Agni Purana· Agni Purāṇa
61
अध्याय 61 / 381

Adhyaya 61

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६१

श्लोक 1

द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति(१) होमयेत् ।एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं

dvārapratiṣṭhādhvajārohāṇādividhiḥ bhagavānuvāca vakṣe cāvabhṛtasnānaṃ viṣṇor natveti(1) homayet / ekāśītipade kumbhān sthāpya saṃsthāpayeddhariṃ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीके दायें हाथमें कमल और बायें हाथमें श्रीफल होता है। सरस्वतीके दो हाथोंमें पुस्तक और अक्षमाला शोभा पाती है और शेष दो हाथोंमें वे वीणा धारण करती हैं। गङ्गाजीकी

English

I shall describe the purificatory bathing of Visnu. The offering to the fire is made (with the mantra) na tva1 2. Having' placed eightyone pitchers (at their respective places) Lord Hari should be invoked and installed.

अध्याय ६१

श्लोक 2

पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् ।द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्

pūjayed gandhapuṣpādyair baliṃ datvā guruṃ yajet / dvārapratiṣṭhāṃ vakṣyāmi dvārādho hema vai dadet

हिन्दी अर्थ

अङ्गकान्ति श्वेत है। वे मकरपर आरूढ हैं। उनके एक हाथमें कलश है और दूसरेमें कमल। यमुना देवी कछुएपर आरूढ हैं। उनके दोनों हाथोंमें कलश है और वे श्यामवर्णा हैं। इसी रूपमें

English

He should be worshipped with perfumes and flowers. Having made the offering, the priest should be worshipped. I shall describe the (mode of) consecrating the door. (A piece of) gold should be placed beneath the door (frame).

अध्याय ६१

श्लोक 3

अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः ।गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः

aṣṭabhiḥ kalaśaiḥ sthāpya śākhodumbarakau guruḥ / gandhādibhiḥ samabhyarcya mantrair vedādibhirguruḥ

हिन्दी अर्थ

इनकी पूजा होती है। तुम्बुरुकी प्रतिमा वीणासहित होनी चाहिए। उनकी अङ्गकान्ति श्वेत है। शूलपाणि शंकर वृषभपर आरूढ हो मातृकाओंके आगे- आगे चलते हैं । ब्रह्माजीकी प्रिया सावित्री गौरवर्णा

English

The priest should place shoots of udumbara (fig tree) in

अध्याय ६१

श्लोक 4

कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः ।दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां

kuṇḍeṣu homayedvahniṃ samillājatilādibhiḥ / datvā śayyādikañcādho dadyādādhāraśaktikāṃ

हिन्दी अर्थ

एवं चतुर्मुखी हैं। उनके दाहिने हाथोंमें अक्षमाला

English

An epithet of Vi$£u.

अध्याय ६१

श्लोक 5

शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ।ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां

śākhayorvinyasenmūle devau caṇḍapracaṇdakau / ūrdhvodumbarake devīṃ lakṣmīṃ suragaṇārcitāṃ

हिन्दी अर्थ

है और ये पूर्वोक्त देवियाँ अपनी मुद्वीमें उसका और स्रुक् शोभा पाते हैं और बायें हाथोंमें वे

English

One of the many hymns beginning with these words.

अध्याय ६१

श्लोक 6

न्यस्याभ्यर्च्य(३) यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं ।दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां

nyasyābhyarcya(3) yathānyāyaṃ śrīsūktena caturmukhaṃ / datvā tu śrīphalādīni ācāryādestu dakṣiṇāṃ

हिन्दी अर्थ

१. इन नौ तत्त्वात्मिका शक्तियोंकी नामावली इस प्रकार समझनी चाहिए अग्निपुराण अध्याय २१ में-लक्ष्मी, मेधा, कला, तुष्टि, पुष्टि, गौरी, प्रभा, मति और दुर्गा-ये नाम आये हैं। तथा तन्त्रसमुच्चय और मन्त्रमहार्णवके अनुसार इन शक्तियोंके ये नाम हैं--

English

Twigs, fried paddy and sesamum should be offered unto the fire in the pits. Having offered the bed etc., the supporting •energy should be placed underneath.

