Agni Purana· Agni Purāṇa
60
अध्याय 60 / 381

Adhyaya 60

35 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६०

श्लोक 1

वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः भगवानुवाच पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा ।विभजेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः

vāsudevapratiṣṭhādividhiḥ bhagavānuvāca piṇḍikāsthāpanārthantu garbhāgāraṃ tu saptadhā / vibhajed brahmabhāge tu pratimāṃ sthāpayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊपरवाले हाथमें हल धारण करावे और नीचेवालेमें सुन्दर शोभावाली शङ्कु, दायें भागके ऊपरवाले हाथमें मुसल धारण करावे और नीचेवाले हाथमें

English

After having performed the insertion of gems the

अध्याय ६०

श्लोक 2

देवमनुषपैशाचभागेषु न कदाचन ।ब्रह्मभागं परित्यज्य किञ्चिदाश्रित्य चाण्डज

devamanuṣapaiśācabhāgeṣu na kadācana / brahmabhāgaṃ parityajya kiñcidāśritya cāṇḍaja

हिन्दी अर्थ

बुद्धदेवकी प्रतिमाका लक्षण यों है। बुद्ध ऊँचे पद्ममय आसनपर बैठे हैं। उनके एक हाथमें वरद और दूसरेमें अभयको मुद्रा है। वे शान्तस्वरूप हैं। उनके शरीरका रंग गोरा और कान लम्बे हैं।

English

The outer and inner surface (of the image) should be cleansed and then purified with the pancagavya (the five things got from a cow). Water should be sprinkled with the darbha grass as well as with the waters of the river.

अध्याय ६०

श्लोक 3

देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्या यत्नात्तु पिण्डिका(३) ।नपुंसककशिलायान्तु रत्नन्यासं समाचरेत्

devamānuṣabhāgābhyāṃ sthāpyā yatnāttu piṇḍikā(3) / napuṃsakakaśilāyāntu ratnanyāsaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

प्रतिमाका लक्षण है। वे दाहिने हाथॉंमें अक्षसूत्र और स्रुवा एवं बायें हाथोंमें कुण्डिका और आज्यस्थाली धारण करते हैं। उनके वाम भागमें सरस्वती और दक्षिण भागमें सावित्री हैं । विष्णुके

English

The ground for kindling the sacrificial fire should be made ready with sand. An excellent site should be of the measure of a cubit and a half on all sides.

अध्याय ६०

श्लोक 4

नारसिंहेन हुत्वा रत्नन्यासं(४) च तेन वै ।१ चतस्रः स्थापयेच्च गा इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपठः २ घोषयेच्च ततो मखे इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ स्थापयेदाशु पिण्डिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ वर्णन्यासमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७३ व्रीहीन् रत्नांस्त्रिधातूंश् च लोहादींश् चन्दनादिकान्

nārasiṃhena hutvā ratnanyāsaṃ(4) ca tena vai / 1 catasraḥ sthāpayecca gā iti ga, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapaṭhaḥ 2 ghoṣayecca tato makhe iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 sthāpayedāśu piṇḍikāmiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 varṇanyāsamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 173 vrīhīn ratnāṃstridhātūṃś ca lohādīṃś candanādikān

हिन्दी अर्थ

आठ भुजाएँ हैं। वे गरुडूपर आरूढ़ हैं। उनके दाहिने हाथोंमें खड्ग, गदा, बाण और वरदकी मुद्रा है। बायें हाथोंमें धनुष, खेट, चक्र और शङ्क हैं। अथवा उनका विग्रह चतुर्भुज भी है।

English

The pitchers also should be placed in the eight directions commencing with the east. The consecrated fire should be brought in uttering the eight letters (described already)'.

अध्याय ६०

श्लोक 5

पूर्वादिनवगर्तेषु न्यसेन् मध्ये यथारुचि ।अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश् च गर्तो गुग्गुलुनावृतः

pūrvādinavagarteṣu nyasen madhye yathāruci / atha cendrādimantraiś ca garto guggulunāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वे सुन्दर पीत वस्त्रसे आवृत हैं। कल्की भगवान् नृसिंहके चार भुजाएँ हैं। उनकी दो भुजाओंमें धनुष और तूणीरसे सुशोभित हैं। म्लेच्छोंके शङ्ख और चक्र हैं तथा दो भुजाओंसे वे महान् संहारमें लगे हैं। वे ब्राह्मण हैं। अथवा उनकी असुर हिरण्यकशिपुका वक्ष विदीर्ण कर रहे आकृति इस प्रकार बनावे-वे घोड़ेकी पीठपर हैं॥ १४--१७॥

English

The twigs should be offered into the fire with (the mantras) — tvam agne dyubhih1 and gayatri. Clarified butter should be offered with (the recitation of) eight letters, eight hund- red times.

