Agni Purana· Agni Purāṇa
54
अध्याय 54 / 381

Adhyaya 54

48 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५४

श्लोक 1

लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण(१) लिङ्गमानादिकं शृणु ।वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्

liṅgamānādikathanaṃ bhagavānuvāca vakṣyāmyanyaprakāreṇa(1) liṅgamānādikaṃ śṛṇu / vakṣye lavaṇajaṃ liṅgaṃ ghṛtajaṃ buddhivardhanam

हिन्दी अर्थ

यह सब विधि पूर्ण करके कुण्डमें गर्भको

English

A lihga made of cloth (is worshipped) for the sake of wealth. It is known as temporal. The one made of earth is either burnt or half burnt of which the former is better.

अध्याय ५४

श्लोक 2

भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः ।पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं

bhūtaye vastraliṅgantu liṅgantātkālikaṃ viduḥ / pakvāpakvaṃ mṛṇmayaṃ syādapakvāt pakvajaṃ varaṃ

हिन्दी अर्थ

मिलनेवाले महान् फलका अनुमान कर लेना चाहिए॥ ३३ --३५॥

English

The lihgas made of silver, copper and brass yield enjoy¬ ment and release from bondage. The lihgas made of red lead and mercury are excellent and confer enjoyment and release from bondage.

अध्याय ५४

श्लोक 3

ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं ।शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं

tato dārumayaṃ puṇyaṃ dārujāt śailajaṃ varaṃ / śailādvaraṃ tu muktājaṃ tato lauhaṃ suvarṇajaṃ

हिन्दी अर्थ

गाँवके बीचमें अथवा गाँवसे पूर्वदिशामें यदि मन्दिर बनवाया जाय तो उसका दरवाजा पश्चिमको ओर रखना चाहिए और सब कोणोंमेंसे किसी ओर बनचाना हो तो गाँवकी ओर दरवाजा रखे।

English

The installation of a lihga on the earth made of mercury and iron etc or studded with gems increases one's glory and •grants success as desired.

अध्याय ५४

श्लोक 4

राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं ।रङ्गजं (२) रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं

rājataṃ kīrtitaṃ tāmraṃ paittalaṃ bhuktimuktidaṃ / raṅgajaṃ (2) rasaliṅgañca bhuktimuktipradaṃ varaṃ

हिन्दी अर्थ

गाँवसे दक्षिण, उत्तर या पश्चिमदिशामें मन्दिर बने, तो उसका दरवाजा पूर्वदिशाको ओर रखना चाहिए

English

If desired one can build temples and bases to these (emblems) on the left side. One may worship the image of the sun cast on the mirror.

अध्याय ५४

श्लोक 5

रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् ।मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि

rasajaṃ rasalohādiratnagarbhantu vardhayet / mānādi neṣṭaṃ siddhādi sthāpitetha svayambhuvi

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'सर्वशिलाविन्यासाविधान आदिका कथन” नामक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Hara should be worshipped everywhere. The worship gets completed only (by the worship) of the lihga. A lihga made of stone or wood should be of a cubit length.

अध्याय ५४

श्लोक 6

वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना ।पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं

vāme ca svecchayā teṣāṃ pīṭhaprāsādakalpanā / pūjayet sūryavimbasthaṃ darpaṇe prativimbitaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं करे॥ १--७॥

English

The movable lihga should be of the size of a finger and encircled by the adytum. The lihga worshipped in the house should be of the size of one to fifteen fingers.

अध्याय ५४

श्लोक 7

पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् ।हस्तोत्तरविधं शैलं(३) दारुजं तद्वदेव हि

pūjye harastu sarvatra liṅge pūrṇārcanaṃ bhavet / hastottaravidhaṃ śailaṃ(3) dārujaṃ tadvadeva hi

हिन्दी अर्थ

सर्वसाधारण प्रासाद (देवालय)-का वर्णन करता हूँ, सुनो। विद्वान् पुरुषको चाहिए कि जहाँ मन्दिरका निर्माण कराना हो, वहाँके चौकोर ्षेत्रके सोलह भाग करे। उसमें मध्यके चार

English

Thus there are thirty-six lihgas in the first class, thirty- six in the second class and thirty-six in the third class.

