Agni Purana· Agni Purāṇa
59
अध्याय 59 / 381

Adhyaya 59

57 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ57 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५९

श्लोक 1

अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते ।सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं

adhivāsanakathanaṃ bhagavānuvāca hareḥ sānnidhyakaraṇamadhivāsanamucyate / sarvajñaṃ sarvagaṃ dhyātvā ātmānaṃ puruṣottamaṃ

हिन्दी अर्थ

है। इनमें निष्कला पूजा उत्तम, सकला पूजा कनिष्ठ और मूर्तिपूजाको मध्यम माना गया है। चौकोर मण्डलमें स्थित कमलपर पूजाकी विधि इस प्रकार है--हृदयमें प्रणवका न्यास करते हुए

English

RV. 9.107.

अध्याय ५९

श्लोक 2

ॐकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं(१) ।निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन्(२) सर्वगते विभौ

oṃkāreṇa samāyojya cicchaktimabhimāninīṃ(1) / niḥsāryātmaikatāṃ kṛtvā svasmin(2) sarvagate vibhau

हिन्दी अर्थ

षडङ्गन्यास करे। फिर करन्यास और व्यापक

English

fcV. 1.22,16.

अध्याय ५९

श्लोक 3

योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् ।संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्

yojayenmarutāṃ pṛthvīṃ vahnivījena dīpayet / saṃharedvāyunā cāgniṃ vāyumākāśato nayet

हिन्दी अर्थ

चक्रके बाह्यभागमें पूर्व दिशाको ओर गुरुदेवका पूजन करे। पश्चिम दिशामें गणका, वायव्यकोणमें धाताका एवं नैऋत्यकोणमें विधाताका पूजन करे। दक्षिण और उत्तर दिशामें क्रमशः कर्ता और

English

The ethereal space should be drawn into the mind (prin¬ ciple), the mind (in its turn) should be (drawn) into (the prin¬ ciple of) ego, (the principle) of ego in the (principle of) mahat (first principle). The mahat should be led into the avyakrta (un¬ manifest).

अध्याय ५९

श्लोक 4

१ मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६७ अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः(१) सह ।तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः

1 matiśālinīmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 kṛtvā puṃsīti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 167 adhibhūtādidevaistu sādhyākhyair vibhavaiḥ(1) saha / tanmātrapātrakān kṛtvā saṃharettat kramād budhaḥ

हिन्दी अर्थ

हर्ताको पूजा करे। इसी प्रकार ईशानकोणमें विष्वक्सेन और अग्निकोणमें क्षेत्रपालकी पूजा करे। फिर पूर्वादि दिशाओमें ऋग्वेद आदि चारों वेदोंको पूजा करके आधारशक्ति, अनन्त, पृथिवी,

English

He created Aniruddha, (consisting of) taste only and Brahma of the form of smell. That Aniruddha, the Brahma created water at first.

अध्याय ५९

श्लोक 5

आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु(२) ।अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

ākāśaṃ manasāhatya manohaṅkaraṇe kuru(2) / ahaṅkārañca mahati tañcāpyavyākṛte nayet

हिन्दी अर्थ

योगपीठ, पद्म तथा सूर्य, चन्द्र और ब्रह्मात्मक अग्नि-इन तीनोंके मण्डलोंका यजन करे। तदनन्तर द्वादशाक्षर मन्त्रसे आसनपर शिलाको स्थापना करके पूजन करे। फिर मूल मन्त्रके विभाग करके

English

He also laid the golden egg (of the five principles) in that (water). Impregnated with consciousness (this generated) a peculiar force within.

अध्याय ५९

श्लोक 6

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः(३) ।स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया

avyākṛtaṃ jñānarūpe vāsudevaḥ sa īritaḥ(3) / sa tāmavyākṛtiṃ māyāmabhyaṣṭa sisṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

एवं सम्पूर्ण मन्त्रसे क्रमपूर्वक पूजन करे। फिर प्रणवसे पूजन करनेके पश्चात् तीन मुद्राओंका

English

Then the five (abstract) things were born possessing determination. They are known as sound, touch, sight, taste and smell.

