Agni Purana· Agni Purāṇa
52
अध्याय 52 / 381

Adhyaya 52

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५२

श्लोक 1

देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् ।१ शिखिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः ४ विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १४७ अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया(१)

devīpratimālakṣaṇaṃ bhagavānuvāca yoginyaṣṭāṣṭakaṃ vakṣye aindrādīśāntataḥ kramāt / 1 śikhinīsūtravān śaniriti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 khaḍgo iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 maṇividyādharāś ca khe iti kha, cihitapustakapāṭhaḥ 4 vistṛtānanā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 śūlayutā iti ga, gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 147 akṣobhyā rūkṣakarṇo ca rākṣasī kṛpaṇākṣayā(1)

हिन्दी अर्थ

१. कलशको स्थापना। २. ईंट या पत्थरकी स्थापना।

English

Eight offerings to the fire are made commencing with naming (ceremony) and ending with samdvarta (rite performed on the completion of one's studies). The final oblation is made with the sacrificial ladles for each act.

अध्याय ५२

श्लोक 2

पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा ।लोला लक्ता बलाकेशी(२) लालसा विमला पुनः(३)

piṅgākṣī ca kṣayā kṣemā ilā līlālayā tathā / lolā laktā balākeśī(2) lālasā vimalā punaḥ(3)

हिन्दी अर्थ

३. तन्त्रके अनुसार निम्नाङ्कित पाँच वृक्षोंका कषाय -जामुन, सेमर, खिरैंटी, मौलसिरी और बेर। यह कषाय वृक्षको छालको पानीमें भिगोकर निकाला जाता है और कलशमें डालने एवं दुर्गापूजन आदिके काम आता है।

English

On this mudra and other mudras see Kali. 36-56. ten mudrds in the worship of the goddess. Sec Brahmapda P. I • • >

अध्याय ५२

श्लोक 3

हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी ।महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना

hutāśā ca viśālākṣī huṅkārā vaḍavāmukhī / mahākrūrā krodhanā tu bhayaṅkarī mahānanā

हिन्दी अर्थ

४, ॐ आपो हि ष्ठा मयोभुवः । ॐ ता न ऊर्जे दधातन। ३⁄ महे रणाय चक्षसे। 3 यो वः शिवतमो रसः । ॐ तस्य भाजयतेह न:

English

(His) head is spoken as at the east, the two arms are situated at the corners north-east and south-east, the two thighs at the north-western and south-western corners.

अध्याय ५२

श्लोक 4

सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना ।साराख्या रुद्रशङ्ग्राही(४) सम्बरा तालजङ्घिका

sarvajñā taralā tārā ṛgvedā tu hayānanā / sārākhyā rudraśaṅgrāhī(4) sambarā tālajaṅghikā

हिन्दी अर्थ

जा िललिजिणिभिजिभिणििििििणाणणणगभणिणिमिलमलतनननतनले लल त नि नि जाना सामील मलाला मज त सकालाजहनिणाला hhh

English

Parts of oblations are offered (for the directions) upto the north-east with the basic mystic syllable. (Oblations are made) in the north with (the syllables) (forming) the end (of the) twelve syllables1 2 and with the middle (of the mystic syllable) in the south.

अध्याय ५२

श्लोक 5

रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी ।मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी(५) वरप्रदा

raktākṣī suprasiddhā tu vidyujjihvā karaṅkiṇī / meghanādā pracaṇḍogrā kālakarṇī(5) varapradā

हिन्दी अर्थ

इत्यादि तीन ऋचाओं, “शं नो' देवीरभिष्टय'

English

The consecrated fire of Visnu, possessing seven tongues and having the radiance of crores of sums and having the moon as its face and sun as the eye and situated in the middle of the lotus should be meditated upon with the vydhrtis.3 Then one should offer one hundred and eight oblations (to this form). Then fiftyeight oblations (should be offered) and a tenth of it for the limbs.

अध्याय ५२

श्लोक 6

चन्द्रा चन्द्रावली(६) चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका ।शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा

candrā candrāvalī(6) caiva prapañcā pralayāntikā / śiśuvaktrā piśācī ca piśitāśā ca lolupā

हिन्दी अर्थ

एवं पावमानीः ऋचाओंके तथा 'उदुत्तमं वरुण!

English

Chandra, Chandravali, Prapancha, Pralayantika, Shishuvaktra, Pishachi and the greedy Pishitasha;

अध्याय ५२

श्लोक 7

धमनी तापनी चैव रागिणी(७) विकृतानना ।वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका

dhamanī tāpanī caiva rāgiṇī(7) vikṛtānanā / vāyuvegā vṛhatkukṣirvikṛtā viśvarūpikā

हिन्दी अर्थ

तथा श्रीसूक्तका भी उच्चारण करते हुए बहुत-सी शिलाओं अथवा ईंटोंका अभिषेक करे। फिर उन्हें नींवमें स्थापित करके मण्डपके भीतर एक शय्यापर पूर्वमण्डलमें भगवान् श्रीविष्णुका पूजन

English

Dhamani, Tapani, Ragini, Vikritanana; Vayuvega, Brihatkukshi, Vikrita, Vishvarupika;

अध्याय ५२

श्लोक 8

यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका ।विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका

yamajihvā jayantī ca durjayā ca jayāntikā / viḍālī revatī caiva pūtanā vijayāntikā

हिन्दी अर्थ

करे। अरणी-मन्थनद्वारा अग्नि प्रकट करके द्वादशाक्षर-मन्त्रसे उसमें समिधाओंका हवन करना चाहिए

English

Yamajihva, Jayanti, Durjaya, Jayantika; Vidali, Revati, Putana, Vijayantika;