अध्याय ५४

श्लोक 8

१ प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग।चिह्नितपुस्तकपाठः २ रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हस्ते तु विविधं शैलमिति ग।चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५२ चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम्(१) ।अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं

1 pravakṣye 'haṃ prakāreṇeti ga. cihnitapustakapāṭhaḥ 2 ratnajamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 haste tu vividhaṃ śailamiti ga. cihnitapustakapāṭhaḥ :p 152 calamaṅgulamānena dvāragarbhakaraiḥ sthitam(1) / aṅgulād gṛhaliṅgaṃ syādyāvat pañcaśāṅgulaṃ

हिन्दी अर्थ

भागोंद्वारा आयसहित गर्भ (मन्दिरके भीतरी भागको रिक्त भूमि) निश्चित करे तथा शेष बारह भागोंको दीवार उठानेके लिये नियत करे। उक्त बारह भागोंमेंसे चार भागकी जितनी

English

The movable lihgas measuring six to ten fingers are known as middle. Those measuring eleven to fifteen fingers are known as the best.

अध्याय ५४

श्लोक 9

द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः ।नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्

dvāramānāt trisaṅkhyākaṃ navadhā garbhamānataḥ / navadhā garbhamānena liṅgandhāmni ca pūjayet

हिन्दी अर्थ

लंबाई है, उतनी ही ऊँचाई प्रासादकी दीवारोंकी होनी चाहिए। विद्वान् पुरुष दीवारोंकी ऊँचाईसे दुगुनी शिखरकी ऊँचाई रखे। शिखरके चौथे

English

(Those made) of excellent gems (should measure) six fingers. (Those made) of other gems (should measure)

अध्याय ५४

श्लोक 10

एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः ।मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च

evaṃ liṅgāni ṣaṭtriṃśat jñeyāni jyeṣṭhamānataḥ / madhyamānena ṣaṭtriṃśat ṣaṭtriṃśadadhamena ca

हिन्दी अर्थ

भागकी ऊँचाईके अनुसार मन्दिरकी परिक्रमाकी.

English

The four sets of corners from the top should be succes¬ sively cut into four or sixteen equal sides, and those again into thirtytwo and sixty-four (in turn so as to make it a polygon of sixty-four equal sides).

अध्याय ५४

श्लोक 11

इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् ।एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते

itthamaikyena liṅgānāṃ śatamaṣṭottaraṃ bhavet / ekāṅgulādipañcāntaṃ kanyasañcalamucyate

हिन्दी अर्थ

ऊँचाई रखे। उसी मानके अनुसार दोनों पार्श्व भागोंमें निकलमेका मार्ग (द्वार) बनाना चाहिए। वे द्वार एक-दूसरेके समान होने चाहिए । मन्दिरके सामनेके भूभागका विस्तार भी शिखरके समान

English

The two sides being thus lopped off, the neck of a solid liiiga should be twentysix parts from the rectangular space at its foot.

अध्याय ५४

श्लोक 12

षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं ।एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्

ṣadvādidaśaparyantañcalaṃ liṅgañca madhyamaṃ / ekādaśāṅgulādi syāt jyeṣṭhaṃ pañcadaśāntakam

हिन्दी अर्थ

ही करना चाहिए। जिस तरह उसकी शोभा हो सके, उसके अनुरूप उसका विस्तार शिखरसे दूना भी किया जा सकता है। मन्दिरके आगेका सभामण्डप विस्तारमें मन्दिरके गर्भसूत्रसे दूना

English

(The face of the linga) should gradually be decreasing by four, six and eight parts from its base (and similarly) the middle part of the linga should be gradually less than the height at its beginning by a foot.

अध्याय ५४

श्लोक 13

षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् ।रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः

ṣaḍaṅgulaṃ mahāratnai ratnair anyair navāṅgulam / ravibhirhemabhārotthaṃ liṅgaṃ śeṣaistripañcabhiḥ

हिन्दी अर्थ

होना चाहिए। मन्दिरके पादस्तम्भ आदि भित्तिके

English

In this way there would be nine lines. The middle (variety otlinga) would have five lines. The length of the lingas should be nine fingers. The opposite side (should be) separated by two intermediate links.