अध्याय ५९

श्लोक 7

सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः ।क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्

saṅkarṣaṇaṃ saṃ śabdātmā sparśākhyamasṛjat prabhuḥ / kṣobhya māyāṃ sa pradyumnaṃ tejorūpaṃ sa cāsṛjat

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार यह शालग्रामकी प्रथम पूजा निष्कला कही जाती है। पूर्ववत् षोडशदलकमलसे युक्त मण्डलको अङ्कित करे। उसमें शङ्ख, चक्र, गदा और खड्ग-इन आयुधोंको तथा गुरु

English

The sense-organs possessing consciousness were brought

अध्याय ५९

श्लोक 8

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं ।अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह

aniruddhaṃ rasamātraṃ brahmāṇaṃ gandharūpakaṃ / aniruddhaḥ sa ca brahmā apa ādau sasarja ha

हिन्दी अर्थ

आदिकी पहलेकी भाँति पूजा करे। पूर्व और उत्तर दिशाओंमें क्रमशः धनुष और बाणको पूजा

English

They are refined secondary forms. See MW. a.

अध्याय ५९

श्लोक 9

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् ।तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे(४) शक्तिरात्मोपसंहृता

tasmin hiraṇmayañcāṇḍaṃ so 'sṛjat pañcabhūtavat / tasmin saṅkrāmite jīve(4) śaktirātmopasaṃhṛtā

हिन्दी अर्थ

करे। प्रणवमन्त्रसे आसन समर्पण करे और द्वादशाक्षर मन्त्रसे शिलाका न्यास करना चाहिए।

English

The mystic syllables bhufi, bhuvah, suvah.

अध्याय ५९

श्लोक 10

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते ।जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

prāṇo jīvena saṃyukto vṛttimāniti śabdyate / jīvovyāhṛtisañjñastu prāṇeṣvādhyātmikaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अब तीसरे प्रकारकी कनिष्ठ पूजाका वर्णन करता

English

The feet, anus, arms, speech (mouth) and the genitals are the five organs of action. Listen (I shall describe ) the five elements..

अध्याय ५९

श्लोक 11

प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी(५) ।अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

prāṇair yuktā tato buddhiḥ sañjātā cāṣṭamūrtikī(5) / ahaṅkārastato jajñe manastasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

हूँ, सुनो। अष्टदलकमल अङ्कित करके उसपर पहलेके समान गुरु आदिकी पूजा करे। फिर

English

The ether, wind, light, water and earth (are the five elements). The gross body is composed of these elements and becomes the support for all.

अध्याय ५९

श्लोक 12

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः ।शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता

arthāḥ prajajñire pañca saṅkalpādiyutāstataḥ / śabdaḥ sparśaś ca rūpañca raso gandha iti smṛtā

हिन्दी अर्थ

अष्टाक्षर मन्त्रसे आसन देकर उसीसे शिलाका

English

(I shall presently) describe the mystic syllables signi¬ fying these and for being (mentally) placed on (the different parts of) the body. The letter ma which is the symbol of the inner self should be located to co-extcnd with (the body of) the deity.

अध्याय ५९

श्लोक 13

ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु ।१ साध्यार्थैर् विभवैर् इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः साध्याद्यैर् विभवैर् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः २ मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः ४ सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६८ त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

jñānaśaktiyutānyetair ārabdhānīndriyāṇi tu / 1 sādhyārthair vibhavair iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ sādhyādyair vibhavair iti ṅa, cihinitapustakapāṭhaḥ 2 manasāhṛtya mano 'haṅkaraṇe kṣare iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vāsudeve samāhita iti ṅa, iti cihnitapustakapāṭhaḥ 4 saṅkramate jīva iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 cāṣṭavṛttikīti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 168 tvakśrotraghrāṇacakṣūṃṣi jihvābuddhīndriyāṇi tu

हिन्दी अर्थ

न्यास करे॥ १०-१३ ३॥

English

The letter pka representing the sense of ego should also be located there itself. The letter pa representing the mind should be located in the mental resolve.

अध्याय ५९

श्लोक 14

पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः ।कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु

pādau pāyuḥs tathā pāṇī vāgupasthaś ca pañcamaḥ / karmendriyāṇi caitāni pañcabhūtānyataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “शालग्राम आदिकी पूजाका वर्णन” विषयक सैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The letter ta signifying the sense of smell should be located on the shanks. After having located the letter ria in the ears, the letter dha should be located on the skin.

अध्याय ५९

श्लोक 15

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा ।स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā / sthūlamebhiḥ śarīrantu sarvādhāraṃ prajāyate

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं- ब्रह्मन्! ओंकारस्वरूप केशव अपने हाथोंमें पद्म, शङ्ख, चक्र और गदा धारण करनेवाले हैं'। नारायण शङ्कु, पदा, गदा और चक्र धारण करते हैं, मैं

English

The letter ha symbolising thepnnciple of earth should be placed on the feet. The letter gha (should be placed) " * pelvis. (The letter)** representing the principle of lustre should

अध्याय ५९

श्लोक 16

एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः ।जीवभूतं मकारन्तु देवस्य(१) व्यापकं न्यसेत्

eteṣāṃ vācakā mantrā nyāsāyocyanta uttamāḥ / jīvabhūtaṃ makārantu devasya(1) vyāpakaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणापूर्वक उनके चरणोंमें नतमस्तक होता

English

The letter kha which represents the principle of wind should be placed in the nose. The letter ka signifying the prin¬ ciple of ether should be assigned to the forehead by the wise.

