Agni Purana· Agni Purāṇa
56
अध्याय 56 / 381

Adhyaya 56

31 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५६

श्लोक 1

दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः ।प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

dikpālayāgakathanaṃ bhagavānuvāca pratiṣṭhāpañcakaṃ vakṣye pratimātmā tu pūruṣaḥ / prakṛtiḥ piṇḍikā lakṣmīḥ pratiṣṭhā yogakastayoḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सावधान करनेपर वे जीव बड़े

English

The auspicious sacrificial platform should be made ready with one third (or) half (of the above space). It should be decked with pitchers big and small and canopies etc.

अध्याय ५६

श्लोक 2

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः ।गर्भसूत्रं तु निःसार्य(२) प्रासादस्याग्रतो गुरुः

icchāphalārthibhistasmātpratiṣṭhā kriyate naraiḥ / garbhasūtraṃ tu niḥsārya(2) prāsādasyāgrato guruḥ

हिन्दी अर्थ

वह बहुत ही उत्तम है, अगर काली रेखा हो तो प्रसन्न होते हैं और सुखपूर्वक उस स्थानको वह नरसिंह-मन्त्रसे हवन करनेपर उत्तम होती छोड़कर अन्यत्र चले जाते हैं। इसके बाद :

English

All the materials (to be used in the rite) should be cleans¬ ed with paheagavya (the five things extracted from a cow). The priest should adorn (himself with ornaments). Having contemplated his own self as (lord) Visnu, he should begin worship.

अध्याय ५६

श्लोक 3

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् ।स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः

aṣṭaṣoḍaśaviṃśāntaṃ maṇḍapañcādhamādikam / snānaṃ kalaśārthañca yāgadravyārthamardhataḥ

हिन्दी अर्थ

कारीगरोंके साथ यज्ञका चरु भक्षण करके रातमें फिर अस्त्रको भी पूजा करे। कुदाल (फावड़े), सोते समय स्वप्र-मन्त्रका जप करे। “जो समस्त टंक और शस्त्र आदिके मुखपर मधु और घी प्राणियोंके निवास-स्थान हैं, व्यापक हैं, सबको लगाकर पूजन करना चाहिए। अपने-आपका उत्पन्न करनेवाले हैं, स्वयं विश्वरूप हैं और विष्णुरूपसे चिन्तन करे। कारीगरको विश्वकर्मा

English

The expert idol- worshippers should be established in front of each pit (intended for the rite). (They should be endowed) with rings, bracelets and other things.

अध्याय ५६

श्लोक 4

त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् ।१ प्रतिमाद्रव्यमुच्यते इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गर्भसूत्रन्तु निर्मायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५८ कलशैर् घटिकाभिश् च वितानाद्यैश् च भूषयेत्

tribhāgeṇārdhabhāgena vediṃ kuryāttu śobhanām / 1 pratimādravyamucyate iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 garbhasūtrantu nirmāyeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 158 kalaśair ghaṭikābhiś ca vitānādyaiś ca bhūṣayet

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विश्व जिनका स्वरूप है, उन स्वप्रके माने और शस्त्रके भी विष्णुरूप होनेकी ही भावना अधिपति भगवान् श्रीहरिको नमस्कार है। देव! करे। फिर शस्त्र कारीगरको दे और उसका मुख- देवेश्वर! मैं आपके निकट सो रहा हूँ। मेरै मनमें पृष्ठ आदि उसे दिखा दे॥ २५--२७॥

English

Logs of the pippala, udumbara, vata trees (should be plant¬ ed) at the doorways of the place for the sake of arches. The place may be quadrangular, semi-circular, circular or lotus¬ shaped.

अध्याय ५६

श्लोक 5

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् ।अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

pañcagavyena samprokṣya sarvadravyāṇi dhārayet / alaṅkṛto gururviṣṇuṃ dhyātvātmānaṃ prapūjayet

हिन्दी अर्थ

“जिन कार्योंका संकल्प है, उन सबके सम्बन्धमें कारीगर अपनी इन्द्रियोंको वशमें रखे और मुझसे कुछ कहिये'॥ २२-२४॥ हाथमें टंक लेकर उससे उस शिलाको चौकोर

English

Log of the fig tree should adorn the east, of the subhadra the south, of the sukarma and suhotra the northern and western doorways respectively.