अध्याय ५४

श्लोक 14

षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः ।द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च(२) कोणयोस्तु विलोपयेत्

ṣoḍaśāṃśe ca vedāṃśe yugaṃ luptvordhvadeśataḥ / dvātriṃśatṣoḍaśāṃśāṃś ca(2) koṇayostu vilopayet

हिन्दी अर्थ

स्तम्भोंसे विभूषित हों। अथवा मन्दिरके गर्भका जो मान है, वही उसके मुख-मण्डप (सभामण्डप या जगमोहन)-का भी रखे। तत्पश्चात् इक्यासी पदों (स्थानों) -से युक्त वास्तु-मण्डपका आरम्भ

English

The banners etc., the crows, Lons, cleplumu t and go

अध्याय ५४

श्लोक 15

चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा(३) ।पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं(४)

caturniveśanāt kaṇṭho viṃśatistriyugais tathā(3) / pārśvābhyāṃ tu viluptābhyāṃ calaliṅgaṃ bhavedvaraṃ(4)

हिन्दी अर्थ

इनमें पहले द्वारन्यासके समीपवर्ती पदोंके भीतर स्थित होनेवाले देवताओंका पूजन करे। फिर परकोटेके निकटवर्ती एवं सबसे अन्तके पदोंमें स्थापित होनेवाले बत्तीस देवताओंकी पूजा

English

The adhya class would be of three kinds on account of the size. Measured by the barley grains it would be eight parts, by the arm it would be three parts. The last one endowed equall v is known as jina.

अध्याय ५४

श्लोक 16

धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् ।लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्

dhāmno yugartunāgāṃśair dvāraṃ hīnāditaḥ kramāt / liṅgadvārocchrayādarvāg bhavet pādonataḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

यह प्रासादका सर्वसाधारण लक्षण है। अब प्रतिमाके मानके अनुसार दूसरे प्रासादका वर्णन सुनो

English

(From the navel) upto the head is the part of Siva Similarly, it is in the case of distinct and indistinct forms In the hnga of five parts, the head part is said to be circular. '

अध्याय ५४

श्लोक 17

गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं ।तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं

garbhārdhenādhamaṃ liṅgaṃ bhūtāṃśaiḥ syāt tribhirvaraṃ / tayormadhye ca sūtrāṇi sapta sampātayet samaṃ

हिन्दी अर्थ

सुन्दर पिण्डी बनावे। पिण्डीके आधे मानसे गर्भका निर्माण करे और गर्भके ही मानके अनुसार भित्तियाँ उठावे। भीतोंकी लंबाईके अनुसार ही उनकी ऊँचाई रखे। विद्वान् पुरुष भीतरकी

English

Thc images (may be) of the shape of an umbrella cock

अध्याय ५४

श्लोक 18

१ वनमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरे स्थितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ३ विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः ४ वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५३ एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं ।द्व्यन्तरो वामवामञ्च(१) लिङ्गानां दीर्घता नव

1 vanamaṅgulamānena dvāragarbhakare sthitamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 dvātriṃśatṣoḍaśārdhañceti ga, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 3 viṃśatistriguṇaistatheti gha, cihnitapusutakapāṭhaḥ 4 vanaliṅgaṃ bhavedvaramiti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ / calaliṅgaṃ bhaved dhruvamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 153 evaṃ syurnava sūtrāṇi bhūtasūtraiś ca madhyamaṃ / dvyantaro vāmavāmañca(1) liṅgānāṃ dīrghatā nava

हिन्दी अर्थ

ऊँचाईसे दुगुनी शिखरकी ऊँचाई करावे। शिखरकी अपेक्षा चौथाई ऊँचाईमें मन्दिरकी परिक्रमा बनवावे तथा इसी ऊँचाईमें मन्दिरके आगेके मुख-मण्डपका भी निर्माण करावे

English

The head portion (bf the lihra) should hr. a-, •

अध्याय ५४

श्लोक 19

हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः ।हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्

hastādvivardhate hasto yāvatsyur nava pāṇayaḥ / hīnamadhyottamaṃ liṅgaṃ trividhaṃ trividhātmakam

हिन्दी अर्थ

गर्भके आठवें अंशके मापका रथकोंके निकलनेका मार्ग (द्वार) बनावे। अथवा परिधिके तृतीय भागके अनुसार वहाँ रथकों (छोटे-छोटे रथों) - को रचना करावे तथा उनके भी तृतीय भागके

English

At a corner of a part (there should be) the charming axis (represented) by four parts deficient by one part. By the elision of two, three and four parts in order, (one gets) the full, crescent moon and lotus shape.

