक 9

धनुस्तूणान्वितः(३) कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः ।अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः

dhanustūṇānvitaḥ(3) kalkī mlecchotsādakaro dvijaḥ / athavāśvasthitaḥ khaḍgī śaṅkhacakraśarānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके जो पूर्व बीज (अं कं चं टं इत्यादि) हैं, अँगुलीको क्रमशः मुक्त करे और पहलेको मुक्त उनको ही सूचित करनेवाली उक्त आठ मुुद्राएँ हुई अँगुलीको फिर सिकोड़ ले। बायें हाथमें ऐसा हैं--ऐसा निश्चय करे। फिर पाँचों अँगुलियोंको करनेके बाद दाहिने हाथमें भी यही क्रिया करे। ऊपर करके हाथको सम्मुख करनेसे जो नवीं बायीं मुट्ठीके अँगूठेको ऊपर उठाये रखे। ऐसा

English

(The figure of) Kalki is (to be represented as) a twice- born endowed with a bow and quiver and as destroying the foreigners. Or (he should be represented as) seated on the horse and endowed with a sword, conch, disc and arrow.

अध्याय ४९

श्लोक 10

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते ।दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं

lakṣaṇaṃ vāsudevādinavakasya vadāmi te / dakṣiṇordhve gadā vāme vāmordhve cakramuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

मुद्रा बनती है, वह नवम बीज (क्षं)-के करनेसे मुद्राएँ सिद्ध होती हैं ॥ ५--७ ॥

English

I shall describe the characteristics of nine forms of Visnu commencing with Vasudeva. The mace (is placed) on the right half (upper arm) and the excellent disc on the left half (upper arm).

अध्याय ४९

श्लोक 11

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् ।शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः

brahmeśau pārśvagau nityaṃ vāsudevosti pūrvavat / śaṅkhī sa varado vātha dvibhujo vā caturbhujaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'मुद्रालक्षण-वर्णन ' नामक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(The figure of) Balarama (is represented) as hold¬ ing a plough, mace, club and lotus. (The image of) Pradyumna {is represented as having) thunderbolt and conch on the right arm and the bow in the left arm.

अध्याय ४९

श्लोक 12

लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः ।१ वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १३९ प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं(१) शङ्खं वामे धनुः करे

lāṅgalī muṣalī rāmo gadāpadmadharaḥ smṛtaḥ / 1 vāmoruhṛtadānava iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 gaurāṅgaścāyudhāvṛta iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 dhanurvāṇānvita iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 139 pradyumno dakṣiṇe vajraṃ(1) śaṅkhaṃ vāme dhanuḥ kare

हिन्दी अर्थ

शिष्योंको दीक्षा देनेकी विधिका वर्णन

English

Or Pradyumna (is represented) as having the mace resting on the navel with pleasure or holding the bow and arrow. Aniruddha may be (represented as) having four arms. In the same way Lord Narayana (may also be represented).

अध्याय ४९

श्लोक 13

गदानाभ्यावृतः(२) पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी ।चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः

gadānābhyāvṛtaḥ(2) pītyā pradyumno vā dhanuḥśarī / caturbhujo niruddhaḥ syāttathā nārāyaṇo vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं-- महर्षिगण! अब मैं सब फिर वासुदेव-मन्त्रसे उत्तान हाथके द्वारा समस्त कुछ देनेवाली दीक्षाका वर्णन करूँगा। कमलाकार विकिर वस्तुओंको सब ओर बिखेरे। उस समय मण्डलमें श्रीहरिका पूजन करे। दशमी तिथिको पूर्वाभिमुख खड़ा हो, मन-ही-मन भगवान् विष्णुका समस्त यज्ञ-सम्बन्धी द्रव्यका संग्रह एवं संस्कार चिन्तन करते हुए तीन बार उन विकिर वस्तुओंको

English

(The image of) Brahma is (represented as having) four faces, four hands, big belly, long beards, matted hair, and (having) swan as the vehicle in front (of him).

अध्याय ४९

श्लोक 14

चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः ।लम्बकूर्चो(३) जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः

caturmukhaś caturbāhurvṛhajjaṭharamaṇḍalaḥ / lambakūrco(3) jaṭāyukto vrahmā haṃsāgravāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

(शुद्धि) करके रख ले। नरसिंह-बीज-मन्त्रसब ओर छींटे। तत्पश्चात् वर्धनीसहित कलशपर (क्षौँ)- से सौ बार उसे अभिमन्त्रित करके, उस स्थापित भगवान् विष्णुका अङ्गसहित पूजन करे।

English

(There should be) a rosary and a ladle on the right hand and a water-pot and vessel to hold the sacrificial clarified butter. Sarasvati and Savitrl (consorts of Brahma) (should be placed) on the left and right sides.