अध्याय ५२

श्लोक 9

अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः ।१ क्षपणा क्षमा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।क्षपणा क्षपा इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयकपाठः २ लोला रक्ता च लोकेशो इति ग, घ, ङ, चिह्निअपुस्तकत्रयपाठः ३ विमला तत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ४ रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ६ चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १४८ भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो(१) जटेन्दुभृत्

aṣṭahastāś caturhastā icchāstrāḥ sarvasiddhidāḥ / 1 kṣapaṇā kṣamā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / kṣapaṇā kṣapā iti ga, gha, cihnitapustakadvayakapāṭhaḥ 2 lolā raktā ca lokeśo iti ga, gha, ṅa, cihniapustakatrayapāṭhaḥ 3 vimalā tata iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 4 rasasaṅgrāhī iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / vasusaṅgrāhī iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 kālavarṇī iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 6 caṇḍā caṇdavatīti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 vāmanī iti kha, ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 148 bhairavaścārkahastaḥ syāt kūrparāsyo(1) jaṭendubhṛt

हिन्दी अर्थ

प्रणवमन्त्रसे ही करावे। फिर अष्टाक्षर-मन्त्रसे आठ आहुति देकर ३७ भूः स्वाहा, ३ भुवः स्वाहा, ३ स्वः स्वाहा -इस प्रकार तीन व्याहृतियोंसे क्रमशः लोकेश्वर अग्नि, सोमग्रह.

English

eight-handed or four-handed, wielding wished weapons, giving all accomplishments. Bhairava should have sun-hands, a bent-elbow face, bearing matted hair and moon;

अध्याय ५२

श्लोक 10

खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः ।चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः

khaḍgāṅkuśakuṭhāreṣuviśvabhayabhṛdekataḥ / cāpatriśūlakhaṭvāṅgapāśakārdhavarodyataḥ

हिन्दी अर्थ

और भगवान् पुरुषोत्तमके निमित्त हवन करे। इसके बाद प्रायश्चित्तसंज्ञक हवन करके प्रणवयुक्त द्वादशाक्षर मन्त्रसे उड़द, घी और तिलको एक साथ लेकर पूर्णाहुति-हवन करना चाहिए। तत्पश्चात्

English

with sword, goad, axe and arrow on one side, bearing fear for all; bow, trident, skull-staff and noose, and a half-boon raised;

अध्याय ५२

श्लोक 11

गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः ।प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा

gajacarmadharo dvābhyāṃ kṛttivāsohibhūṣataḥ / pretāśano mātṛmadhye pūjyaḥ pañcānanothavā

हिन्दी अर्थ

आचार्य पूर्वाभिमुख होकर आठ दिशाओंमें स्थापित

English

wearing an elephant hide with two, adorned with a skin garment and serpent; corpse-eating, to be worshipped among the mothers, or five-faced.

अध्याय ५२

श्लोक 12

अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं ।तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्

avilomāgniparyantaṃ dīrghāṣṭakaikabheditaṃ / tatṣaḍaṅgāni jātyantair anvitaṃ ca kramād yajet

हिन्दी अर्थ

. शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं

English

In reverse order up to fire, divided by the long eight and one; with its six limbs and the endings of the classes, one should worship in order.

अध्याय ५२

श्लोक 13

मन्दिराग्निदलारूढं(२) सुवर्णरसकान्वितं ।नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं

mandirāgnidalārūḍhaṃ(2) suvarṇarasakānvitaṃ / nādavindvandusaṃyuktaṃ mātṛnāthāṅgadīpitaṃ

हिन्दी अर्थ

उस्रा वेद वसूनां मर्तस्य देव्यवसः । तरत्स

English

Mounted on the temple and fire-petal, with gold and mercury, joined with nada, bindu and drop, lit by the lord of the mothers and limbs.

अध्याय ५२

श्लोक 14

वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः ।गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता

vīrabhadro vṛṣārūḍho mātragre sa caturmukhaḥ / gaurīṃ tu dvibhujā tryakṣā śūlinī darpaṇānvitā

हिन्दी अर्थ

. विमला आदि शक्तियोंके नाम इस प्रकार हैं विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा, प्रह्वी,

English

Virabhadra mounted on a bull, in front of the mothers, four-faced; Gauri two-armed, three-eyed, with trident, mirror,

अध्याय ५२

श्लोक 15

शूलं गलन्तिका कुण्डी(३) वरदा च चतुर्भुजा ।अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया(४)

śūlaṃ galantikā kuṇḍī(3) varadā ca caturbhujā / abjasthā lalitā skandagaṇādarśaśalākayā(4)

हिन्दी अर्थ

कलशोंपर पृथक्-पृथक् पद्म आदि देवताओंका स्थापन-पूजन करे। बीचमें भी धरती लीपकर पत्थरको एक शिला और कलश स्थापित करे। इन नौ कलशोंपर क्रमशः नीचे लिखे देवताओंकी

English

trident, rosary, pot, boon-giving, four-armed; on a lotus, Lalita; with the Skanda host's rod of mirror,

अध्याय ५२

श्लोक 16

चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् ।दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं ।धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः

caṇḍikā saśahastā syāt khaḍgaśūlāriśaktidhṛk / dakṣe vāme nāgapāśaṃ carmāgkuśakuṭhārakaṃ / dhanuḥ siṃhe ca mahiṣaḥ śūlena prahatogrataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापना करनी चाहिए

English

Chandika with hand, bearing sword, trident, spear; on right and left serpent-noose, shield, goad and axe; bow; on a lion, a buffalo struck in front by the trident.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 52
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.