अध्याय ५६

श्लोक 6

अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः ।कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान्

aṅgulīyaprabhṛtibhirmūrtipān valayādibhiḥ / kuṇḍe kuṇḍe sthāpayecca mūrtipāṃstatra pāragān

हिन्दी अर्थ

“३ ॐ हूं फट् विष्णवे स्वाहा।' इस प्रकार बनावे। फिर पिण्डी बनानेके लिये उसे कुछ

English

The pitchers having young sprouts of mango trees should be placed five cubits apart at the foot of each one of the suppor¬ ting columns of the arches and be worshipped with the sacred syllables syona prthivi1.

अध्याय ५६

श्लोक 7

चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे ।पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं

catuṣkoṇe cārdhakoṇe vartule padmasannibhe / pūrvādau toraṇārthantu pippaloḍumbarau vaṭaṃ

हिन्दी अर्थ

तो सब शुभ होता है और यदि बुरा स्वप्र हुआ रथपर रखे और शिल्पशालामें लाकर पुनः उस तो नरसिंह-मन्त्रसे हवन करनेपर शुभ होता है। शिलाका पूजन करे। इसके बाद कारीगर प्रतिमा सबेरै उठकर अस्त्र-मन्त्रसे शिलापर अर्घ्य दे। बनावे

English

The sudarfana (disc of Visnu) should be placed at the top. A wise man has to make the banner five cubits long.

अध्याय ५६

श्लोक 8

प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं ।सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम्

plakṣaṃ suśobhanaṃ pūrvaṃ subhadrandakṣatoraṇaṃ / sukarma ca suhotrañca āpye saumye samucchrayam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'मन्दिरके देवताकी स्थापना, भूतशान्ति शिला-लक्षण और प्रतिमा-निर्माण आदिका निरूपण” नामक तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Pitchers should be placed at the east and other direc¬ tions. Four pitchers should be placed at the corners of the sacri¬ ficial altar with the sacred syllable ajighra.

अध्याय ५६

श्लोक 9

पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् ।तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान्

pañcahastaṃ tu saṃsthāpya syonāpṛthvīti pūjayet / toraṇastambhamūle tu kalaśānmaṅgalāṅkurān

हिन्दी अर्थ

वासुदेव आदिकी प्रतिमाओंके लक्षण

English

After having invoked Indra and others in the pitchers in the east etc. one should worship (Indra).' O Indra, the lord of celestials, the wielder of thunderbolt, seated on the elephant you come.

अध्याय ५६

श्लोक 10

प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं ।पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः

pradadyādupariṣṭācca kuryāccakraṃ sudarśanaṃ / pañcahastapramāṇantu dhvajaṃ kuryāddvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् हयग्रीव बोले- ब्रह्मन्! अब मैं तुम्हें वासुदेव आदिकी प्रतिमाके लक्षण बताता हूँ, सुनो । मन्दिरके उत्तर भागमें शिलाको पूर्वाभिमुख अथवा उत्तराभिमुख रखकर उसकी पूजा करे

English

(You) protect the eastern door in the company of celestials. May salutations be to you. After having worshipped. (Indra) with the sacred syllable tralaram indra1., the wise man should invoke him.

अध्याय ५६

श्लोक 11

वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं ।सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात् कुण्डं सुरोत्तम(१)

vaipulyaṃ cāsya kurvīta ṣoḍaśāṅgulasanmitaṃ / saptahastocchritaṃ vāsya kuryāt kuṇḍaṃ surottama(1)

हिन्दी अर्थ

और उसे बलि अर्पित करके कारीगर शिलाके बीचमें सूत लगाकर उसका नौ भाग करे। नवें भागको भी १२ भागोंमें विभाजित करनेपर एक- एक भाग अपने अङ्गुलसे एक अङ्गलका होता

English

O Agni! endowed with a trident, seated on a goat and possessing strength (you) come and accept my worship. You protect the south-east in the company of celestials. Salu¬ tations to you.

अध्याय ५६

श्लोक 12

अरुणोग्निनिभश् चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः ।रक्तवर्णस् तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्(२)

aruṇogninibhaś caiva kṛṣṇaḥ śuklotha pītakaḥ / raktavarṇas tathā śvetaḥ śvetavarṇādikakramāt(2)

हिन्दी अर्थ

है। दो अङ्गलका एक गोलक होता है, जिसे “कालनेत्र' भी कहते हैं

English

£V. 6.47.11.