अध्याय ४९

श्लोक 15

दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका ।आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे

dakṣiṇe cākṣasūtrañca sruvo vāme tu kuṇḍikā / ājyasthālī sarasvatī sāvitrī vāmadakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

विनाश करनेके उददेश्यसे सब ओर सरसों छींटे। करके अविच्छिन्न जलधारासे सींचते हुए उसे फिर वहाँ सर्वस्वरूपा प्रासादरूपिणी शक्तिका ईशानकोणकी ओर ले जाय। कलशको पीछे ले न्यास करे । सर्वौषधियोंका संग्रह करके बिखेरनेके जाकर विकिरपर स्थापित करे। विकिर-द्रव्योंको उपयोगमें आनेवाली सरसों आदि वस्तुओंको कुशद्वारा एकत्र करके कुम्भेश और कर्करीका

English

(The image of) Visnu (is represented) as having eight hands, Garuda (the vehicle), (holding) a sword, mace, and arrow in the right hand and as conferring gifts and (holding) the bow and mace in the left hand.

अध्याय ४९

श्लोक 16

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे ।गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके

viṣṇuraṣṭabhujastārkṣe kare khaḍgastu dakṣiṇe / gadāśaraś ca varado vāme kārmukakheṭake

हिन्दी अर्थ

शुभ पात्रमें रखकर साधक वासुदेव-मन्त्रसे यजन करे

English

(The figure of) Narasirhha (is represented) (as having) four hands holding the conch and disc and piercing (the body) of the mighty demon (Hiranyakasipu).

अध्याय ४९

श्लोक 17

चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः ।शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः

cakraśaṅkhau caturbāhur narasiṃhaś caturbhujaḥ / śaṅkhacakradharo vāpi vidāritamahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

उनका सौ बार अभिमन्त्रण करे। तदनन्तर वासुदेवसे पञ्चरत्नयुक्त सबस्त्र वेदीपर श्रीहरिकी पूजा लेकर नारायणपर्यन्त पूर्वोक्त पाँच मूर्तियों (वासुदेव, करे। अग्निमें भी उनकी अर्चना करके पूर्ववत् संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध तथा नारायण) -के मन्त्रोंद्वारा उनका संतर्पण करे। तत्पश्चात् पुण्डरीक - मूल-मन्त्रोद्वारा पञ्चगव्य तैयार करे और कुशाग्रसे मन्त्रसे उखा (पात्रविशेष) -का प्रक्षालन करके

English

The form of Visnu bearing the marks of Rudra and Kesava should hold a spear and sword in the right hand and the mace and disc in the other and be in the company of Gauri and LaksmI (the consorts of Siva and Visnu).

अध्याय ४९

श्लोक 18

अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः ।धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः(४)

acaturbāhurvarāhastu śeṣaḥ pāṇitale dhṛtaḥ / dhārayan bāhunā pṛthvīṃ vāmnena kamalādharaḥ(4)

हिन्दी अर्थ

' ३ अपवित्र: पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॥'

English

The Hayasiras (horse-headed) form of Visnu (should be represented) as holding the conch, disc, mace and the Vedas. The left foot should rest on (the serpent) Sesa and the right on the back of tortoise.

अध्याय ४९

श्लोक 19

पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता ।त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे

pādalagnā dharā kāryā padā lakṣmīrvyavasthitā / trailokyamohanastārkṣye aṣṭabāhustu dakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

साधक उसमें गायका दूध भरकर वासुदेव-मन्त्रसे उसका अवेक्षण करे और संकर्षण-मन्त्रसे सुसंस्कृत किये गये दूधमें घृताक्त चावल छोड़ दे। इसके बाद प्रद्युम्न-मन्त्रसे करछुलद्वारा उस दूध और

English

The form of Dattatreya may have two arms, the goddess Sri (LaksmI) being seated on the left lap. The Visvaksena form of Visnu (may hold) a disc, mace, plough and conch.