अध्याय ५४

श्लोक 20

एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः ।लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च

ekaikaliṅgamadhyeṣu trīṇi trīṇi ca pādaśaḥ / liṅgāni ghaṭayeddhīmān ṣaṭsu cāṣṭottareṣu ca

हिन्दी अर्थ

मापका उन रथोंके निकलनेके मार्ग (द्वार)-का निर्माण करावे। तीन रथकोंपर सदा तीन वामोंकी स्थापना करे

English

Listen then to (the description of forms having) four or three faces or one face and mukhalinga. The part to be wor¬ shipped is to be made set with nine parts.

अध्याय ५४

श्लोक 21

स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका ।भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं

sthiradīrghaprameyāttu dvāragarbhakarātmikā / bhāgeśañcāpyamīśañca devejyantulyasaṃjñitaṃ

हिन्दी अर्थ

शिखरके लिये चार सूत्रोंका निपातन करे। शुकनासांके ऊपरसे सूतको तिरछा गिरावे।

English

The face should be made equal to one-eighth part of the breadth. I have described the four-faced form. Listen!. The three-faced form is described now.

अध्याय ५४

श्लोक 22

चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् ।दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं

catvāri liṅgarūpāṇi viṣkambheṇa tu lakṣayet / dīrghamāyānvitaṃ kṛtvā liṅgaṃ kuryāt trirūpakaṃ

हिन्दी अर्थ

१. नारदपुराण, पूर्वभाग, द्वितीय पाद, ५६वें अध्यायके ६०० से लेकर ६०३ तकके श्लोकोंमें भी यही बात कही गयी है। २. शिखरके चार भाग करके नीचेके दो भागोंको “शुकनासा' कहते हैं। उसके ऊपरके तीसरे भागमें वेदी होती है, जिसपर उसका कण्ठमात्र स्थित होता है। सबसे ऊपरके चतुर्थ भागमें 'आमलसार' संज्ञक कण्ठका निर्माण कराया जाना चाहिए। जैसा कि मत्स्यपुराणमें

English

The ear and feet are made. One has to mark the fore¬ head etc. for that. Then the arms should be made with four parts quite strong.

अध्याय ५४

श्लोक 23

चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं ।लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै

caturaṣṭāṣṭavṛttañca tattvatrayaguṇātmakaṃ / liṅgānāmīpsitaṃ dairghyaṃ tena kṛtvāṅgulāni vai

हिन्दी अर्थ

चतुर्धा शिखरं भज्य अर्धभागद्वयस्य तु । शुकनासं प्रकुर्वीत तृतीये वेदिका मता॥

English

The projection of the frontispiece (should be) one- eighth of the breadth. One face has to be made such as to have- beautiful eye on the eastern side.

अध्याय ५४

श्लोक 24

ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं ।तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं

dhvajādyāyaiḥ surair bhūtaiḥ śikhibhirvā haret kṛtiṃ / tānyaṅgulāni yaccheṣaṃ lakṣayecca śubhāśubhaṃ

हिन्दी अर्थ

शिखरके आधे भागमें सिंहकी प्रतिमाका निर्माण करावे। शुकनासापर सूतको स्थिर करके उसे मध्य संधितक ले जाय

English

One may take the make by banners and the like, by gods, elements or fires; those fingers, the remainder, one should mark as auspicious or inauspicious.

अध्याय ५४

श्लोक 25

ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः ।स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः

dhvajādyā dhvajasiṃhebhavṛṣāḥ jyeṣṭhāḥ pare śubhāḥ / svareṣu ṣaḍjagāndhārapañcamāḥ śubhadāyakāḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार दूसरे पार्श्रमें भी सूत्रपात करे। शुकनासाके ऊपर वेदी हो और वेदीके ऊपर आमलसार नामक कण्ठसहित कलशका निर्माण कराया जाय। उसे विकराल न बनाया जाय।

English

Banner and the like — banner, lion, elephant, bull — the first are best, the others auspicious; among notes Shadja, Gandhara and Panchama give good.