अध्याय ६०

श्लोक 6

रत्नन्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः ।सशलाकैर् दर्भपुञ्जैश् च सहदेवैः समन्वितैः

ratnanyāsavidhiṃ kṛtvā pratimāmālabhedguruḥ / saśalākair darbhapuñjaiś ca sahadevaiḥ samanvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

बैठे हैं और अपने चार हाथोंमें खड्ग, शङ्ख, चक्र वराहके चार भुजाएँ हैं। उन्होंने शेषनागको एवं गदा धारण करते हैं ॥ ८-९॥ अपने करतलमें धारण कर रखा है। वे बायें

English

RV. 2.1.1.

अध्याय ६०

श्लोक 7

सवाह्यन्तैश् च संस्कृत्य पञ्चगव्येन शोधयेत् ।प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन(१) नदीतीर्थोदकेन च

savāhyantaiś ca saṃskṛtya pañcagavyena śodhayet / prokṣayeddarbhatoyena(1) nadītīrthodakena ca

हिन्दी अर्थ

हाथसे पृथ्वीको और वाम भागमें लक्ष्मीको धारण शेषशय्यापर सोयी हुई बनानी चाहिए। भगवती

English

Lord Han should be thc ptics,

अध्याय ६०

श्लोक 8

होमार्थे खण्डिलं कुर्यात् सिकताभिः समन्ततः ।सार्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनं

homārthe khaṇḍilaṃ kuryāt sikatābhiḥ samantataḥ / sārdhahastapramāṇaṃ tu caturasraṃ suśobhanaṃ

हिन्दी अर्थ

करते हैं। जब लक्ष्मी उनके साथ हों, तब पृथ्वीको उनके चरणोंमें संलग्न बनाना चाहिए। त्रैलोक्यमोहनमूर्ति श्रीहरि गरुड़पर आरूढ़ हैं। उनके आठ भुजाएँ हैं। वे दाहिने हाथोंमें चक्र,

English

VS. 31.22.

अध्याय ६०

श्लोक 9

अष्टदिक्षु यथान्यासं कलशानपि विन्यसेत् ।पूर्वाद्यानष्टवर्णेन अग्निमानीय संस्कृतं

aṣṭadikṣu yathānyāsaṃ kalaśānapi vinyaset / pūrvādyānaṣṭavarṇena agnimānīya saṃskṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

शङ्क, मुसल और अंकुश धारण करते हैं। उनके बायें हाथोंमें शङ्क, शार्ङ्गधनुष, गदा और पाश शोभा पाते हैं। वाम भागमें कमलधारिणी कमला और दक्षिण भागमें वीणाधारिणी सरस्वतीकी

English

TS. 4.2.8.2.

अध्याय ६०

श्लोक 10

त्वमग्नेद्युभिरिति गायत्र्या समिधो हुनेत् ।अष्टार्णेनाष्टशतकं(२) आज्यं पूर्णां प्रदापयेत्

tvamagnedyubhiriti gāyatryā samidho hunet / aṣṭārṇenāṣṭaśatakaṃ(2) ājyaṃ pūrṇāṃ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

प्रतिमाएँ बनानी चाहिए। भगवान् विश्वरूपका विग्रह बीस भुजाओंसे सुशोभित है। वे दाहिने हाथोंमें क्रमशः चक्र, खड्ग, मुसल, अंकुश,

English

RV. 1. 40. 1.

अध्याय ६०

श्लोक 11

शान्त्युदकं आम्रपत्रैः(३) मूलेन शतमन्त्रितं ।सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्ध्नि श्रीश् च ते ह्य् अनया ऋचा

śāntyudakaṃ āmrapatraiḥ(3) mūlena śatamantritaṃ / siñceddevasya tanmūrdhni śrīś ca te hy anayā ṛcā

हिन्दी अर्थ

करते हैं। बायें हाथोंमें शङ्ख, शार्ङ्गधनुष, गदा,

English

RV. 1.22.20.