अध्याय ५६

श्लोक 13

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः ।शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

kumudaḥ kumudākṣaś ca puṇḍarīkotha vāmanaḥ / śaṅkukarṇaḥ sarvanetraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

उक्त नौ भागोंमेंसे एक भागके तीन हिस्से करके उसमें पाष्णि-भागकी कल्पना करे। एक भाग घुटनेके लिये तथा एक भाग कण्ठके लिये निश्चित रखे। मुकुटको एक बित्ता रखे। मुँहका

English

£V. 8.44.16.

अध्याय ५६

श्लोक 14

पूज्या कोटिगुणैर् युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः ।जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः

pūjyā koṭiguṇair yuktāḥ pūrvādyā dhvajadevatāḥ / jalāḍhakasupūrāstu pakvavimbopamā ghaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

भाग भी एक बित्तेका ही होना चाहिए। इसी प्रकार एक बित्तेका कण्ठ और एक ही बित्तेका हृदय भी रहे। नाभि और लिङ्गके बीचमें एक बित्तेका अन्तर होना चाहिए। दोनों ऊरु दो

English

RV. 10.14.1.

अध्याय ५६

श्लोक 15

१ समाहित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ श्वेतवर्नक्रमात् ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।कृष्णवर्णः क्रमाद्ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५९ अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः ।सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः

1 samāhita iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śvetavarnakramāt dhvajā iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / kṛṣṇavarṇaḥ kramāddhvajā iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 159 aṣṭāviṃśādhikaśataṃ kālamaṇḍanavarjitāḥ / sahiraṇyā vastrakaṇṭhāḥ sodakāstoraṇādvahiḥ

हिन्दी अर्थ

बित्तेके हों। जंघा भी दो बित्तेको हो। अब सूत्रोंका माप सुनो- ॥ ४--६॥

English

O Ananta! you come. Endowed with the disc! Seated on the tortoise! Lord oftheaww. You protect the bottom (of the sacrificial place). O Lord Ananta! Salutations to you. One should worship with (the sacred syllable) 'Saluta¬ tions to serpent' or 'Salutations to Ananta.

अध्याय ५६

श्लोक 16

घटाः स्थाप्याश् च पूर्वादौ वेदिकायाश् च कोणगान् ।चतुरः स्थापयेत् कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः

ghaṭāḥ sthāpyāś ca pūrvādau vedikāyāś ca koṇagān / caturaḥ sthāpayet kumbhānājighreti ca mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

दो सूत पैरमें और दो सूत जङ्घामें लगावे। घुटनोंमें दो सूत तथा दोनों ऊरुओंमें भी दो सूतका उपयोग करे। लिङ्गमें दूसरे दो सूत तथा कटिमें भी कमरबन्ध (करधन) बनानेके लिये

English

Pots should be set in the east and elsewhere, and four pots should be set at the corners of the altar with the "Ajighra" mantra.

अध्याय ५६

श्लोक 17

कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत् क्रमात् ।इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित

kumbheṣvāvāhya śakrādīn pūrvādau pūjayet kramāt / indrāgaccha devarāja vajrahasta gajasthita

हिन्दी अर्थ

दूसरे दो सूतोंका योग करे। नाभिमें भी दो सूत काममें लावे। इसी प्रकार हृदय और कण्ठमें दो सूतका उपयोग करे । ललाटमें दूसरे और मस्तकमें दूसरे दो सूतोंका उपयोग करे। बुद्धिमान् कारीगरोंको

English

Having invoked Indra and the others into the pots, one should worship in order in the east and so on: "Come, Indra, king of gods, thunderbolt-handed, seated on an elephant;

अध्याय ५६

श्लोक 18

पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते ।त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः

pūrvadvārañca me rakṣa devaiḥ saha namostu te / trātāramindramantreṇa arcayitvā yajed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

मुकुटके ऊपर एक सूत करना चाहिए। ब्रह्मन्! ऊपर सात ही सूत देने चाहिए। तीन कक्षाओंके अन्तरसे ही छः सूत्र दिलावे। फिर मध्य- सूत्रको त्याग दे और केवल सूत्रोंको ही निवेदित

English

protect my east door with the gods; homage to you." Having worshipped with the mantra "Savior Indra," the wise one should sacrifice.

