Agni Purana· Agni Purāṇa
58
अध्याय 58 / 381

Adhyaya 58

34 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ34 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५८

श्लोक 1

स्नानादिविधिः भगवानुवाच ऐशान्यां जनयेत् कुण्डं गुरुर्वह्निञ्च वैष्णवं ।गायत्र्यष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान्

snānādividhiḥ bhagavānuvāca aiśānyāṃ janayet kuṇḍaṃ gururvahniñca vaiṣṇavaṃ / gāyatryaṣṭaśataṃ hutvā sampātavidhinā ghaṭān

हिन्दी अर्थ

आधे मानके अनुसार उसमें खात खुदावे। फिर दोनों पार््वभागोंमें समानरूपसे एक-एक भागको त्यागकर बाहरको ओरका एक पद नाली बनानेके लिये दे दे। विद्वान् पुरुष उसमें नाली बनवाये।

English

Be thou always prosperous (goddess) devoid of defects due to the sculptors. Having submitted thus that idol should be carried to the bathing pavilion. The sculptor should be satisfied by offering articles (of present). A cow should be given as gift to the priest. Then the eyes of the idol should be made open with (the recitation of) the syllable cilram deva.3

अध्याय ५८

श्लोक 2

प्रोक्षयेत् कारुशालायां शिल्पिभिर्मूर्तिपैर् व्रजेत् ।तूर्यशब्दैः कौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे

prokṣayet kāruśālāyāṃ śilpibhirmūrtipair vrajet / tūryaśabdaiḥ kautukañca bandhayeddakṣiṇe kare

हिन्दी अर्थ

फिर तीन भागमें जो एक भाग है, उसके आगे जल निकलनेका मार्ग रहे ॥४--६॥

English

The sight should be endowed with (the recitation of the syllable) agnir jyoti.4 Then white flowers, ghee and mustard seeds should be placed on the pedestal. The priest should place durva grass and tips of kuSa grass on the head of the deity. Then the priest should anoint the eyes (of the deity) with the syllables madhu vatu.5

अध्याय ५८

श्लोक 3

विष्णवे शिपिविष्टेति ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः ।पट्टवस्त्रेण कर्तव्यं देशिकस्यापि कौतुकं

viṣṇave śipiviṣṭeti ūrṇāsūtreṇa sarṣapaiḥ / paṭṭavastreṇa kartavyaṃ deśikasyāpi kautukaṃ

हिन्दी अर्थ

नाना प्रकारके भेदसे यह शुभ पिण्डिका ' भद्रा' कही गयी है। लक्ष्मी देवीकी प्रतिमा ताल (हथेली )-के मापसे आठ तालकी बनायी जानी

English

The syllables hiranyagarbha and imam me should be VS. 22.20.

अध्याय ५८

श्लोक 4

मण्डपे(१) प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रां पूजितान् स्तुवन् ।नमस्तेर्च्ये सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्मणा

maṇḍape(1) pratimāṃ sthāpya savastrāṃ pūjitān stuvan / namastercye sureśāni praṇīte viśvakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

माप सवा तीन जौके बराबर हो। नेत्रोंकी चौड़ाई उनको लंबाईको अपेक्षा आधी करे। मुखके एक कोनेसे लेकर दूसरे कोनेतककी जितनी लंबाई है, उसके बराबरके सूतसे नापकर कर्णपाश (कानका

English

RV. 1.115.1.

अध्याय ५८

श्लोक 5

प्रभाविताशेषजगद्धात्रि तुभ्यं नमो नमः ।त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयं

prabhāvitāśeṣajagaddhātri tubhyaṃ namo namaḥ / tvayi sampūjayāmīśe nārāyaṇamanāmayaṃ

हिन्दी अर्थ

पूरा घेरा) बनावे। उसकी लंबाई उक्त सूतसे कुछ अधिक ही रखे। दोनों कंधोंको कुछ झुका हुआ और एक कलासे रहित बनावे। ग्रीवाकी लंबाई डेढ़ कला रखनी चाहिए। वह उतनी ही चौड़ाईसे

English

VS. 3.9. £V. 1.90.6.