अध्याय ६०

श्लोक 12

ब्रह्मयानेन(४) चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ।तद्विष्णोरिति मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत्

brahmayānena(4) coddhṛtya uttiṣṭha brahmaṇaspate / tadviṣṇoriti mantreṇa prāsādābhimukhaṃ nayet

हिन्दी अर्थ

ढाल लिये रहते हैं। उनके दाहिने भागमें चतुर्भुज ब्रह्मा तथा बायें भागमे त्रिनेत्रधारी महादेव विराजमान

English

Om namo bhagavale vasudevaya.

अध्याय ६०

श्लोक 13

शिविकायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकं ।गीतवेदादिशब्दैश् च(५) प्रासादद्वारि धारयेत्

śivikāyāṃ hariṃ sthāpya bhrāmayīta purādikaṃ / gītavedādiśabdaiś ca(5) prāsādadvāri dhārayet

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मी उनकी एक चरणकी सेवामें लगी हैं। विमला आदि शक्तियाँ उनकी स्तुति करती हैं। उन श्रीहरिके नाभिकमलपर चतुर्भुज ब्रह्मा विराज रहे हैं ॥ १८-२४ ३ ॥

English

IjtV. 1.22.16.

अध्याय ६०

श्लोक 14

१ प्रोक्षयेद् गन्धतोयेनेति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः २ अष्टान्तेनाष्टशतकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ शान्त्युदकमाज्यपात्रैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ब्रह्मपात्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ गीतवाद्यादिशब्दैश् च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७४ स्त्रीभिर्विप्रैर् मङ्गलाष्टघटैः(१) संस्नापयेद्धरिं ।ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलमन्त्रेण देशिकः

1 prokṣayed gandhatoyeneti kha, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 2 aṣṭāntenāṣṭaśatakamiti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 śāntyudakamājyapātrair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 brahmapātreṇeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 gītavādyādiśabdaiś ca iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 174 strībhirviprair maṅgalāṣṭaghaṭaiḥ(1) saṃsnāpayeddhariṃ / tato gandhādinābhyarcya mūlamantreṇa deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

हरिहर-मूर्ति इस प्रकार बनानी चाहिए-वह दाहिने हाथमें शूल तथा ऋष्टि धारण करती है और बायें हाथमें गदा एवं चक्र। शरीरके दाहिने भागमें रुद्रके चिह्न हैं और वाम भागमें केशवके।

English

VS. 1.24.

अध्याय ६०

श्लोक 15

अतो देवेति वस्त्राद्यमष्टाङ्गार्घ्यं निवेद्य च ।स्थिरे लग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति धारयेत्

ato deveti vastrādyamaṣṭāṅgārghyaṃ nivedya ca / sthire lagne piṇḍikāyāṃ devasya tveti dhārayet

हिन्दी अर्थ

दाहिने पार्श्वमें गौरी तथा वाम पार्श्वमें लक्ष्मी विराज रही हैं। भगवान् हयग्रीवके चार हाथोंमें क्रमशः शङ्ख, चक्र, गदा और वेद शोभा पाते हैं। उन्होंने

English

&V. 10.173.4.

अध्याय ६०

श्लोक 16

ॐ त्रैलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेस्तु त्रिविक्रम ।संस्थ्याप्य पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्याद्विचक्षणः

oṃ trailokyavikrāntāya namastestu trivikrama / saṃsthyāpya piṇḍikāyāntu sthiraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कच्छपकी पीठपर रख छोड़ा है। दत्तात्रेयके दो बाँहें हैं। उनके वामाड्में लक्ष्मी शोभा पाती है। भगवान्के पार्षद विष्वक्सेन अपने चार हाथोंमें क्रमशः चक्र, गदा, हल और शङ्क धारण करते

English

p.V. 10.81.3.

अध्याय ६०

श्लोक 17

ध्रुवा द्यौरिति मन्त्रेण विश्वतश् चक्षुरित्यपि ।पञ्चगव्येन संस्नाप्य क्षाल्य गन्धदकेन च

dhruvā dyauriti mantreṇa viśvataś cakṣurityapi / pañcagavyena saṃsnāpya kṣālya gandhadakena ca

हिन्दी अर्थ

हैं। जलशायी जलमें शयन करते हैं। इनकी मूर्ति हैं॥ २५--२८॥ इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “मत्स्यादि दशावतारोंकी प्रतिमाओके लक्षणोंका वर्णन” नामक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having invoked (the god in the image), the supreme brahman lustrous form of knowledge and who is one without a SeCOnd' tkat IS decmed as alive by the use of (the mantra) Om.