अध्याय ५६

श्लोक 19

आगच्छाग्रे शक्तियुत(१) च्छागस्थ बलसंयुत ।रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते

āgacchāgre śaktiyuta(1) cchāgastha balasaṃyuta / rakṣāgneyīṃ diśaṃ devaiḥ pūjāṃ gṛha namostu te

हिन्दी अर्थ

ललाट, नासिका और मुखका विस्तार चार अङ्गलका होना चाहिए। गला और कानका भी चार-चार अङ्गुल विस्तार करना चाहिए। दोनों ओरकी हनु (ठोढ़ी) दो-दो अङ्गुल चौड़ी हो

English

"Come in front, with Shakti, seated on a goat, with strength; protect the southeast direction with the gods; accept worship; homage to you."

अध्याय ५६

श्लोक 20

अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण(२) यजेद्वा आग्नेय नमः ।महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल

agnimūrdhetimantreṇa(2) yajedvā āgneya namaḥ / mahiṣastha yamāgaccha daṇḍahasta mahābala

हिन्दी अर्थ

और चिबुक (ठोढ़ीके बीचका भाग) भी दो अङ्गुलका हो। पूरा विस्तार छः अङ्गुलका होना चाहिए। इसी प्रकार ललाट भी विस्तारमें आठ अङ्गलका बताया गया है। दोनों ओरके शङ्कु दो-

English

With the mantra "Agni-murdha" one should worship; "Homage to Agni." "Come, Yama, seated on a buffalo, staff in hand, mighty;

अध्याय ५६

श्लोक 21

रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते ।वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं

rakṣa tvaṃ dakṣiṇadvāraṃ vaivasvata namostu te / vaivasvataṃ saṅgamanamityanena yajedyamaṃ

हिन्दी अर्थ

दो अङ्गुलके बनाये जायँ और उनपर बाल भी हों। कान और नेत्रके बीचमें चार अङ्गुलका अन्तर रहना चाहिए। दो-दो अङ्गुलके कान एवं पृथुक बनावे। भौंहोंके समान सूत्रके मापका

English

protect the south door, Vaivasvata; homage to you." One should worship Yama with "Vaivasvata Sangamana."

अध्याय ५६

श्लोक 22

नैरृतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत(३) ।इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैरृतीं दिशं

nairṛtāgaccha khaḍgāḍhya balavāhanasaṃyuta(3) / idamarghyamidaṃ pādyaṃ rakṣa tvaṃ nairṛtīṃ diśaṃ

हिन्दी अर्थ

कानका स्रोत कहा गया है। बिंधा हुआ कान छः अङ्गुलका हो और बिना बिधा हुआ चार अङ्गुलका। अथवा बिंधा हो या बिना बिंधा, सब चिबुकके समान छः अङ्गलका होना चाहिए

English

"Come, Nirrita, rich in sword, with strength and vehicle; this arghya, this foot-water; protect the Nirrita direction."

अध्याय ५६

श्लोक 23

एष ते नैरृते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर् नरः ।मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल

eṣa te nairṛte mantreṇa yajedarghyādibhir naraḥ / makarārūḍha varuṇa pāśahasta mahābala

हिन्दी अर्थ

गन्धपात्र, आवर्त तथा शष्कुली (कानका पूरा घेरा) भी बनावे। एक अङ्गुलमें नीचेका ओठ और आधे अङ्गलका ऊपरका ओठ बनावे। नेत्रका विस्तार आधा अङ्गुल हो और मुखका

English

"This is for you, Nirrita" — the man should worship with this mantra with arghya and the rest. "Varuna, mounted on a crocodile, noose in hand, mighty,

अध्याय ५६

श्लोक 24

आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते ।उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः

āgaccha paścimaṃ dvāraṃ rakṣa rakṣa namostu te / uruṃ hi rājā varuṇaṃ yajedarghyādibhirguruḥ

हिन्दी अर्थ

विस्तार चार अङ्गुल हो। मुखको चौड़ाई डेढ़ अङ्गलकी होनी चाहिए। नाककी ऊँचाई एक अङ्गुल हो और ऊँचाईसे आगे केवल लंबाई दो अङ्गलकी रहे। करवीर-कुसुमके समान उसकी

English

come; protect the west door, protect; homage to you." The teacher should worship Varuna with "Uruḥ hi raja" with arghya and the rest.

अध्याय ५६

श्लोक 25

आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन ।वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर् नमोस्तु ते

āgaccha vāyo sabala dhvajahasta savāhana / vāyavyaṃ rakṣa devaistvaṃ samarudbhir namostu te

हिन्दी अर्थ

आकृति होनी चाहिए। दोनों नेत्रोंके बीच चार अङ्गुलका अन्तर हो। दो अङ्गुल तो आँखके

English

"Come, Vayu, strong, banner in hand, with vehicle; protect the northwest with the gods and Maruts; homage to you."