अध्याय ५९

श्लोक 17

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् ।हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

prāṇatattvaṃ bhakārantu jīvopādhigataṃ nyaset / hṛdayasthaṃ bakārantu buddhitattvaṃ nyased budhaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं, मैं उनको नमस्कार करता हूँ। गोविन्द अपने हाथोंमें क्रमशः चक्र, गदा, पद्म और शङ्ख धारण करनेवाले तथा बलशाली हैं। श्रीविष्णु गदा, पद्म, शङ्ख एवं चक्र धारण करते

English

The excellent letter ha along with the syllable om ( pranava ) should be placed there. Om, am, salutations to the paramestyatman.1 Am, salutations to purusalmah 2.

अध्याय ५९

श्लोक 18

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् ।मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं

phakāramapi tatraiva ahaṅkāramayaṃ nyaset / manastattvaṃ pakārantu nyasetsaṅkalpasambhavaṃ

हिन्दी अर्थ

हैं, वे मोक्ष देनेवाले हैं। मधुसूदन शङ्ख, चक्र, पद्म और गदा धारण करते हैं। में उनके सामने भक्तिभावसे नतमस्तक होता हूँ। त्रिविक्रम क्रमशः पद्म, गदा, चक्र एवं शङ्ख धारण करते हैं।

English

Om, Vam, salutations to the eternal being! jVdm, salu¬ tations to the soul of the universe! Om, vam, salutations to the soul of all beings! Thus the five forms of energies have been described.

अध्याय ५९

श्लोक 19

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् ।स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

śabdatanmātratattvantu nakāraṃ mastake nyaset / sparśātmakaṃ dhakārantu vaktradeśe tu vinyaset

हिन्दी अर्थ

भगवान् वामनके हाथोंमें शङ्क, चक्र, गदा एवं पद्म शोभा पाते हैं, वे सदा मेरी रक्षा करें

English

The first one (of the above five syllables) should be used for the place, the second one for the seat, the third one for the bed, and the fourth one for the drink.

अध्याय ५९

श्लोक 20

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत्(२) ।थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

dakāraṃ rūpatattvantu hṛddeśe viniveśayet(2) / thakāraṃ vastideśe tu rasatanmātrakaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

धारण करते हैं। वे सबको सदृति प्रदान करनेवाले

English

(The different forms of the god) should be (mentally) assigned to (the different parts of the body such as) the head, nose, forehead, face, neck, heart, arms, shanks and feet in order. (The manifestation known as) Kesava should be assigned to the head (of the image).

अध्याय ५९

श्लोक 21

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् ।णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

takāraṃ gandhatanmātraṃ jaṅghayorviniveśayet / ṇakāraṃ śrotrayor nyasya ḍhakāraṃ vinyasettvaci

हिन्दी अर्थ

हैं। हृषीकेश गदा, चक्र, पद्म एवं शङ्ख धारण करते हैं, वे हम सबकी रक्षा करें। वरदायक भगवान् पद्मनाभ शङ्ख, पद्म, चक्र और गदा धारण करते हैं। दामोदरके हाथोंमें पद्म, शङ्क,

English

Tsarayana should be assigned to the face, Madhava to the neck, Govinda to the arms, (and) Visnu to the heart.

अध्याय ५९

श्लोक 22

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं ।टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

ḍakāraṃ netrayugme tu rasanāyāṃ ṭhakārakaṃ / ṭakāraṃ nāsikāyāntu ñakāraṃ vāci vinyaset

हिन्दी अर्थ

गदा और चक्र शोभा पते हैं, मैं उन्हें प्रणाम करता हुँ। गदा, शङ्क, चक्र और पद्म धारण करनेवाले वासुदेवने ही सम्पूर्ण जगतका विस्तार किया है। गदा, शङ्क, पद्म और चक्र धारण करनेवाले

English

Madhusudana should be assigned to the hinder part, Vamana to the belly, Trivikrama to the hip (and) Srldhara to the shank.

अध्याय ५९

श्लोक 23

झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः ।जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

jhakāraṃ karayor nyasya pāṇitattvaṃ vicakṣaṇaḥ / jakāraṃ padayor nyasya chaṃ pāyau camupasthake

हिन्दी अर्थ

संकर्षण आपलोगोंको रक्षा करें

English

This means a supreme being.