अध्याय ५८

श्लोक 6

रहिता शिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव ।एवं विज्ञाप्य प्रतिमां नयेत्तां स्नानमण्डपं

rahitā śilpidoṣaistvamṛddhiyuktā sadā bhava / evaṃ vijñāpya pratimāṃ nayettāṃ snānamaṇḍapaṃ

हिन्दी अर्थ

भी सुशोभित हो। दोनों ऊरुओंका विस्तार ग्रीवाकी

English

The flour paste of masura (a variety of grain) should be rubbed on the deity reciting (the hymn) ato deva2 Then the priest should wash (the deity) with hot water with the recitation of) sapta te agne 3.

अध्याय ५८

श्लोक 7

शिल्पिनन्तोषयेद्द्रव्यैर् गुरवे गां प्रदापयेत् ।चित्रं देवेति मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलयेत्ततः

śilpinantoṣayeddravyair gurave gāṃ pradāpayet / citraṃ deveti mantreṇa netre conmīlayettataḥ

हिन्दी अर्थ

सबकी यथायोग्य कल्पना करे

English

It should be anointed with (the syllables) Urupada - diva. (The image) should be bathed with (the waters of) the rivers and sacred places with (the syllables) apo hi ftha* and with the (waters containing) gems (with the) pavamana. (The image) (should be bathed) with the waters of an earthern pot with (the syllable) samudrarii gaccha 6. It should be consecrated with Sanno devi 5 and bathed with hot water (consecrated) by gayatri.

अध्याय ५८

श्लोक 8

१ मण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६४ अग्निर्ज्योतीति दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके ।ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा

1 maṇḍale iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 164 agnirjyotīti dṛṣṭiñca dadyādvai bhadrapīṭhake / tataḥ śuklāni puṣpāṇi ghṛtaṃ siddhārthakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हाथकी अँगुलियाँ बड़ी हों। वे परस्पर अवरुद्ध न हों। बड़ी अँगुलीकी अपेक्षा छोटी अँगुलियाँ सातवें अंशसे रहित हों। जंघा, ऊरु और कटि -इनको लंबाई क्रमशः एक-एक नेत्र

English

The supreme god should be bathed with five (kinds of) earth with (the syllable) hiranya. With pot made of earth of an anthill and sand waters and (the syllable) imam me 7 (it should be bathed).

अध्याय ५८

श्लोक 9

दूर्वां कुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः ।मधुवातेति मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद्गुरुः

dūrvāṃ kuśāgraṃ devasya dadyācchirasi deśikaḥ / madhuvāteti mantreṇa netre cābhyañjayedguruḥ

हिन्दी अर्थ

कम हो। शरीरके मध्यभागके आस-पासका अङ्ग गोल हो। दोनों कुच घने (परस्पर सटे हुए) और पीन (उभड़े हुए) हों। स्तनोंका माप हथेलीके बराबर हो। कटि उनकी अपेक्षा डेढ़ कला

English

(The image should be bathed) with herbal waters (with the syllable) tadvisnoh 8 and yd osadhi,9 with herbal decoctions (with the syllable) yajtld-yajiid10 and then with the panccagavya (the five things got from a cow). (The image should be bathed) with the waters contain¬ ing fruits (with the syllables) payah prthivyani 11 and ydhphalini12 and with (the contents of) the pitchers (kept in) the north and east with (the syllables) vUvatakaksuh,13

अध्याय ५८

श्लोक 10

हिरण्यगर्भमन्त्रेण इमं मेति च कीर्तयेत् ।घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चात् पठन् घृतवतीं पुनः

hiraṇyagarbhamantreṇa imaṃ meti ca kīrtayet / ghṛtenābhyañjayet paścāt paṭhan ghṛtavatīṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिक बड़ी हो । शेष चिह्न पूर्ववत् रहें । लक्ष्मीजीके दाहिने हाथमें कमल और बायें हाथमें बिल्वफल

English

The cleansing (of the image) of Hari (Visnu) should be done with (the recitation of the syllables somam rajdnam, visno raratamasi 14 from the right and with hamsah fuci1* on the west