अध्याय ६०

श्लोक 18

पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिं ।ध्यायेत् स्वं तस्य मूर्तिन्तु पृथिवी तस्य पीठिका

pūjayet sakalīkṛtya sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ hariṃ / dhyāyet svaṃ tasya mūrtintu pṛthivī tasya pīṭhikā

हिन्दी अर्थ

चण्डी आदि देवी-देवताओंकी प्रतिमाओऑंके लक्षण

English

Stationing oneself in front of the deity, (the priest) should establish Brahman and other attendant gods as well as the respective weapons (by showing) the mudra (different pos¬ tures shown with the hand).

अध्याय ६०

श्लोक 19

कल्पयेद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः ।जीवमावाहयिष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगं

kalpayedvigrahaṃ tasya taijasaiḥ paramāṇubhiḥ / jīvamāvāhayiṣyāmi pañcaviṃśatitattvagaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले चण्डी बीस भुजाओंसे विभूषित होती है। वह अपने दाहिने हाथोंमें

English

RV.10.90.

अध्याय ६०

श्लोक 20

चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्स्वप्नविवर्जितं ।देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं

caitanyaṃ paramānandaṃ jāgratsvapnavivarjitaṃ / dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitaṃ

हिन्दी अर्थ

अभय, डमरू और शक्ति धारण करती है। बायें हाथोंमें नागपाश, खेटक, कुठार, अंकुश, पाश,

English

Existence, livelihood.

अध्याय ६०

श्लोक 21

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितं ।हृदयात् प्रतिमाविम्बे स्थिरो भव परेश्वर

brahmādistambaparyantaṃ hṛdayeṣu vyavasthitaṃ / hṛdayāt pratimāvimbe sthiro bhava pareśvara

हिन्दी अर्थ

है। अथवा चण्डीकी प्रतिमा दस भुजाओंसे युक्त होनी चाहिए। उसके चरणोंके नीचे कटे हुए मस्तकवाला महिष हो। उसका मस्तक अलग गिरा हुआ हो। वह हाथोंमें शस्त्र उठाये हो।

English

Om namo ndrayapaya.

अध्याय ६०

श्लोक 22

सजीवं कुरु बिम्बं त्वं सवाह्याभ्यन्तरस्थितः ।अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो देहोपाधिषु संस्थितः

sajīvaṃ kuru bimbaṃ tvaṃ savāhyābhyantarasthitaḥ / aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo dehopādhiṣu saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी ग्रीवासे एक पुरुष प्रकट हुआ हो, जो अत्यन्त कुपित हो। उसके हाथमें शूल हो, वह मुँहसे रक्त उगल रहा हो। उसके गलेकी माला, सिरके बाल और दोनों नेत्र लाल दिखायी देते

English

Having installed and worshipped (the images) of different presiding deities of the quarters intheirpcctivequar- ters, the priest should install the image of Lord Visvaksena and. worship the conch, disc etc.

अध्याय ६०

श्लोक 23

ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एकमेवाद्वितीयकं ।सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत्

jyotirjñānaṃ paraṃ brahma ekamevādvitīyakaṃ / sajīvīkaraṇaṃ kṛtvā praṇavena nibodhayet

हिन्दी अर्थ

हों। देवीका वाहन सिंह उसके रक्तका आस्वादन कर रहा हो। उस महिषासुरके गलेमें खूब कसकर पाश बाँधा गया हो। देवीका दाहिना पैर सिंहपर और बायाँ पैर नीचे महिषासुरके शरीरपर

English

Offerings should be made to the attendant gods and to. the goblins. The priest should be given the fees— (which may e of the form of) proprietary right over a village, clothes and go d.

अध्याय ६०

श्लोक 24

सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृश्य वै जपेत् ।सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत्

sānnidhyakaraṇannāma hṛdayaṃ spṛśya vai japet / sūktantu pauruṣaṃ dhyāyan idaṃ guhyamanuṃ japet

हिन्दी अर्थ

ये चण्डीदेवी त्रिनेत्रधारिणी हैं तथा शस्त्रोंसे

English

The other priests should be paid their fees. The brah- mins should then be fed. Without any restraint the benefits.of sacrifice should be extended to the patron-employer by the prin-