अध्याय ५४

श्लोक 26

भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः ।उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्

bhūteṣu ca śubhā bhūḥ syādagniṣvāhavanīyakaḥ / uktāyāmasya cārdhāṃśe nāgāṃśair bhājite kramāt

हिन्दी अर्थ

जहाँतक वेदीका मान है, उससे ऊपर ही कलशकी कल्पना होनी चाहिए। मन्दिरके द्वारकी जितनी चौड़ाई हो, उससे दूनी उसकी ऊँचाई रखनी चाहिए। द्वारको बहुत ही सुन्दर और

English

Among elements the earth is good; the Ahavaniya among fires. In half the stated length divided in order by the serpent-parts,

अध्याय ५४

श्लोक 27

रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् ।आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता

rasabhūtāṃśaṣaṣṭhāṃśatryaṃśādhikaśarair bhavet / āḍhyānāḍhyasurejyārkatulyānāñcaturasratā

हिन्दी अर्थ

शोभासम्पन्न बनाना चाहिए। द्वारके ऊपरी भागमें सुंदर मङ्गलमय वस्तुओंके साथ गूलरको दो शाखाएँ स्थापित करे (खुदवावे) ॥ १७--१९॥ . द्वारके चतुर्थाशमें चण्ड, प्रचण्ड, विष्वक्सेन

English

by six, by element-parts, by a sixth, by a third, and by five more; it is square for the wealthy, the poor, Brihaspati, and the sun alike.

अध्याय ५४

श्लोक 28

पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः ।द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः

pañcamaṃ vardhamānākhyaṃ vyāsānnāhapravṛddhitaḥ / dvidhā bhedā bahūnyatra vakṣyante viśvakarmataḥ

हिन्दी अर्थ

और वत्सदण्ड-इन चार द्वारपालोंकी मूर्तियोंका

English

The fifth is called Vardhamana, from increase of girth over breadth. There are two kinds; many are to be told here from Vishvakarman.

अध्याय ५४

श्लोक 29

आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा(२) ।१ अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५४ त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च(१)

āḍhyādīnāṃ tridhā sthaulyādyavadhūtaṃ tadaṣṭadhā(2) / 1 antare vāmavāme ceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sthaulyād yavavṛddhyā tadaṣṭadhā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 154 tridhā hastājjinākhyañca yuktaṃ sarvasamena ca(1)

हिन्दी अर्थ

करे। उनके हाथमें कमल हो और दिग्गज कलशोंके जलद्वारा उन्हें नहला रहे हों। मन्दिरके परकोटेकी ऊँचाई उसके चतुर्थांशके बराबर हो। प्रासादके गोपुरकी ऊँचाई प्रासादसे एक चौथाई

English

Of the wealthy and others there are three kinds by stoutness; that shaken-off, eightfold; threefold by hand is called Jina, joined with all alike.

अध्याय ५४

श्लोक 30

पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये(२) देवार्चिते तथा ।पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि

pañcaviṃśatiliṅgāni nādye(2) devārcite tathā / pañcasaptabhirekatvājjinair bhaktair bhavanti hi

हिन्दी अर्थ

कम हो। यदि देवताका विग्रह पाँच हाथका हो तो उसके लिये एक हाथकी पीठिका होनी चाहिए

English

Twenty-five lingas — not in the first, worshipped by gods likewise; five and seven by unity, with devotees of Jinas.

अध्याय ५४

श्लोक 31

चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च ।एवमष्टाङ्गुलविस्तारो(३) नवैककरगर्भतः

caturdaśasahasrāṇi caturdaśaśatāni ca / evamaṣṭāṅgulavistāro(3) navaikakaragarbhataḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु-मन्दिरके सामने एक गरुडमण्डप तथा भौमादि धामका निर्माण करावे। भगवानुके श्रीविग्रहके सब ओर आठौं दिशाओंके ऊपरी भागमें भगवत्प्रतिमासे दुगुनी बड़ी अवतारोंकी मूर्तियाँ बनावे। पूर्व दिशामें

English

Fourteen thousand and fourteen hundred; thus the breadth eight fingers, from nine and one cubit within.