अध्याय ५९

श्लोक 24

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके ।वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

vinyaset pṛthivītattvaṃ ṅakāraṃ pādayugmake / vastau ghakāraṃ gaṃ tattvaṃ taijasaṃ hṛdi vinyaset

हिन्दी अर्थ

वाद (युद्ध)-कुशल भगवान् प्रद्युम्न चक्र, शङ्ख, गदा और पद्म धारण करते हैं। अनिरुद्ध चक्र, गदा, शङ्ख और पद्म धारण करनेवाले हैं, वे हमलोगोंकी रक्षा करें। सुरेश्वर पुरुषोत्तम चक्र,

English

Hrsikesa (should be assigned) on the right side, Padma- nabha on the ankle, Damodara on the feet.

अध्याय ५९

श्लोक 25

१ मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६९ खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ।ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

1 makārantaddehasyeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 viniyojayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 169 khakāraṃ vāyutattvañca nāsikāyāṃ niveśayet / kakāraṃ vinyasennityaṃ khatattvaṃ mastake budhaḥ

हिन्दी अर्थ

कमल, शङ्ख और गदा धारण करते हैं, भगवान्

English

Orh namo bhagavale v&sudevaya.

अध्याय ५९

श्लोक 26

हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं ।द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः

hṛtpuṇḍarīke vinyasya yakāraṃ sūryadaivataṃ / dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayādabhiniḥsṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं । वे आपलोगोंकी रक्षा करें। नृसिंहदेव चक्र, कमल, गदा और शङ्क धारण करनेवाले हैं, मैं उन्हें नमस्कार करता हूँ। श्रीगदा, पद्म, चक्र

English

Having made oblation unto the fire with the sacred, syllables the wise priest should sanctify waters and consecrate the image (by sprinkling waters). Then he should kindle fire.

अध्याय ५९

श्लोक 27

कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् ।तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं

kalāṣoḍaśasaṃyuktaṃ makāraṃ tatra vinyaset / tanmadhye cintayenmantrī vinduṃ vahnestu maṇḍalaṃ

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-धारणका यह क्रम दाहिने भागके नीचेवाले हाथसे आरम्भ होकर बायें भागके नीचेवाले हाथतक जाता है । अर्थात् केशव दायें भागके निचले हाथमें पद्म, ऊपरवाले हाथमें शङ्ख, बायें भागके ऊपरवाले हाथमें चक्र और नीचेवाले हाथमें गदा धारण करते हैं। ऐसा ही सर्वत्र समझना चाहिए। मतान्तरके अनुसार दाहिने हाथके ऊपरवाले हाथसे भी यह क्रम आरम्भ होता है।

English

The wise priest should kindle fire in the pit on the south with the mystic syllable agnirii hutam 3 and in the pit on the east with the syllable agnim agnim 4.

अध्याय ५९

श्लोक 28

हकारं(१) विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ।ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

hakāraṃ(1) vinyasettatra praṇavena surottamaḥ / oṃ āṃ parameṣṭhyātmane āṃ namaḥ puruṣātmane

हिन्दी अर्थ

९६ » अग्निपुराण

English

In the fire pit on the north, the fire should be kindled, with the mystic syllable agnim agnirii havimabhih5 6 and the sacred syl¬ lable to be used to kindle fire in general is tvam agne hyagnirucyaseP-

अध्याय ५९

श्लोक 29

ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ।ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः(२)

oṃ vāṃ manonivṛttyātmane nāñca viśvātmane namaḥ / oṃ vaṃ namaḥ sarvātmane ity uktāḥ pañca śaktayaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

और शङ्क धारण करनेवाले अच्युत आपलोगोंकी प्रकट हुए । संकर्षणसे प्रद्युम्न और प्रद्युम्रसे अनिरुद्धका रक्षा करें। शङ्ख, गदा, चक्र और पद्म धारण प्रादुर्भाव हुआ। इनमेंसे एक-एक क्रमश: केशव करनेवाले बालवटुरूपधारी वामन, पद्म, चक्र, आदि मूर्तियोंके भेदसे तीन-तीन रूपोंमें अभिव्यक्त शङ्ख और गदा धारण करनेवाले जनार्दन, शङ्ख, हुआ। (अतः कुल मिलाकर बारह स्वरूप

English

One should place one thousand and eight twigs of the palaSa tree in each one of the fire pits and offer grains withvedic hymns.