अध्याय ५८

श्लोक 11

मसूरपिष्टे नोद्वर्त्य(१) अतो देवेति कीर्तयन् ।क्षालयेदुष्णतोयेन सप्त ते ऽग्रेति देशिकः

masūrapiṣṭe nodvartya(1) ato deveti kīrtayan / kṣālayeduṣṇatoyena sapta te 'greti deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। अन्य देवियोंकी प्रतिमा भी ऐसी ही हो।' उनके पार्श्वभागमें हाथमें चँवर लिये दो हो। दोनों भौंहोंको नासिकाकी अपेक्षा एक-एक सुन्दरी स्त्रियाँ खड़ी हों । सामने बड़ी नाकवाले जौ अधिक बनावे और नासिकाको उनकी गरुडकी स्थापना करे। अब मैं चक्राङ्कित (शालग्राम) अपेक्षा एक जौ कम। मुखको गोलाई नेत्रगोलकसे मूर्ति आदिका वर्णन करता हूँ

English

R.V. 6.70.1. RV. 1.22.16.

अध्याय ५८

श्लोक 12

द्रुपदादिवेत्यनुलिम्पेदापो हि ष्ठेति सेचयेत् ।नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति रत्नजैः

drupadādivetyanulimpedāpo hi ṣṭheti secayet / nadījaistīrthajaiḥ snānaṃ pāvamānīti ratnajaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें "पिण्डिका आदिके लक्षणका वर्णन” नामक पैँतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

VS. 17.79.

अध्याय ५८

श्लोक 13

समुद्रं गच्छ चन्दनैस्तीर्थमृत्कलशेन च ।शन्नो देवीः स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा(२)

samudraṃ gaccha candanaistīrthamṛtkalaśena ca / śanno devīḥ snāpayecca gāyatryāpyuṣṇavāriṇā(2)

हिन्दी अर्थ

१. नेत्रकी जो लंबाई और चौड़ाई है, उतने मापको “एक नेत्र' कहते हैं। २. मत्स्यपुराणमें दाहिने हाथमें श्रीफल और बायें हाथमें कमलका उल्लेख है --

English

RV. 10 9.1. RV. kh. 5.49.2.

अध्याय ५८

श्लोक 14

पञ्चमृद्धिर्हिरण्येति स्नापयेत्परमेश्वरं ।सिकताद्भिरिर्मं मेति वल्मीकोदघटेन च

pañcamṛddhirhiraṇyeti snāpayetparameśvaraṃ / sikatādbhirirmaṃ meti valmīkodaghaṭena ca

हिन्दी अर्थ

“पद्य हस्ते प्रदातव्यं श्रीफलं दक्षिणे करे।'

English

RV. 10.9.4.

अध्याय ५८

श्लोक 15

तद्विष्णोरिति ओषध्यद्भिर्या ओषधीति मन्त्रतः ।यज्ञायज्ञेति काषायैः पञ्चभिर्गव्यकैस्ततः

tadviṣṇoriti oṣadhyadbhiryā oṣadhīti mantrataḥ / yajñāyajñeti kāṣāyaiḥ pañcabhirgavyakaistataḥ

हिन्दी अर्थ

३. मत्स्यपुराणमें अनेक चामरधारिणी स्त्रियोंका वर्णन है-- पार्श्वे तस्याः स्त्रियः कार्याश्चामरव्यग्रपाणयः।' (२६१। ४५)

English

RV. 1.25.19. £V. 1.22.20.

अध्याय ५८

श्लोक 16

पयः पृथिव्यां मन्त्रेण याः फलिनी फलाम्बुभिः ।विश्वतश् चक्षुः सौम्येन पूर्वेण कलसेन च

payaḥ pṛthivyāṃ mantreṇa yāḥ phalinī phalāmbubhiḥ / viśvataś cakṣuḥ saumyena pūrveṇa kalasena ca

हिन्दी अर्थ

शालग्राम-मूर्तियोंके लक्षण

English

RV. 10.97.1.

अध्याय ५८

श्लोक 17

सोमं राजानमित्येवं विष्णो रराटं दक्षतः ।हंसः शुचिः पश्चिमेन कुर्यादुद्वर्तनं हरेः

somaṃ rājānamityevaṃ viṣṇo rarāṭaṃ dakṣataḥ / haṃsaḥ śuciḥ paścimena kuryādudvartanaṃ hareḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं वाराह-विग्रहमें शक्ति नामक अस्त्रका चिह्न शालग्रामगत भगवन्मूर्तियोंका वर्णन आरम्भ करता होता है। उसमें दो चक्र होते हैं, जो परस्पर विषम हूँ, जो भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाली हैं। (समानतासे रहित) हैं। उसकी कान्ति इन्द्रनील जिस शालग्राम-शिलाके द्वारमें दो चक्रके चिह्न हों मणिके समान नीली होती है। वह तीन स्थूल

English

RV. 6.48.1. VS. 18.36.