अध्याय ५४

श्लोक 32

तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि(४) सूत्रकैः ।विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं

teṣāṃ koṇārdhakoṇasthaiścintyāt koṇāni(4) sūtrakaiḥ / vistāraṃ madhyamaḥ kṛtvā sthāpyaṃ vā madhyatastrayaṃ

हिन्दी अर्थ

वराह, दक्षिणमें नृसिंह, पश्चिममें श्रीधर, उत्तरमें हयग्रीव, अग्निकोणमें परशुराम, नैर्ऋ्रत्यकोणमें श्रीराम, वायव्यकोणमें वामन तथा इशानकोणमें वासुदेवको मूर्तिका निर्माण करे। प्रासाद-रचना आठ, बारह आदि

English

By the corner and half-corner parts of those one should think the corners by cords; making the breadth middling, or three should be set in the middle.

अध्याय ५४

श्लोक 33

विभागादूर्ध्वमष्टास्रो(५) द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः ।पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः

vibhāgādūrdhvamaṣṭāsro(5) dvyaṣṭāsraḥsyācchivāṃśakaḥ / pādājjānvantako brahmā nābhyanto viṣṇurityataḥ

हिन्दी अर्थ

समसंख्यावाले स्तम्भोंद्वारा करनी चाहिए। द्वारके

English

Above the division it is eight-cornered; sixteen-cornered is the Shiva part; from the foot to the knee is Brahma; to the navel Vishnu;

अध्याय ५४

श्लोक 34

मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति ।पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते

mūrdhvānto bhūtabhāgeśo vyakte 'vyakte ca tadvati / pañcaliṅgavyavasthāyāṃ śiro vartulamucyate

हिन्दी अर्थ

निर्माण करावे। गूलरकी शाखाओंके अर्ध भागमें अष्टम आदि अंशको छोड़कर जो वेध होता है, सुंदर रूपवाली लक्ष्मीदेवीके श्रीविग्रहको अङ्कित वह दोषकारक नहीं होता है

English

to the head the lord of elements, in the manifest and unmanifest of it. In the arrangement of five lingas the head is called round.

अध्याय ५४

श्लोक 35

छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः(६) ।एकैकस्य चतुर्भेदैः(७) काम्यभेदात् फलं वदे

chatrābhaṃ kukkuṭābhaṃ vā bālendupratimākṛtiḥ(6) / ekaikasya caturbhedaiḥ(7) kāmyabhedāt phalaṃ vade

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापृराणमें “प्रासाद आदिके लक्षणका वर्णन नामक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Umbrella-like or cock-like, or of the form of a crescent moon. By fourfold division of each, I shall tell the fruit by difference of desire.

अध्याय ५४

श्लोक 36

लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् ।आद्यभागं चतुर्धा तु(८) विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्

liṅgamastakavistāraṃ vasubhaktantu kārayet / ādyabhāgaṃ caturdhā tu(8) vistārocchrāyato bhajet

हिन्दी अर्थ

मन्दिरके देवताकी स्थापना और भूतशान्ति आदिका कथन हयग्रीबजी कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं मन्दिरमें ब्रह्माकी और ईशानकोणमें लिङ्गमय शिवको स्थापित करनेयोग्य देवताओंका वर्णन करूँगा, स्थापना करे। अथवा ईशानमें रुद्ररूपकी स्थापना आप सुनें। पञ्चायतन मन्दिरमें जो बीचका प्रधान करे। अथवा एक-एक आठ दिशाओंमें और एक

English

One should make the width of the linga's head divided by eight; one should divide the first part fourfold by breadth and height.

अध्याय ५४

श्लोक 37

चत्वारि तत्र सूत्राणि(९) भागभागानुपातनात् ।१ पूजयेत् सर्वमेव चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ नाढ्ये देवार्चित इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ एवमष्टाङ्गुअलविन्यास इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ छिन्द्यात् कोणानीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।छिन्द्यात् कोषाणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ द्विभागादूर्धवमष्टास्र इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ८ अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ९ चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः :प् १५५ पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्

catvāri tatra sūtrāṇi(9) bhāgabhāgānupātanāt / 1 pūjayet sarvameva ceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 nāḍhye devārcita iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 evamaṣṭāṅgualavinyāsa iti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 chindyāt koṇānīti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / chindyāt koṣāṇi iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 dvibhāgādūrdhavamaṣṭāsra iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 bālendutrapuṣākṛtiriti kha, ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 caturbhāgair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 8 antyabhāgamiti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 9 catvāri tatra chatrāṇi iti ga, gha, ṅa, cihnitapustakacatuṣṭyapāṭhaḥ :p 155 puṇḍarīkantu bhāgena viśālākhyaṃ vilopanāt