अध्याय ५६

श्लोक 26

१ शक्तिहस्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ अग्निमूर्ध्वेति अर्घ्याद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ नरवाहनसंयुत इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६० वात इत्य् आदिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा ।आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन

1 śaktihasta iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 agnimūrdhveti arghyādyair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 naravāhanasaṃyuta iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 160 vāta ity ādibhiścārvedonnamo vāyavepi vā / āgaccha soma sabalā gadāhasta savāhana

हिन्दी अर्थ

बराबर तारा (काली पुतली) बनावे और पाँच भाग करके, एक भागके बराबर टुक्तारा (छोटी पुतली) बनावे। नेत्रका विस्तार दो अङ्गुलका हो और द्रोणी आधे अङ्गलकी। उतना ही प्रमाण

English

With "Vata" and the rest, or "homage to Vayu." "Come, Soma, strong, mace in hand, with vehicle;

अध्याय ५६

श्लोक 27

रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते ।सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः

rakṣa tvamuttaradvāraṃ sakuvera namostu te / somaṃ rājānamiti vā yajetsomāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

भौंहोंकी रेखाका हो। दोनों ओरकी भौहें बराबर रहनी चाहिए। भौँहोंका मध्य दो अङ्गुलका और विस्तार चार अङ्गुलका होना चाहिए

English

protect the north door, with Kubera; homage to you." Or "Soma the king"; "homage to Soma."

अध्याय ५६

श्लोक 28

आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित ।यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते

āgaccheśāna sabala śūlahasta vṛṣasthita / yajñamaṇḍapasyaiśānīṃ diśaṃ rakṣa namostu te

हिन्दी अर्थ

भगवान् केशव आदिको मूर्तियोंके मस्तकका पूरा घेरा छब्बीस अङ्गुलका होवे अथवा बत्तीस अङ्गुलका। नीचे ग्रीवा (गला) पाँच नेत्र (अर्थात् दस अङ्गल)-को हो और इसके तीन गुना

English

"Come, Ishana, strong, trident in hand, seated on a bull; protect the northeast direction of the sacrificial pavilion; homage to you."

अध्याय ५६

श्लोक 29

ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ।ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक

īśānamasyeti yajedīśānāya namopi vā / brahmannāgaccha haṃsastha sruksruvavyagrahastaka

हिन्दी अर्थ

अर्थात् तीस अङ्गुल उसका वेष्टन (चारों ओरका घेरा) हो। नीचेसे ऊपरकी ओर ग्रीवाका विस्तार आठ अङ्गुलका हो। ग्रीवा और छातीके बीचका अन्तर ग्रीवाके तीन गुने विस्तारवाला होना

English

One should worship with "Ishanam asya," or "homage to Ishana." "Brahma, come, seated on a swan, with ladles in hand,

अध्याय ५६

श्लोक 30

सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते ।हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा

salokordhvāṃ diśaṃ rakṣa yajñasyāja namostu te / hiraṇyagarbheti yajennamaste brahmaṇepi vā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। दोनों ओरके कंधे आठ-आठ अङ्गुलके और सुन्दर अंस तीन-तीन अङ्गलके हों। सात नेत्र (यानी चौदह अङ्गुल)-की दोनों बाहे और सोलह अङ्गुलकी दोनों प्रबाहुएँ हों (बाहु और

English

protect the upper direction with the worlds, unborn of the sacrifice; homage to you." One should worship with "Hiranyagarbha"; "homage to Brahma."

अध्याय ५६

श्लोक 31

अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर ।अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते ।नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा

anantāgaccha cakrāḍhya kūrmasthāhigaṇeśvara / adhodiśaṃ rakṣa rakṣa ananteśa namostu te / namostu sarpeti yajedanantāya namopi vā

हिन्दी अर्थ

प्रबाहु मिलकर पूरी बाँह समझी जाती है)। बाहुओंकी चौड़ाई छः अङ्गुलको हो। प्रबाहुओंकी भी इनके समान ही होनी चाहिए। बाहुदण्डका चारों ओरका घेरा कुछ ऊपरसे लेकर नौ कला

English

"Come, Ananta, rich in discus, seated on the tortoise, lord of the serpent host; protect, protect the lower direction, lord of Ananta; homage to you." One should worship with "Namo astu sarpa"; "homage to Ananta."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 56
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.