अध्याय ५८

श्लोक 18

मूर्धानन्दिवमन्त्रेण धात्रीं मांसीं च के ददेत्(३) ।मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेति गन्धकैः

mūrdhānandivamantreṇa dhātrīṃ māṃsīṃ ca ke dadet(3) / mānastoketi mantreṇa gandhadvāreti gandhakaiḥ

हिन्दी अर्थ

और जिसका वर्ण श्वेत हो, उसकी “वासुदेव' रेखाओंसे चिह्ित एवं शुभ होता है। जिसका संज्ञा है। जिस उत्तम शिलाका रंग लाल हो और पृष्ठभाग ऊँचा हो, जो गोलाकार आवर्तचिह्से जिसमें दो चक्रके चिह संलग्न हों, उसे भगवान् युक्त एवं श्याम हो, उस शालग्रामको 'कूर्म' 'संकर्षण'का श्रीविग्रह जानना चाहिए। जिसमें (कच्छप) संज्ञा है

English

RV. 10.97.15.

अध्याय ५८

श्लोक 19

१ मयूरपिच्छेनोद्वर्त्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गायत्र्या गन्धवारिणा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ३ धात्रीमांस्युदकेन चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६५ इदमापेति च घटैर् एताशीतिपदस्थितैः ।एह्येहि भगवन् विष्णो लोकानुग्राहकारक

1 mayūrapicchenodvartya iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 gāyatryā gandhavāriṇā iti ga, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 3 dhātrīmāṃsyudakena ceti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 165 idamāpeti ca ghaṭair etāśītipadasthitaiḥ / ehyehi bhagavan viṣṇo lokānugrāhakāraka

हिन्दी अर्थ

चक्रका सूक्ष्म चिह्न हो, अनेक छिद्र हों, नील जो अंकुशकी-सी रेखासे सुशोभित, नीलवर्ण वर्ण हो और आकृति बड़ी दिखायी देती हो, वह एवं बिन्दुयुक्त हो, उस शालग्राम-शिलाको “हयग्रीव 'प्रद्युम्न ' की मूर्ति है। जहाँ कमलका चिह्न हो, कहते हैं। जिसमें एक चक्र और कमलका चिह्न जिसकी आकृति गोल और रंग पीला' हो तथा हो, जो मणिके समान प्रकाशमान तथा पुच्छाकार

English

RV. 10.81.3. VS. 5.11.

अध्याय ५८

श्लोक 20

यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव नमोस्तु ते ।अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोचनं

yajñabhāgaṃ gṛhāṇemaṃ vāsudeva namostu te / anenāvāhya deveśaṃ kuryāt kautukamocanaṃ

हिन्दी अर्थ

जिसमें दो-तीन रेखाएँ शोभा पा रही हों, यह रेखासे शोभित हो, उस शालग्रामको 'वैकुण्ठ' ' अनिरुद्ध' का श्रीअङ्ग है। जिसकी कान्ति काली, समझना चाहिए जिसको आकृति बड़ी हो, नाभि उन्नत और जिसमें बड़े-बड़े छिद्र हों, उसे जिसमें तीन बिन्दु शोभा पाते हों, जो काँचके “नारायण' का स्वरूप समझना चाहिए। जिसमें कमल समान श्वेत तथा भरा-पूरा हो, वह शालग्राम-

English

RV. 4.40.5.