अध्याय ५९

श्लोक 30

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता ।तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि(३)

sthāne tu prathamā yojyā dvitīyā āsane matā / tṛtīyā śayane tadvaccaturthī pānakarmaṇi(3)

हिन्दी अर्थ

पद्म, चक्र और गदाधारी यज्ञस्वरूप श्रीहरि तथा हुए)'। चौबीस-मूर्तियोंकी स्तुतिसे युक्त इस शङ्ख, गदा, पद्म एवं चक्र धारण करनेवाले श्रीकृष्ण द्वादशाक्षर स्तोत्रका जो पाठ अथवा श्रवण करता मुझे भोग और मोक्ष देनेवाले हों ॥ ८--१२॥ है, वह निर्मल होकर सम्पूर्ण मनोरथोंको प्राप्त

English

Clarified butter and sesamum (should be offered to- fire) with the vyahrtis ( Om bhuh, bhuvah, suvah) and ghee with the principal mantra. One should perform the appeasing obla¬ tion with the three sweet things.7 8

अध्याय ५९

श्लोक 31

प्रत्यर्चायां(४) पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः ।हूङ्कारं(५) विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं

pratyarcāyāṃ(4) pañcamī syātpañcopaniṣadaḥ smṛtāḥ / hūṅkāraṃ(5) vinyasenmadhye dhyātvā mantramayaṃ hariṃ

हिन्दी अर्थ

आदिमूर्ति भगवान् वासुदेव हैं । उनसे संकर्षण कर लेता है'॥ १३--१५॥ इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'श्रीहरिकी चौबीस पूर्तियोके स्तोत्रका वर्णन” नामक अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One should then touch the feet, navel, heart and fore¬ head with (the utterance of) twelve mystic sullables (of the god). After having offered ghee, curd and milk, the head of the image should again be touched.

अध्याय ५९

श्लोक 32

यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात्(६) मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ।ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं

yāṃ mūrtiṃ sthāpayettasmāt(6) mūlamantraṃ nyasettataḥ / oṃ namo bhagavate vāsudevāya mūlakaṃ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यादि दशावतारोंकी प्रतिमाओंके लक्षणोंका वर्णन

English

(The rivers) should be dried up by (the recitation of the msnugayatri* and the sacrificial gruel should be boiled with (the recitation of) the gdyatri. One should offer oblation, offer the victim and feed the twice-borns afterwards.

अध्याय ५९

श्लोक 33

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् ।भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्

śiroghrāṇalalāṭeṣu mukhakaṇṭhahṛdi kramāt / bhujayorjaṅghayoraṅghyroḥ keśavaṃ śirasi nyaset

हिन्दी अर्थ

भगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं के आकारकी होनी चाहिए। पृथ्वीके उद्धारक तुम्हें मत्स्य आदि दस अवतार-विग्रहोंका लक्षण भगवान् वराहको मनुष्याकार बनाना चाहिए, वे बताता हूँ। मत्स्यभगवानूकी आकृति मत्स्यके दाहिने हाथमें गदा और चक्र धारण करते हैं। समान और कूर्म भगवानूकी प्रतिमा कूर्म (कच्छप)- उनके बायें हाथमें शङ्ख और पद्म शोभा पाते हैं।

English

RV. 10. 90.

अध्याय ५९

श्लोक 34

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् ।१ क्रूंकारमिति ङ, चिह्नितओपुस्तकपाठः २ ॐ षं परमेष्ट्यात्मने यन्नमः पुरुषात्मने ।लं नमो विश्वात्मने नमः ॥ नं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७० गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्

nārāyaṇaṃ nyasedvaktre grīvāyāṃ mādhavaṃ nyaset / 1 krūṃkāramiti ṅa, cihnitaopustakapāṭhaḥ 2 oṃ ṣaṃ parameṣṭyātmane yannamaḥ puruṣātmane / laṃ namo viśvātmane namaḥ // naṃ namaḥ sarvātmane ity uktāḥ pañcaśaktayaḥ iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dānakarmaṇi iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 abhyarcāyāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 kṣakāramiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 yā mūrtiḥ sthāpyate tasyāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 170 govindaṃ bhujayornyasya viṣṇuṃ ca hṛdaye nyaset

हिन्दी अर्थ

१. तात्पर्य यह है कि वासुदेवसे केशव, नारायण और माधवकी, संकर्षणसे गोविन्द, विष्णु और मधुसूदनकी, प्रुम्रसे त्रिविक्रम, वामन और श्रीधरकी तथा अनिरुद्धसे हृषीकेश, पद्मनाभ एवं दामोदरकी अभिव्यक्ति हुई।

English

RVkh. 5.87.1a.