अध्याय ६१

श्लोक 7

प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं ।१ विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः २ समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७७ प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु

pratiṣṭhāsiddhadvārasya tvācāryaḥ sthāpayeddhariṃ / 1 viṣṇurnuketi gha, ṅa, cihnitapurstakadvayapāṭhaḥ 2 samidājyatilādibhiriti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 athābhyarcyeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 177 prāsādādasya pratiṣṭhantu hṛtpratiṣṭheti tāṃ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

२. वाचस्पत्यकोषमें आलीढका लक्षण इस प्रकार दिया गया है--

English

Having assigned the four-faced (Brahman) and duly worshipping (him) (by reciting) the hisukta1 the fruits of the bilva (tree) should be offered to him and the fees should be paid to the priest.

अध्याय ६१

श्लोक 8

समाप्तौ शुकनाशाया(१) वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके ।सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं(२)

samāptau śukanāśāyā(1) vedyāḥ prāgdarbhamastake / sauvarṇaṃ rājataṃ kumbhamathavā śuklanirmitaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

पश्चात्स्तब्धजानूरुदक्षिणम् । वितस्त्यः पञ्च विस्तारे तदालीढं प्रकीर्तितम् ॥

English

(I shall describe) the consecration of the divine edifice the doors of which have been consecrated and wherein the image of Hari has been duly installed. It is in the consecration of the adytum. Listen.

अध्याय ६१

श्लोक 9

अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं ।सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्

aṣṭaratnauṣadhīdhātuvījalauhānvitaṃ śubhaṃ / savastraṃ pūritaṃ cādbhirmaṇḍale cādhivāsayet

हिन्दी अर्थ

जिसमें मुड़ा हुआ बायाँ पैर तो पीछे हो और तने हुए घुटने तथा ऊरुवाला दाहिना पैर आगेकी ओर हो, दोनोंके बीचका विस्तार पाँच बित्ता हो तो इस प्रकारके आसन या अवस्थानको 'आलीढ' कहा गया है।

English

Fallen twigs which have been gathered should be offer¬ ed into fire with (the mantra of) Nrsirhha. Then (the temple) should be enlivened with the principle known as narayanatattva.

अध्याय ६१

श्लोक 10

सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं ।नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः

sapallavaṃ nṛsiṃhena hutvā sampātasañcitaṃ / nārāyaṇākhyatattvena prāṇabhūtaṃ nyasettataḥ

हिन्दी अर्थ

कुण्ड एवं अक्षपात्र लिये रहती हैं। उनका वाहन हंस है। शंकरप्रिया पार्वती वृषभपर आरूढ होती है। उनके दाहिने हाथोंमें धनुष-बाण और बायें हाथोंमें चक्र-धनुष शोभित होते हैं। कौमारी

English

(That lord) who is the life of the temple should be contemplated (as) "O Lord of celestials". Then a wise man has to imagine the temple as the god himself.

अध्याय ६१

श्लोक 11

वैराजभूतान्तं(३) ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ।ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः

vairājabhūtāntaṃ(3) dhyāyet prāsādasya sureśvara / tataḥ puruṣavatsarvaṃ prāsādaṃ cintayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

शक्ति मोरपर आरूढ होती है। उसकी अङ्गकान्ति लाल है। उसके दो हाथ हैं और वह अपने हाथोंमें शक्ति धारण करती है॥ १५--१९॥ लक्ष्मी (वैष्णवी शक्ति) अपने दायें हाथोंमें

English

(A piece of) gold should be placed below the golden pitcher. The priests and others should be paid their fees and the brahmins should be fed.