अध्याय ५८

श्लोक 21

मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन देशिकस्यापि मोचयेत् ।हिरण्मयेन पाद्यं दद्यादतो देवेति चार्घ्यकं

muñcāmi tveti sūktena deśikasyāpi mocayet / hiraṇmayena pādyaṃ dadyādato deveti cārghyakaṃ

हिन्दी अर्थ

और चक्रका चिह्न हो, पृष्ठभागमें छिद्र हो और जो शिला मत्स्यावतारधारी भगवानको मूर्ति मानी बिन्दुसे युक्त हो, वह शालग्राम “परमेष्ठी' नामसे जाती है। जिसमें वनमालाका चिह्न और पाँच प्रसिद्ध है। जिसमें चक्रका स्थूल चिह हो, जिसकी रेखाएँ हों, उस गोलाकार शालग्राम-शिलाको कान्ति श्याम हो और मध्यमें गदा-जैसी रेखा हो, श्रीधर' कहते हैं

English

One should offer the dhatri and marhsi (herbs) on the head with the sacred syllables murdhanam diva l. (One should bathe the image) with perfumes with the syllables gandhadvara (One has to pour over its head the contents of the pit- chers) placed in the eightyone squares (with the syllables) idam apah. OLordVisnu! the bestower of grace on the universe! you come.

अध्याय ५८

श्लोक 22

मधुवाता मधुपर्कं मयि गृह्णामि चाचमेत् ।अक्षन्नमीमदन्तेति किरेद्दर्वाक्षतं बुधः

madhuvātā madhuparkaṃ mayi gṛhṇāmi cācamet / akṣannamīmadanteti kireddarvākṣataṃ budhaḥ

हिन्दी अर्थ

उस शालग्रामकी 'विष्णु' संज्ञा है॥ १-४॥ गोलाकार, अत्यन्त छोटी, नीली एवं बिन्दुयुक्त

English

(You) accept this share in the sacrificial offerings. O Vasudcva! Salutations to you! Having invoked the lord m this way, the wrist thread (on the hand of the image) should be unfastened.

अध्याय ५८

श्लोक 23

काण्डान्निर्मञ्छनं कुर्याद्गन्धं गन्धवतीति च ।उन्नयामीति(१) माल्यञ्च इदं विष्णुः पवित्रकं

kāṇḍānnirmañchanaṃ kuryādgandhaṃ gandhavatīti ca / unnayāmīti(1) mālyañca idaṃ viṣṇuḥ pavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

नृसिंह-विग्रहमें चक्रका स्थूल चिह्न होता है । शालग्राम-शिलाकी “वामन' संज्ञा है। जिसको उसकी कान्ति कपिल वर्णकी होती है और उसमें कान्ति श्याम हो, दक्षिण भागमें हारको रेखा और पाँच बिन्दु सुशोभित होते हैं।' बायें भागमें बिन्दुका चिह्न हो, उस शालग्राम- १. वाचस्पत्कोषमें संकलित गरुडपुराण (४५वें अध्याय) -के निम्नाङ्कित वचनसे 'प्र्चुम्न-शिलाका पीतवर्ण सूचित होता है।' यथा --

English

Th ojnadhuparka (should be offered) with (the syllables) madhuvalcP and the acamana (the ceremonial sipping of waters at the commencement of any rite) should be done with mayi grhndmi,7 The learned (priest) should scatter the unbroken rice with (the syllable) aksannamimadanta.8 The image should be rubbed part by part and perfumes (should be offered) with (the syllable) gandhavat 9, garland with (the syllable) unnaydmi and the sacred thread with (the syllable) idam visnu.

अध्याय ५८

श्लोक 24

वृहस्पते वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकं ।महाव्रतेन सकलीपुष्पं चौषधयः क्षिपेत्

vṛhaspate vastrayugmaṃ vedāhamityuttarīyakaṃ / mahāvratena sakalīpuṣpaṃ cauṣadhayaḥ kṣipet

हिन्दी अर्थ

. उक्त ग्रन्थके अनुसार ही अनिरुद्धका नीलवर्ण सूचित होता है। यथा --' अनिरुद्धस्तु वर्तुलो नीलो द्वारि त्रिरेखश्च।' . पृथुचक्रो नृसिंहोऽथ कपिलोऽव्यात्त्रबिन्दुकः । अथवा पञ्चबिन्दुस्तत्पूजनं ब्रह्मचारिंणाम्॥ (इति गरुडपुराणेऽपि)

English

Pair of cloth pieces (should be offered) (with the syl- # lable) brhaspate (and) the upper cloth (with the syllable) vedaham. The herbs and the flower of concluding worship should be placed with the mahavrata.