अध्याय ५९

श्लोक 35

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् ।कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

madhusūdanakaṃ pṛṣṭhe vāmanaṃ jaṭhare nyaset / kakṣyāntrivikramaṃ nyasya jaṅghāyāṃ śrīdharaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

२. इस अध्यायमें बारह श्लोक स्तुतिके हैं। प्रत्येक श्लोकमें भगवान्की दो-दो मूर्तियोंका स्तवन हुआ तथा इन बारहों श्लोकोंके आदिका एक-एक अक्षर जोड़नेसे 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' यह द्वादशाक्षर मन्त्र बनता है। इसीलिये इसे द्वादशाक्षर-स्तोत्र एवं चौबीस मूर्तियोंका स्तोत्र कहते हैं।

English

Could not be identified.

अध्याय ५९

श्लोक 36

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके ।दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं

hṛṣīkeśaṃ dakṣiṇāyāṃ padmanābhaṃ tu gulphake / dāmodaraṃ pādayoś ca hṛdayādiṣaḍaṅgakaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानुवाच -- ३2रूपः केशवः पद्मशङ्कुचक्रगदाधरः । नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्रो प्रदक्षिणम्

English

Cf. RV. 1.12.2a.

अध्याय ५९

श्लोक 37

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम ।अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

etat sādhāraṇaṃ proktamādirmūrtestu sattama / athavā yasya devasya prārabdhaṃ sthāpanaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

नतो गदी माधवोऽरिशङ्खपद्मी नमामि तम् । चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः

English

Could not be identified.

अध्याय ५९

श्लोक 38

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् ।यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

tasyaiva mūlamantreṇa sajīvakaraṇaṃ bhavet / yasyā mūrtestu yannāma tasyādyaṃ cākṣaraṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

मोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश्च चक्रधृक् । शङ्ख चक्रान्जगदिनं मधुसूदनमानमे

English

Sugar, honey and clarified butter

अध्याय ५९

श्लोक 39

तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् ।हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं

tat svairair dvādaśair bhedya hy aṅgāni parikalpayet / hṛdayādīni deveśa mūlañca daśamākṣaraṃ

हिन्दी अर्थ

गतिदः श्रीधरः पद्मी चक्रशाङ्गी च शङ्ख्यपि । हृषीकेशो गदी चक्री पद्मी शङ्खी च पातु न:

English

mrayapaya vxdmahe vasucUvaya dhimahi tanno viuh PracodaySt.

अध्याय ५९

श्लोक 40

यथा देवे तथा देहे(१) तत्त्वानि विनियोजयेत् ।चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा(२)

yathā deve tathā dehe(1) tattvāni viniyojayet / cakrābjamaṇdale viṣṇuṃ yajedgandhādinā tathā(2)

हिन्दी अर्थ

तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोऽब्जभृज्जगत् । संकर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु व:

English

As in the god so in the body one should apply the principles. On the discus-lotus mandala one should likewise worship Vishnu with scent and the rest.

अध्याय ५९

श्लोक 41

पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं(३) सपरिच्छदं ।शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

pūrvavaccāsanaṃ dhyāyetsagātraṃ(3) saparicchadaṃ / śubhañcakraṃ dvādaśāraṃ hy upariṣṭādvicintayet

हिन्दी अर्थ

वादी चक्री शङ्खगदी प्रद्यम्नन पद्मभृत्रभुः । अनिरुद्ध्क्रगदी शङ्को पद्मी च पातु नः

English

As before one should meditate on the seat with limbs and retinue; above one should contemplate the auspicious twelve-spoked wheel,

अध्याय ५९

श्लोक 42

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं ।पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

trinābhicakraṃ dvinemi svaraistacca samanvitaṃ / pṛṣṭhadeśe tataḥ prājñaḥ prakṛtyādīnniveśayet

हिन्दी अर्थ

सुरेशोऽर्यन्जशङ्काढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः । अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खुचक्रो च पातु व:

English

a wheel with three hubs and two rims, joined with the vowels. Then the wise one should place on the back Prakriti and the rest.

अध्याय ५९

श्लोक 43

पूजयेदारकाग्रेषु(४) सूर्यं द्वादशधा पुनः ।१ यथा तत्त्वे तथा देहे इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ यजेद् गन्धादिना तत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।यजेदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ।ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७१ कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

pūjayedārakāgreṣu(4) sūryaṃ dvādaśadhā punaḥ / 1 yathā tattve tathā dehe iti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 yajed gandhādinā tata iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / yajedāhutibhis tathā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dhyāyet tanmātramiti ga, cihhnitapustakapāṭhaḥ / dhyāyet samātramiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 pūjayed dvādaśāgreṣu iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / pūjayed dvādaśāreṣu iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 171 kalāṣoḍaśasaṃyuktaṃ somantatra vicintayet

हिन्दी अर्थ

देवो नृसिंहश्चक्रान्जगदी शङ्खी नमामि तम् । अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु व:

English

One should worship the sun twelvefold again on the tips of the spokes; there one should contemplate the moon joined with sixteen digits.