अध्याय ६१

श्लोक 12

अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं(४) घटं न्यसेत् ।गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं

adho datvā suvarṇaṃ tu tadvavad bhūtaṃ(4) ghaṭaṃ nyaset / gurvādau dakṣiṇāṃ dadyād brāhmaṇādeś ca bhojanaṃ

हिन्दी अर्थ

चक्र और शङ्ख धारण करती हैं तथा बायें हाथोंमें गदा एवं कमल लिये रहती हैं। वाराही शक्ति भैंसेपर आरूढ होती है। उसके हाथ दण्ड, शङ्ख, चक्र और गदासे सुशोभित होते हैं। ऐन्द्री शक्ति

English

Alternatively a pitcher should be placed (in the place of a globe) and the disc above that. O birthless one! eight lords

अध्याय ६१

श्लोक 13

ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं ।कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं

tataḥ paścādvedibandhaṃ tadūrdhvaṃ kaṇṭhabandhanaṃ / kaṇṭhopariṣṭāt kartavyaṃ vimalāmalasārakaṃ

हिन्दी अर्थ

ऐरावत हाथीपर आरूढ होती है। उसके सहस्र नेत्र हैं तथा उसके हाथोंमें वज्र शोभा पाता है। ऐन्द्री देवी पूजित होनेपर सिद्धि प्रदान करनेवाली हैं। चामुण्डाकी आँखें वृक्षे खोखलेकी भाँति

English

Sec above, and fn 1 thereon.

अध्याय ६१

श्लोक 14

तदूर्ध्वं वृकलं(५) कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं ।मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्

tadūrdhvaṃ vṛkalaṃ(5) kuryāccakrañcādyaṃ sudarśanaṃ / mūttiṃ śrīvāsudevasya grahaguptāṃ nivedayet

हिन्दी अर्थ

गहरी होती हैं। उनका शरीर मांसरहित- कंकाल दिखायी देता है। उनके तीन नेत्र हैं। मांसहीन शरीरमें अस्थिमात्र ही सार है। केश ऊपरको ओर उठे हुए हैं। पेट सटा हुआ है। वे हाथीका

English

Or four images of Garuda (vehicle of Lord Visnu) should be placed in the four quarters. I shall describe now the erection of the flagstaff which destroys the evil spirits.

अध्याय ६१

श्लोक 15

कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं ।वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज(६)

kalaśaṃ vātha kurvīta tadūrdhvaṃ cakramuttamaṃ / vedyāś ca paritaḥ sthāpyā aṣṭau vighneśvarāstvaja(6)

हिन्दी अर्थ

चमड़ा पहनती हैं। उनके बायें हाथोंमें कपाल और पट्टिश है तथा दायें हाथोंमें शूल और कटार। वे शवपर आरूढ होती और हड्डियोंके गहनोंसे अपने शरीरको विभूषित करती हैं॥ २०-२२ ३ ॥

English

One who performs this remains in the regions of Visnu for so many thousands of years as the number of atoms in the image of the god in the temple.

अध्याय ६१

श्लोक 16

१ वनमालायामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शुक्तिनिर्मलमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।शुल्वनिर्मितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ वैराजरूपं तमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ६ अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः :प् १७८ चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ।ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति

1 vanamālāyāmiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śuktinirmalamiti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ / śulvanirmitamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vairājarūpaṃ tamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 tattvabhūtamiti gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 tadūrdhvaṃ cūrṇakaṃ kuryāditi ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / tadūrdhvaṃ culvakaṃ kuryāditi kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 6 aṣṭau vedyeśvarāstvaja iti ga, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ :p 178 catvāro vā caturdikṣu sthāpanīyā garutmataḥ / dhvajārohaṃ ca vakṣyāmi yena bhūtādi naśyati

हिन्दी अर्थ

विनायक (गणेश)-को आकृति मनुष्यके समान है; किंतु उनका पेट बहुत बड़ा है। मुख हाथीके समान है और सूँड़ लंबी है। वे यज्ञोपवीत धारण करते हैं। उनके मुखकी चौड़ाई

English

O sinless! It should be known that (a man gets) a crorc times more merit by erecting the flag-staff, since it surrounds the neck of the temple and it wafts the wind around the globe, altar and image.