अध्याय ६०

श्लोक 25

नमस्तेस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्मने ।१ मङ्गलाष्टघटे इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् १७५ ज्ञानविज्ञानरूपाय ब्रह्मतेजोनुयायिने

namastestu sureśāya santoṣavibhavātmane / 1 maṅgalāṣṭaghaṭe iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 175 jñānavijñānarūpāya brahmatejonuyāyine

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न रहकर शत्रुओंका मर्दन करनेवाली हैं। केश पकड़े रहती हैं॥ ७--१२॥ नवकमलात्मक पीठपर दुर्गाकी प्रतिमामें उनकी ये नौ दुर्गाएँ “आलीढा” आकृतिकी होनी पूजा करनी चाहिए। पहले कमलके नौ दलोंमें चाहिए। पुत्र-पौत्र आदिकी वृद्धिके लिये इनकी तथा मध्यवर्तिनी कर्णिकामें इन्द्र आदि दिक्पालोंकी स्थापना (एवं पूजा) करनी उचित है। गौरी ही

English

The consecrator of the image of Visnu leads the sell,

अध्याय ६०

श्लोक 26

गुणातिक्रान्तवेशाय(१) पुरुषाय महात्मने ।अक्षयाय पुराणाय विष्णो सन्निहितो भव

guṇātikrāntaveśāya(1) puruṣāya mahātmane / akṣayāya purāṇāya viṣṇo sannihito bhava

हिन्दी अर्थ

तथा नौ तत्त्वात्मिका शक्तियोंके साथ दुर्गाकी चण्डिका आदि देवियोंके रूपमें पूजित होती हैं।

English

To the Person who has passed beyond the qualities, the great-souled, the imperishable, the ancient, Vishnu, be present.

अध्याय ६०

श्लोक 27

यच्च ते परमं तत्त्वं(२) यच्च ज्ञानमयं वपुः ।तत् सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विबुध्यतां

yacca te paramaṃ tattvaṃ(2) yacca jñānamayaṃ vapuḥ / tat sarvamekato līnamasmindehe vibudhyatāṃ

हिन्दी अर्थ

दुर्गाजीकी एक प्रतिमा अठारह भुजाओंको होती है। वह दाहिने भागके हाथोंमें मुण्ड,

English

Whatever is your supreme principle and whatever is your body made of knowledge — let all that be awakened together in this body.

अध्याय ६०

श्लोक 28

आत्मानं सन्निधीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान् ।स्वनाम्ना स्थापयेदन्यानायुधान् स्वमुद्रया

ātmānaṃ sannidhīkṛtya brahmādiparivārakān / svanāmnā sthāpayedanyānāyudhān svamudrayā

हिन्दी अर्थ

वे ही हाथोंमें कुण्डी, अक्षमाला, गदा और अग्नि धारण करके 'रम्भा' कहलाती हैं। वे ही वनमें 'सिद्धा' कही गयी हैं। सिद्धावस्थामें वे अग्निसे रहित होती हैं। 'ललिता' भी वे ही हैं। उनका

English

Having made oneself present, with Brahma and the other attendants, with his own name one should place the others, the weapons, with the proper mudra.

अध्याय ६०

श्लोक 29

यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा(३) ज्ञेयः सन्निहितो हरिः ।नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश् च जप्त्वा चाष्टाक्षरादिकं

yātrāvarṣādikaṃ dṛṣṭvā(3) jñeyaḥ sannihito hariḥ / natvā stutvā stavādyaiś ca japtvā cāṣṭākṣarādikaṃ

हिन्दी अर्थ

और पाश धारण करती है; तथा वाम भागकी परिचय इस प्रकार है-उनके एक बायें हाथमें

English

Seeing the procession, year and the like, Hari is to be known as present; having bowed, praised with hymns, and recited the eight-syllable and the rest,

अध्याय ६०

श्लोक 30

चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चयेद्गुरुः ।अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत्

caṇḍapracaṇḍau dvārasthau nirgatyābhyarcayedguruḥ / agnimaṇḍapamāsādya garuḍaṃ sthāpya pūjayet

हिन्दी अर्थ

भुजाओंमें शक्ति, मुद्गर, शूल, वज्र, खड्ग, अंकुश, बाण, चक्र और शलाका लिये रहती है। सोलह बाँहवाली दुर्गाकी प्रतिमा भी इन्हीं आयुधोंसे युक्त होती है। अठारहमेंसे दो भुजाओं तथा

English

the teacher should go out and worship the door-guards Chanda and Prachanda; having approached the fire pavilion, one should set up and worship Garuda.