हिन्दी अर्थ

मन्दिर हो, उसमें भगवान् वासुदेवको स्थापित बीचमें-इस प्रकार कुल नौ मन्दिर बनवावे। करे। शेष चार मन्दिरोंमेंसे अग्निकोणवाले मन्दिरमें उनमेंसे बीचमें वासुदेवकी स्थापना करे और भगवान् वामनकी, नैऋत्यकोणमें नरसिंहकी, पूर्वादि दिशाओंमें परशुराम-राम आदि मुख्य- वायव्यकोणमें हयग्रीवकी और ईशानकोणमें मुख्य नौ अवतारोंकी तथा इन्द्र आदि लोकपालोंकी

English

Four lines there by dropping part by part; the Pundarika by one part; the Vishala by erasing;

अध्याय ५४

श्लोक 38

त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् ।शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये(१)

triśātanāttu śrīvatsaṃ śatrukṛdvedalopanāt / śiraḥ sarvasame śreṣṭhaṃ kukkuṭābhaṃ surāhvaye(1)

हिन्दी अर्थ

वराहभगवान्की स्थापना करे। अथवा यदि बीचमें स्थापना करनी चाहिए। अथवा कुल नौ धामोंमें भगवान् नारायणकी स्थापना करे तो अग्निकोणमें पाँच मन्दिर मुख्य बनवावे । इनके मध्यमें भगवान्

English

the Shrivatsa by cutting three; the Shatrukrit by erasing four; the head in the all-equal is best; the cock-like in the Suraha.

अध्याय ५४

श्लोक 39

चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् ।अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु

caturbhāgātmake liṅgetrapuṣaṃ dvayalopanāt / anādyasya śiraḥ proktamardhacandraṃ śiraḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

दुर्गाकी, नैऋत्यकोणमें सूर्यकी, वायव्यकोणमें पुरुषोत्तमकी स्थापना करे

English

In the linga of four parts, the Trapusha by erasing two; the head of the beginningless is declared; hear the half-moon head.

अध्याय ५४

श्लोक 40

अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं(२) ।पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्

aṃśāt prānte yugāṃśaiś ca tvekāhānyāmṛtākṣakaṃ(2) / pūrṇabālendukumudaṃ dvitrivedakṣayāt kramāt

हिन्दी अर्थ

पूर्व दिशामें लक्ष्मी और कुबेरकी, दक्षिणमें है । यदि शिलासे काँसेके बने हुए घण्टेकी-सी

English

By a part at the end, by four parts, one-day, nectar-eyed; the full young moon, kumuda, by two, three, four, in decreasing order.

अध्याय ५४

श्लोक 41

चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु ।पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं(३)

catustrirekavadanaṃ mukhaliṅgamataḥ śṛṇu / pūjābhāgaṃ prakartavyaṃ mūrtyagnipadakalpitaṃ(3)

हिन्दी अर्थ

मातृकागण, स्कन्द, गणेश और शिवकी, पश्चिममें सूर्य आदि नौ ग्रहोंकी तथा उत्तरमें मत्स्य आदि दस अवतारोंकी स्थापना करे। इसी प्रकार अग्निकोणमें चण्डीकी, नैर्ऋ्रत्यकोणमें अम्बिकाकी,

English

Four, three, one-faced — hear then the face-linga. The worship portion should be made, arranged by form, fire and foot.

अध्याय ५४

श्लोक 42

अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् ।शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः

arkāṃśaṃ pūrvavat tyaktvā ṣaṭ sthānāni vivartayat / śironnatiḥ prakartavyā lalāṭaṃ nāsikā tataḥ

हिन्दी अर्थ

वायव्यकोणमें सरस्वतीकी और ईशानकोणमें लक्ष्मीजीको स्थापना करनी चाहिए। मध्यभागमें वासुदेव अथवा नारायणकी स्थापना करे। अथवा तेरह कमरोंवाले देवालयके मध्यभागमें विश्वरूप

English

Having left aside the sun-part as before, one should turn six places: the head height should be made, the forehead, nose,

अध्याय ५४

श्लोक 43

वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः ।कराभ्यां मुकुलीकृत्य(४) प्रतिमायाः प्रमाणतः

vadanaṃ civukaṃ grīvā yugabhāgair bhujākṣibhiḥ / karābhyāṃ mukulīkṛtya(4) pratimāyāḥ pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुको स्थापना करे

English

mouth, chin, neck, by parts of four, with arms and eyes; having folded with the hands according to the measure of the image.