अध्याय ५८

श्लोक 25

धूपं दद्याद्धूरसीति विभ्राट्सूक्तेन चाञ्जनं ।युञ्जन्तीति च तिलकं दीर्घायुष्ट्वेति माल्यकं

dhūpaṃ dadyāddhūrasīti vibhrāṭsūktena cāñjanaṃ / yuñjantīti ca tilakaṃ dīrghāyuṣṭveti mālyakaṃ

हिन्दी अर्थ

. हयग्रीवोऽङ्कुशाकारः पञ्चरेखः सकौस्तुभः । वैकुण्ठो मणिरत्नाभ एकचक्राम्बुजोऽसितः॥ (ग०पु०) . मत्स्यो दीर्घाम्बुजाकारो हाररेखश्च पातु वः । (ग०पु०)

English

Incense should be offered with dhurasi and the colly- rium (to the eyes of the image) with the hymn (called) vibhraf. The mark on the forehead (should be made) with (the syllable) yunjanti and the garland (should be offered) with dirghdyus}va.. &v7 6.7.1.

अध्याय ५८

श्लोक 26

इन्द्रच्छत्रेति छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः ।चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण च

indracchatreti chatrantu ādarśantu virājataḥ / cāmarantu vikarṇena bhūṣāṃ rathantareṇa ca

हिन्दी अर्थ

. श्रीधरः पञ्चरेखोऽव्याद् वनमाली गदान्वितः । (ग०पु०) (वाचस्पत्यकोषसे संकलित)

English

RV. 1.114.8.

अध्याय ५८

श्लोक 27

व्यजनं वायुदैवत्यैर् मुञ्चामि त्वेति पुष्पकं ।वेदाद्यैः संस्तुतिं कुर्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः

vyajanaṃ vāyudaivatyair muñcāmi tveti puṣpakaṃ / vedādyaiḥ saṃstutiṃ kuryāddhareḥ puruṣasūktataḥ

हिन्दी अर्थ

९४ अग्निपुराण शिलाको 'त्रिविक्रम' कहते हैं ॥ ९॥ हों, बह शिला भगवान् ' अच्युत' अथवा ' त्रिविक्रम ' जिसमें सर्पके शरीरका चिह्न हो, अनेक है। चार चक्रोंसे युक्त शालग्रामको 'जनार्दन', पाँच प्रकारकी आभाएँ दीखती हों तथा जो अनेक चक्रवालेको ' वासुदेव', छः चक्रवालेको 'प्रद्युम्न'

English

See LXVII. 22.1. RV. 10.161.1.

अध्याय ५८

श्लोक 28

सर्वमेतत्समं कुर्यात् पिण्डिकादौ हरादिके ।देवस्योत्थानसमये सौपर्णं सूक्तमुच्चरेत्

sarvametatsamaṃ kuryāt piṇḍikādau harādike / devasyotthānasamaye sauparṇaṃ sūktamuccaret

हिन्दी अर्थ

मूर्तियोंसे मण्डित हो, वह शालग्राम-शिला ' अनन्त' तथा सात चक्रवालेको 'संकर्षण' कहते हैं। आठ (शेषनाग) कही गयी है। जो स्थूल हो, चक्रवाले शालग्रामकी 'पुरुषोत्तम' संज्ञा है। नौ जिसके मध्यभागमें चक्रका चिह्न हो तथा अधोभागमें चक्रवालेको ' नवव्यूह' कहते हैं। दस चक्रोंसे युक्त सूक्ष्म बिन्दु शोभा पा रहा हो, उस शालग्रामको शिलाकी “दशावतार' संज्ञा है। ग्यारह चक्रोंसे युक्त

English

SB. 14.7.1.12.

अध्याय ५८

श्लोक 29

उत्तिष्ठेति समुत्थाप्य शय्याया मण्डपे नयेत् ।शाकुनेनैव सूक्तेन देवं ब्रह्मरथादिना

uttiṣṭheti samutthāpya śayyāyā maṇḍape nayet / śākunenaiva sūktena devaṃ brahmarathādinā

हिन्दी अर्थ

“दामोदर” संज्ञा है। एक चक्रवाले शालग्रामको होनेपर उसे 'अनिरुद्ध', द्वादश चक्रोंसे चिह्नित सुदर्शन कहते हैं, दो चक्र होनेसे उसकी होनेपर 'द्वादशात्मा' तथा इससे अधिक चक्रोंसे ' लक्ष्मीनारायण' संज्ञा होती है। जिसमें तीन चक्र युक्त होनेपर उसे ' अनन्त' कहते हैं

English

RV. 1.90.6. RV. 10.9.