अध्याय ६०

श्लोक 31

दिगीशान् दिशि देवांश् च स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः ।विश्वक्सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत्

digīśān diśi devāṃś ca sthāpya sampūjya deśikaḥ / viśvaksenaṃ tu saṃsthāpya śaṅkhacakrādi pūjayet

हिन्दी अर्थ

डमरू और तर्जनी-इन दो आयुधोंको छोड़कर शेष सोलह हाथ उन पूर्वोक्त आयुधोंसे ही सम्पन्न होते हैं। रुद्रचण्डा आदि नौ दुर्गाएँ इस प्रकार हैं रुद्रचण्डा, प्रचण्डा, चण्डोग्रा, चण्डनायिका,

English

Having established and worshipped the lords of the quarters and gods in their directions, the teacher having established Vishvaksena should worship the conch, discus and the rest.

अध्याय ६०

श्लोक 32

सर्वपार्षदकेभ्यश् च बलिं भूतेभ्य अर्चयेत् ।परमवस्त्रसुवर्णादि गुरवे दक्षिणां ददेत्

sarvapārṣadakebhyaś ca baliṃ bhūtebhya arcayet / paramavastrasuvarṇādi gurave dakṣiṇāṃ dadet

हिन्दी अर्थ

चण्डा, चण्डवती, चण्डरूपा और अतिचण्डिका। ये पूर्वादि आठ दिशाओंमें पूजित होती हैं तथा नवीं उग्रचण्डा मध्यभागमें स्थापित एवं पूजित होती हैं। रुद्रचण्डा आदि आठ देवियोंकी अङ्गकान्ति

English

One should offer an offering to all attendants and to the elements; one should give the teacher a fee of supreme garments, gold and the like.

अध्याय ६०

श्लोक 33

यागोपयोगिद्रव्याद्यमाचार्याय नरोर्पयेत् ।आचार्यदक्षिणार्धन्तु ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददेत्

yāgopayogidravyādyamācāryāya narorpayet / ācāryadakṣiṇārdhantu ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dadet

हिन्दी अर्थ

क्रमशः गोरोचनाके सदृश पीली, अरुणवर्णा, काली,

English

The man should present to the teacher the materials useful for the sacrifice; half the teacher's fee he should give to the priests.

अध्याय ६०

श्लोक 34

अन्येभ्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद् ब्राह्मणांस्ततः ।अवारितान् फलान्(४) दद्याद्यजमानाय वै गुरुः

anyebhyo dakṣiṇāṃ dadyādbhojayed brāhmaṇāṃstataḥ / avāritān phalān(4) dadyādyajamānāya vai guruḥ

हिन्दी अर्थ

है। ये सब-को-सब सिंहवाहिनी हैं । महिषासुरके कण्ठसे प्रकट हुआ जो पुरुष है, वह शस्त्रधारी

English

He should give fees to others, then feed the Brahmins. The teacher should give unrestricted fruits to the sacrificer.

अध्याय ६०

श्लोक 35

विष्णुं नयेत् प्रतिष्ठाता(५) चात्मना सकलं कुलं ।१ गुणातिक्रान्तरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ यच्च ते परमं गुह्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ यात्रावर्षादिकं कृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ अवारितफलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ प्रतिष्ठाकृदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः :प् १७६ सर्वेषामेव देवानामेष साधारणो विधिः ।मूलमन्त्राः पृथक्तेषां शेषं कार्यं समानकं

viṣṇuṃ nayet pratiṣṭhātā(5) cātmanā sakalaṃ kulaṃ / 1 guṇātikrāntarūpāya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 yacca te paramaṃ guhyamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 yātrāvarṣādikaṃ kṛtveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 avāritaphalamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 pratiṣṭhākṛditi kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakacatuṣṭayapāṭhaḥ :p 176 sarveṣāmeva devānāmeṣa sādhāraṇo vidhiḥ / mūlamantrāḥ pṛthakteṣāṃ śeṣaṃ kāryaṃ samānakaṃ

हिन्दी अर्थ

गर्दनसहित मुण्ड है और दूसरेमें दर्पण। दाहिने हाथमें फलाञ्जलि है और उससे ऊपरके हाथमें सौभाग्यकी मुद्रा ॥ १३-१४ ३ ॥

English

The installer leads Vishnu and his whole family by himself. This is the common rule for all gods; their root-mantras differ; the rest to be done alike.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 60
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.