अध्याय ५४

श्लोक 44

मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः ।चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु

mukhaṃ prati samaḥ kāryo vistārādaṣṭamāṃśataḥ / caturmukhaṃ mayā proktaṃ trimukhañcocyate śṛṇu

हिन्दी अर्थ

पूर्व आदि दिशाओंमें केशव आदि द्वादश विग्रहोंको स्थापित करे तथा इनसे अतिरिक्त गृहोंमें साक्षात् ये श्रीहरि ही विराजमान होते हैं। भगवानको प्रतिमा मिट्टी, लकड़ी, लोहा, रत्न,

English

The face should be made equal toward each, by an eighth of the breadth. The four-faced I have told; hear the three-faced.

अध्याय ५४

श्लोक 45

कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् ।भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं

karṇapādādhikāstasya lalāṭādīni nirdiśet / bhujau caturbhirbhāgaistu kartavyau paścimorjitaṃ

हिन्दी अर्थ

पत्थर, चन्दन और फूल--इन सात वस्तुओंकी बनी हुई सात प्रकारकी मानी जाती है। फूल, मिट्टी तथा चन्दनकी बनी हुई प्रतिमाएँ बननेके बाद तुरंत पूजी जाती हैं। (अधिक कालके लिये

English

It has ear-feet extra; forehead and the like one should indicate. The arms should be made by four parts; the west is strong.

अध्याय ५४

श्लोक 46

विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः ।एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं

vistarādaṣṭamāṃśena mukhānāṃ pratinirgamaḥ / ekavaktraṃ tathā kāryaṃ pūrvasyāṃ saumyalocanaṃ

हिन्दी अर्थ

नहीं होतीं।) पूजन करनेपर ये समस्त कामनाओंको पूर्ण करती हैं। अब मैं शैलमयी प्रतिमाका वर्णन करता हूँ, जहाँ प्रतिमा बनानेमें शिला (पत्थर)-का उपयोग किया जाता है

English

By an eighth of the breadth is the projection of the faces. One-faced should be made in the east with gentle eyes.

अध्याय ५४

श्लोक 47

ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् ।१ कुक्कुटाण्डं सुधाद्वये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५६ भुजाच्च पञ्चमांशेन(१) भुजहीनं विवर्तयेत्

lalāṭanāsikāvaktragrīvāyāñca vivartayet / 1 kukkuṭāṇḍaṃ sudhādvaye iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 dvaikahānyā sutāhvayamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 ṛtvagnipadakalpitamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ, mukhabhāgaṃ prakartavyaṃ mūlāgnipadakalpitamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 karṇābhyāṃ kuṇḍalīkṛtveti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 156 bhujācca pañcamāṃśena(1) bhujahīnaṃ vivartayet

हिन्दी अर्थ

उत्तम तो यह है कि किसी पर्वतका पत्थर लाकर प्रतिमा बनवावे । पर्वतोंके अभावमें जमीनसे निकले हुए पत्थरका उपयोग करे। ब्राह्मण आदि चारों वर्णवालोंके लिये क्रमशः सफेद, लाल,

English

One should project the forehead, nose, mouth and neck; from the arm by a fifth part, one should project armless.

अध्याय ५४

श्लोक 48

विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं ।सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं

vistārasya ṣaḍaṃśena mukhair nirgamanaṃ hitaṃ / sarveṣāṃ mukhaliṅgānāṃ trapuṣaṃ vātha kukkuṭaṃ

हिन्दी अर्थ

पीला और काला पत्थर उत्तम माना गया है। यदि ब्राह्मण आदि वर्णवालोंको उनके वर्णके अनुकूल उत्तम शिला न मिले तो उसमें आवश्यक वर्णकी कमीको पूर्ति करनेके लिये नरसिंह-मन्त्रसे हवन

English

By a sixth of the breadth the projection of the faces is good. For all face-lingas, the Trapusha or the cock.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 54
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.