Agni Purana· Agni Purāṇa
55
अध्याय 55 / 381

Adhyaya 55

9 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ9 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५५

श्लोक 1

पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् ।दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता

piṇḍikālakṣaṇakathanaṃ bhagavānuvāca ataḥ paraṃpravakṣyāmi pratimānāntu piṇḍikām / dairghyeṇa pratimātulyā tadardhena tu vistṛtā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। यदि शिलामें सफेद रेखा हो तो

English

I shall describe (the characteristics of) the pedestal of images. They have the same length as (the height) of the image and have breadth half (the height) of (the image).

अध्याय ५५

श्लोक 2

उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः ।तृतीयेन तु वा तुल्यं(२) तत्त्रिभागेण मेखला

ucchritāyāmatordhena suvistārārdhabhāgataḥ / tṛtīyena tu vā tulyaṃ(2) tattribhāgeṇa mekhalā

हिन्दी अर्थ

आवाज निकलती हो और काटनेपर उससे चिनगारियाँ निकलती हों तो वह 'पुँल्लिङ्ग' है, ऐसा समझना चाहिए। यदि उपर्युक्त चिह्न उसमें कम दिखायी दें, तो उसे 'स्त्रीलिङ्ग' समझना

English

Or the breadth should be half or one-third of the measure of the height. The girdle should be equal to one-third of its breadth.

अध्याय ५५

श्लोक 3

खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् ।विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः

khātaṃ ca tatpramāṇaṃ tu kiñciduttarato natam / vistārasya caturthena praṇālasya vinirgamaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए और पुँल्लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग-बोधक कोई रूप न होनेपर उसे 'नपुंसक' मानना चाहिए। तथा जिस शिलामें कोई मण्डलका चिह्न दिखायी दे, उसे सगर्भा समझकर त्याग देना चाहिए

English

The cavity should be of the same measure and should be inclined towards the posterior part. A quarter of the breadth (should be left out) for the canal as outlet.

अध्याय ५५

श्लोक 4

समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः ।विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्

samūlasya vistāramagre kuryāttadardhataḥ / vistārasya tṛtīyena toyamārgantu kārayet

हिन्दी अर्थ

प्रतिमा बनानेके लिये वनमें जाकर वनयाग आरम्भ करना चाहिए। वहाँ कुण्ड खोदकर और उसे लीपकर मण्डपमें भगवान् विष्णुका पूजन करना चाहिए तथा उन्हें बलि समर्पणकर कर्ममें

English

The height (of the pedestal) should be divided into six¬ teen parts as before. The lower six divisions should be made to comprise two parts. The neck should be three parts.

अध्याय ५५

श्लोक 5

पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं(३) दैर्घ्यमीशस्य(४) कीर्तितम् ।ईशं वा(५) तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्

piṇḍikārdhena vā tulyaṃ(3) dairghyamīśasya(4) kīrtitam / īśaṃ vā(5) tulyadīrghañca jñātvā sūtraṃ prakalpayet

हिन्दी अर्थ

उपयोगी टंक आदि शस्त्रोंकी भी पूजा करनी चाहिए। फिर हवन करनेके पश्चात् अगहनीके चावलके जलसे अस्त्र-मन्त्र (अस्त्राय फट्)-के उच्चारणपूर्वक उस शिलाको सींचना चाहिए। नरसिंह-मन्त्रसे उसकी

English

The foundation, projections, joint, seat and other remain¬ ing parts should each comprise one part. This will hold good in the case of ordinary images.

अध्याय ५५

श्लोक 6

१ भुजार्धपञ्चमांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५७ उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया ।अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्

1 bhujārdhapañcamāṃśeneti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 tribhāgena tu bāhulyamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 piṇḍikārdhena bāhulyamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 dairghyaṃ kuśasyeti ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 kuśambāhulyadīrghañceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 157 ucchrāyaṃ pūrvavat kuryādbhāgaṣoḍaśasaṅkhyayā / adhaḥ ṣaṭkaṃ dvibhāgantu kaṇṭhaṃ kuryāttribhāgakam

हिन्दी अर्थ

रक्षा करके मूल-मन्त्र (३ नमो नारायणाय)- से पूजन करे। फिर पूर्णाहुति-होम करके आचार्य भूतोंके लिये बलि समर्पित करें। वहाँ जो भी अव्यक्तरूपसे रहनेवाले जन्तु, यातुधान (राक्षस),

English

The pedestal of (the image of) Hari also should always be made beautiful. The measures (laid down) for the images of Visnu shall apply to (the images of) all gods. Those measures set forth for the image of Laksmi shall apply to all (images of) the goddesses.

अध्याय ५५

श्लोक 7

शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा ।पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च

śeṣāstvekaikaśaḥ kāryāḥ pratiṣṭhānirgamās tathā / paṭṭikā piṇḍikā ceyaṃ sāmānyapratimāsu ca

हिन्दी अर्थ

हों, उन सबका पूजन करके इस प्रकार क्षमा- प्रार्थना करनी चाहिए

English

The pedestal of (the image of) Hari also should always be made beautiful. The measures (laid down) for the images of Visnu shall apply to (the images of) all gods. Those measures set forth for the image of Laksmi shall apply to all (images of) the goddesses.

अध्याय ५५

श्लोक 8

प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते(१) ।गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च

prāsādadvāramānena pratimādvāramucyate(1) / gajavyālakasaṃyuktā prabhā syāt pratimāsu ca

हिन्दी अर्थ

“भगवान् केशवकी आज्ञासे प्रतिमाके लिये हमलोगोंको यह यात्रा हुई है। भगवान् विष्णुके लिये जो कार्य हो, वह आपलोगोंका भी कार्य है। अतः हमारे दिये हुए इस बलिदानसे आपलोग

English

The pedestal of (the image of) Hari also should always be made beautiful. The measures (laid down) for the images of Visnu shall apply to (the images of) all gods. Those measures set forth for the image of Laksmi shall apply to all (images of) the goddesses.

अध्याय ५५

श्लोक 9

पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः ।सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते ।देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते

piṇḍikāpi yathāśobhaṃ kartavyā satataṃ hareḥ / sarveṣāmeva devānāṃ śiṣṇūktaṃ mānamucyate / devīnāmapi sarvāsāṃ lakṣmyuktaṃ mānamucyate

हिन्दी अर्थ

सर्वथा तृप्त हों और शीघ्र ही यह स्थान छोड़कर कुशलपूर्वक अन्यत्र चले जायँ'

English

The pedestal of (the image of) Hari also should always be made beautiful. The measures (laid down) for the images of Visnu shall apply to (the images of) all gods. Those measures set forth for the image of Laksmi shall apply to all (images of) the goddesses.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 55
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.