अध्याय ५८

श्लोक 30

अतो देवेति सूक्तेन प्रातिमां पिण्डिकां तथा ।श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु शकलीकृतिः

ato deveti sūktena prātimāṃ piṇḍikāṃ tathā / śrīsūktena ca śayyāyāṃ viṣṇostu śakalīkṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणे 'शालग्राबगत मूर्तियोके लक्षणका वर्णन” नामक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(One should offer) an umbrella with (the syllable) indra cchatra, mirror with virtija, the chowrie with vikarna and the ornaments with rathantara.

अध्याय ५८

श्लोक 31

१ तत्त्वायामीति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६६ मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलशं तथा ।वैजयन्तीं तथा भेरीं दीपमित्यष्टमङ्गलं

1 tattvāyāmīti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 166 mṛgarājaṃ vṛṣaṃ nāgaṃ vyajanaṃ kalaśaṃ tathā / vaijayantīṃ tathā bherīṃ dīpamityaṣṭamaṅgalaṃ

हिन्दी अर्थ

शालग्राम-विग्रहोंको पूजाका वर्णन

English

(One should offer) the fan with (the syllabic) vayu daivalya and flowers with muncdmi Ivd. One should sing in praise of (Lord) Hari(Visnu) with vedic hymns and (the hymn called ) purnsasukta. All these rites should be performed similarly relating to pedestals of Hara (Siva) and other gods. The hymn (called) sauparna should be recited at the time of raising (the image of) the deity.

अध्याय ५८

श्लोक 32

दर्शयेदश्वसूक्तेन पाददेशे त्रिपादिति ।उखां पिधानकं पात्रमम्बिकां दर्विकां ददेत्

darśayedaśvasūktena pādadeśe tripāditi / ukhāṃ pidhānakaṃ pātramambikāṃ darvikāṃ dadet

हिन्दी अर्थ

भगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं न्यास करके तीन मुद्राओंका प्रदर्शन करे । तत्पश्चात्

English

(The image) having been raised (by reciting) (the syllable) ultistha, the lord should be led to the bed in the pavi¬ lion with (the recitation of) the hymn fakutw1 2 and with (the syllable) brahmaratha.

अध्याय ५८

श्लोक 33

मुषलोलूखलं दद्याच्छिलां सम्मार्जनीं तथा ।तथा भोजनभाण्डानि गृहोपकारणानि च

muṣalolūkhalaṃ dadyācchilāṃ sammārjanīṃ tathā / tathā bhojanabhāṇḍāni gṛhopakāraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

विग्रहोंको पूजाका वर्णन करता हूँ, जो सिद्धि प्रदान करनेवाली है। श्रीहरिको पूजा तीन प्रकारको होती है काम्या, अकाम्या और उभयात्मिका। मत्स्य आदि पाँच विग्रहोंकी पूजा काम्या अथवा

English

Then the image and the pedestal (should be laid) in the bed with the hymn a to devcir With the (recitation of) in- sukta the rite for Visnu is completed. The eight auspicious things arc: the lion, bull, serpent, fan, pitcher, banner, trumpet and lamp.

अध्याय ५८

श्लोक 34

शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटं ।खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः

śirodeśe ca nidrākhyaṃ vastraratnayutaṃ ghaṭaṃ / khaṇḍakhādyaiḥ pūrayitvā snapanasya vidhiḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उभयात्मिका हो सकती है। पूर्वोक्त चक्रादिसे सुशोभित वराह, नृसिंह और वामन--इन तीनोंकी पूजा मुक्तिके लिये करनी चाहिए। अब शालग्राम- पूजनके विषयमें सुनो, जो तीन प्रकारको होती

English

A pitcher known as nidra provided with clothes and gems and filled with edibles (should be placed) at the head-side (of the image). This is the mode of bathing (the image).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 58
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.