अध्याय ४९

श्लोक 20

चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे ।शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते

cakraṃ khaḍgaṃ ca muṣalaṃ aṅkuśaṃ vāmake kare / śaṅkhaśārṅgagadāpāśān padmavīṇāsamanvite

हिन्दी अर्थ

चावलका आलोडन करके धीरे-धीरे उसे उलाटे-

English

Discus, sword, pestle and goad in the left hand; conch, Sharnga, mace and noose, with lotus and lute —

अध्याय ४९

श्लोक 21

लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे ।मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे

lakṣmīḥ sarasvatī kārye viśvarūpo 'tha dakṣiṇe / mudgaraṃ ca tathā pāśaṃ śaktiśūlaṃ śaraṃ kare

हिन्दी अर्थ

अनिरुद्ध-मन्त्र पढ़कर उसे आगसे नीचे उतार दे। तदनन्तर उसपर जल छिड़के और घृतालेपन करके हाथमें भस्म लेकर उसके द्वारा नारायण-

English

Lakshmi and Sarasvati are to be made; then the universal form on the right: mace, noose, spear, trident and arrow in the hand;

अध्याय ४९

श्लोक 22

वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं ।१ दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः ४ धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १४० लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं(१)

vāme śaṅkhañca śārṅgañca gadāṃ pāśaṃ ca tomaraṃ / 1 dakṣiṇe cakramiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 gadī ratyāvṛta iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 lambabhruva iti ṅa, cihnitapustakapāṭaḥ 4 dhārayannākulāṃ pṛthvīṃ vāmena kamalāmadha iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 140 lāṅgalaṃ paraśuṃ daṇḍaṃ churikāṃ carmakṣepakaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सुन्दर संस्कारयुक्त चरुके चार भाग करके एक भाग इष्टदेवको अर्पित करे, दूसरा भाग कलशको चढ़ावे, तीसरे भागसे अग्निमें तीन

English

on the left conch, Sharnga, mace, noose and spear; plow, axe, staff, knife, shield and sling —

अध्याय ४९

श्लोक 23

विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके ।त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि

viṃśadbāhuś caturvaktro dakṣiṇasthotha vāmake / trinetre vāmapārśve na śayito jalaśāyyapi

हिन्दी अर्थ

आज आपकी कृपासे मैं मुक्त करूँगा।' देवेश्वर श्रीहरिसे इस प्रकार प्रार्थना करके पूजागृहमें प्रविष्ट हो, गुरु पूर्ववत् अग्नि आदिकी धारणाओंद्वारा शिष्यभूत समस्त पशुओंका शोधन करके संस्कार

English

twenty-armed, four-faced, standing at the right and the left; three-eyed, on the left side; not lying, though water-lying.

अध्याय ४९

श्लोक 24

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः ।नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः

śriyā dhṛtaikacaraṇo vimalādyābhirīḍitaḥ / nābhipadmacaturvaktro hariśaṅkarako hariḥ

हिन्दी अर्थ

करनेके पश्चात्, उनका वासुदेवादि मूर्तियोंसे संयोग करे। शिष्योंके नेत्र बाँधकर उन्हें मूर्तियोंको ओर देखनेका आदेश दे। शिष्य उन मूर्तियोंकी ओर पुष्पाञ्जलि फेंके, तदनुसार गुरु उनका नाम-

English

With one foot held by Shri, praised by Vimala and others; the four-faced one on the navel-lotus; Hari-Shankara, Hari,

अध्याय ४९

श्लोक 25

शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे ।रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः

śūlarṣṭidhārī dakṣe ca gadācakradharo pade / rudrakeśavalakṣmāṅgo gaurīlakṣmīsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्देश करें। पूर्ववत् शिष्योंसे क्रमशः मूर्तियोंका

English

holding trident and spear on the right, mace and discus in the foot; marked with Rudra and Keshava in his body, with Gauri and Lakshmi;

अध्याय ४९

श्लोक 26

शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः ।वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः

śaṅkhacakragadāvedapāṇiścāśvaśirā hariḥ / vāmapādo dhṛtaḥ śeṣe dakṣiṇaḥ kūrmapṛṣṭhagaḥ

हिन्दी अर्थ

फूल जिस मूर्तिपर गिरे, गुरु उस शिष्यका वही नाम रखे। कुमारी कन्याके हाथसे काता हुआ लाल रंगका सूत लेकर उसे छः गुना करके बट

English

hands with conch, discus, mace and Veda; Hari with horse's head. The left foot is held on Shesha, the right on the tortoise's back.

अध्याय ४९

श्लोक 27

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह ।विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः

dattātreyo dvibāhuḥ syādvāmotsaṅge śriyā saha / viśvaksenaś cakragadī halī śaṅkhī harergaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बार आहुति दे और चौथे भागको गुरु शिष्योंके दे। उस छः गुने सूतकी लंबाई पैरके अँगूठेसे साथ बैठकर खाय; इससे आत्मशुद्धि होती है। लेकर शिखातककी होनी चाहिए। फिर उसे भी

English

Dattatreya should be two-armed, with Shri on his left lap. Vishvaksena with discus and mace, plow and conch is Hari's attendant.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 49
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.