अध्याय ५९

श्लोक 44

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः ।पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

sabalaṃ tritayaṃ nābhau cintayeddeśikottamaḥ / padmañca dvādaśadalaṃ padmamadhye vicintayet

हिन्दी अर्थ

यज्ञः शङ्को पद्मचक्री हरिः कौमोदकीधरः । कृष्णः शङ्को गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः

English

The best teacher should contemplate at the navel a strong triad; and a twelve-petalled lotus he should contemplate in the middle of the lotus.

अध्याय ५९

श्लोक 45

तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः(१) ।प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्(२)

tanmadhye pauruṣīṃ śaktiṃ dhyātvābhyarcya ca diśikaḥ(1) / pratimāyāṃ hariṃ nyasya tatra taṃ pūjayet surān(2)

हिन्दी अर्थ

आदिमूर्तिर्वासुदेवस्तस्मात्संकर्षणोऽ भवत् । संकर्षणाच्च प्ररयुम्नः प्रदयुप्नादनिरुद्धकः

English

In its middle, having meditated on the Person's power and worshipped, the teacher, having placed Hari in the image, should worship the gods there.

अध्याय ५९

श्लोक 46

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् ।द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्

gandhapuṣpādibhiḥ samyak sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ kramāt / dvādaśākṣaravījaistu keśavādīn samarcayet

हिन्दी अर्थ

केशवादिप्रभेदेन एकैकः स्यात्त्रिधा क्रमात्

English

With scent, flowers and the rest properly, with limbs and enclosure, in order; with the twelve-syllable seeds one should worship Keshava and the others.

अध्याय ५९

श्लोक 47

द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् ।प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

dvādaśāre maṇḍale tu laukapālādikaṃ kramāt / pratimāmarcayet paścādgandhapuṣpādibhirdvijaḥ

हिन्दी अर्थ

अथवा पद्मके स्थानपर वाम भागमें पद्मा देवी सुशोभित होती हैं। लक्ष्मी उनके बायें कूर्पर (कोहनी)-का सहारा लिये रहती हैं। पृथ्वी तथा अनन्त चरणोंके अनुगत होते हैं। भगवान् वराहकी

English

In the twelve-spoked mandala the guardians of the world and the rest in order; afterward the twice-born should worship the image with scent, flowers and the rest.

अध्याय ५९

श्लोक 48

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां ।जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं

pauruṣeṇa tu sūktena śriyāḥ sūktena piṇḍikāṃ / jananādikramāt paścājjanayedvaiṣṇavānalaṃ

हिन्दी अर्थ

स्थापनासे राज्यकी प्राप्ति होती है और मनुष्य भवसागरसे पार हो जाता है। नरसिंहका मुँह खुला हुआ है। उन्होंने अपनी बायीं जाँघपर दानव हिरण्यकशिपुको दबा रखा है और उस

English

With the Purusha-sukta and the Shri-sukta, the pedestal; afterward, in order beginning with the producing, one should kindle the Vaishnava fire.

अध्याय ५९

श्लोक 49

हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ।अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

hutvāgniṃ hutamiti kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ / agnipraṇayane mantrastvamagne hy agnirucyate

हिन्दी अर्थ

हैत्यके वक्षको विदीर्ण करते दिखायी देते हैं। उनके गलेमें माला है और हाथोंमें चक्र एवं गदा प्रकाशित हो रहे हैं

English

Having offered, "Agni is offered" — the wise one should lead the fire into the pit. The mantra in leading the fire: "You, Agni, are called Agni."

अध्याय ५९

श्लोक 50

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः ।अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

dakṣiṇegniṃ hutamiti kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ / agnimagnīti pūrve tu kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

वामनका विग्रह छत्र एवं दण्डसे सुशोभित होता है अथवा उनका विग्रह चतुर्भुज बनाया जाय। परशुरामके हाथोमें धनुष और बाण होना चाहिए। वे खड्ग और फरसेसे भी शोभित होते

English

In the south, "Agni is offered" — the wise one should lead the fire into the pit. "Agnim agnim" in the east; the wise one should lead the fire into the pit.

अध्याय ५९

श्लोक 51

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे ।अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

uttare praṇayedagnimagnimagnī havāmahe / agnipraṇayane mantrastvamagne hy agnirucyate

हिन्दी अर्थ

हैं। श्रीरामचन्द्रजीके श्रीविग्रहको धनुष, बाण, खड्ग और शङ्कसे सुशोभित करना चाहिए। अथवा वे द्विभुज माने गये हैं। बलरामजी गदा एवं हल धारण करनेवाले हैं, अथवा उन्हें भी

English

In the north one should lead the fire: "We call Agni, Agni." The mantra in leading the fire: "You, Agni, are called Agni."

अध्याय ५९

श्लोक 52

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं ।कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा

palāśasamidhānāntu aṣṭottarasahasrakaṃ / kuṇḍe kuṇḍe homayecca vrīhīn vedādikais tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! अब मैं तुम्हें वासुदेव आदि नौ मूर्तियोंके लक्षण बताता हूँ। दाहिने भागके ऊपरवाले हाथमें उत्तम चक्र-यह वासुदेवकी मुख्य पहचान है। उनके एक पार्श्में ब्रह्मा और

English

One thousand and eight sticks of palasha, in each pit one should offer rice grains with the Vedas and the rest likewise;

अध्याय ५९

श्लोक 53

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं ।कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

sājyāṃstilān vyāhṛtibhirmūlamantreṇa vai ghṛtaṃ / kuryāttataḥ śāntihomaṃ madhuratritayena ca

हिन्दी अर्थ

दूसरे भागमें महादेवजी सदा विराजमान रहते हैं। वासुदेवको शेष बातें पूर्ववत् हैं। वे शङ्ख अथवा वरदकी मुद्रा धारण करते हैं। उनका स्वरूप द्विभुज अथवा चतुर्भुज होता है। बलरामके चार

English

sesame with ghee, with the utterances, with the root-mantra; one should make ghee; then the peace-offering with the three sweets.

अध्याय ५९

श्लोक 54

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः ।घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः

dvādaśārṇaiḥ spṛśet pādau nābhiṃ hṛn mastakaṃ tataḥ / ghṛtaṃ dadhi payo hutvā spṛśenmūrdhanyatho tataḥ

हिन्दी अर्थ

भुजाएँ हैं । वे दायें हाथमें हल और मुसल तथा बायें हाथमें गदा और पद्म धारण करते हैं। प्रद्युम्न दायें हाथमें चक्र और शङ्क तथा बायें हाथमें धनुष-बाण धारण करते हैं। अथवा द्विभुज

English

With the twelve-syllable mantra one should touch the feet, navel, heart and head; having offered ghee, curds and milk, one should touch the head and then

अध्याय ५९

श्लोक 55

१ ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७२ स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः(१) ।गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती

1 dhyātvā paścāttu deśika iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 tatra tān pūjayet surāmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 172 spṛṣṭvā śironābhipādāṃś catasraḥ sthāpayennadīḥ(1) / gaṅgā ca yamunā godā kramānnāmnā sarasvatī

हिन्दी अर्थ

प्रद्युम्रके एक हाथमें गदा और दूसरेमें धनुष है। वे प्रसन्नतापूर्वक इन अस्त्रको धारण करते हैं। या उनके एक हाथमें धनुष और दूसरेमें बाण है। अनिरुद्ध और भगवान् नारायणका विग्रह चतुर्भुज

English

having touched head, navel and feet, one should set up four rivers: Ganga, Yamuna, Goda, and Sarasvati by name in order.

अध्याय ५९

श्लोक 56

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं ।होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्

dahettu viṣṇugāyatryā gāyatryā śrapayeccaruṃ / homayecca baliṃ dadyāduttare bhojayeddvijān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी हंसपर आरूढ होते हैं। उनके चार मुख और चार भुजाएँ हैं। उदर-मण्डल विशाल

English

One should burn with the Vishnu-gayatri, cook the porridge with the Gayatri, offer, give the offering, and in the north feed the Brahmins.

अध्याय ५९

श्लोक 57

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् ।दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ।ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

sāmādhipānāṃ tuṣṭyarthaṃ hemagāṃ gurave dadet / dikpatibhyo baliṃ dattvā rātrau kuryācca jāgaraṃ / brahmagītādiśabdena sarvabhāgadhivāsanāt

हिन्दी अर्थ

चतुर्भुज बनाना चाहिए। उनके बायें भागके है। लंबी दाढ़ी और सिरपर जटा-यही उनकी

English

To satisfy the lords of the Saman he should give a golden cow to the teacher. Having given offerings to the guardians of the quarters, one should keep vigil at night, with the sound of Brahma-songs and the like, by dwelling on all shares.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 59
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.