अध्याय ६१

श्लोक 17

प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः ।तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्

prāsādavimbadravyāṇāṃ yāvantaḥ paramāṇavaḥ / tāvadvarṣasahasrāṇi tatkartā viṣṇulokabhāk

हिन्दी अर्थ

सात कला है और सूँड़की लंबाई छत्तीस अङ्गुल । उनकी नाड़ी (गर्दनके ऊपरको हड्डी) बारह कला विस्तृत और गर्दन डेढ़ कला ऊँची होती है। उनके कण्ठभागको लंबाई छत्तीस अङ्गुल है और

English

The flag should be known as the prakrli and the staff as the purusa and you know that the temple is another form of image of Vasudeva (Visnu).

अध्याय ६१

श्लोक 18

कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ ।कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्

kumbhāṇḍavedivimbānāṃ bhramaṇādvāyunānagha / kaṇṭhasyāveṣṭanāj jñeyaṃ phalaṃ koṭiguṇaṃ dhvajāt

हिन्दी अर्थ

गुह्यभागका घेरा डेढ़ अङ्गुल। नाभि और ऊरुका

English

(In a temple) the dharani (earth) is so called from its ability to hold, its internal cavity stands for the sky, the illumi¬ nation inside represents the fire, and its touch represents the wind.

अध्याय ६१

श्लोक 19

पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं ।प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं(१) निबोध मे

patākānāṃ prakṛtiṃ viddhi daṇḍaṃ puruṣarūpiṇaṃ / prāsādaṃ vāsudevasya mūrtibhedaṃ(1) nibodha me

हिन्दी अर्थ

यही माप है। वे दाहिने हाथोमें गजदन्त और फरसा धारण करते हैं तथा बायें हाथोंमें लड्डू एवं उत्पल लिये रहते हैं

English

The earthly waters found in the stone slabs (of the temple) (represent) the earthly attributes. Its echo stands for tne principles of sound. Its touch represents roughness.

अध्याय ६१

श्लोक 20

धारणाद्धरणीं(२) विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं ।तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा

dhāraṇāddharaṇīṃ(2) viddhi ākāśaṃ śuṣirātmakaṃ / tejastat pāvakaṃ viddhi vāyuṃ sparśagataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

स्कन्द स्वामी मयूरपर आरूढ हैं। उनके उभय पार्श्वमें सुमुखी और विडालाक्षी मातृका तथा शाख और विशाख अनुज खड़े हैं। उनके दो भुजाएँ हैं। वे बालरूपधारी हैं। उनके दाहिने

English

Its colour which may be white or otherwise stands for the subtle principle of colour. The food (and other eatables) offered (to the deity) stand for the sense of taste. The perfumes represent the sense of smell. The sense of speech lies in the down (used in the temple).

अध्याय ६१

श्लोक 21

पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं(३) ।प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं

pāṣāṇādiṣveva jalaṃ pārthivaṃ pṛthivīguṇaṃ(3) / pratiśabdodbhavaṃ śabdaṃ sparśaṃ syāt karkaśādikaṃ

हिन्दी अर्थ

हाथमें शक्ति शोभा पाती है और बायें हाथमें कुक्कुट। उनके एक या छः मुख बनाने चाहिए। गाँवमें उनके अर्चाविग्रहको छः अथवा बारह भुजाओंसे युक्त बनाना चाहिए, परंतु वनमें यदि

English

Its neck should be known as the neck. The platform over the fault is spoken as the shoulder. The outlets for water are the anus and genitals. The lime-plaster is spoken as the skin.

अध्याय ६१

श्लोक 22

शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं(४) ।धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता

śuklādikaṃ bhavedrūpaṃ rasamannādidarśanaṃ(4) / dhūpādigandhaṃ gandhantu vāg bheryādiṣu saṃsthitā

हिन्दी अर्थ

उनकी मूर्ति स्थापित करनी हो तो उसके दो ही भुजाएँ बनानी चाहिए। कौमारी-शक्तिकी छहों दाहिनी भुजाओंमें शक्ति, बाण, पाश, खड्ग, गदा और तर्जनी (मुद्रा)-ये अस्त्र रहने चाहिए और

English

God Siva should be known as the shank. God Brahman

अध्याय ६१

श्लोक 23

शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ ।शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं

śukanāśāśritā nāsā bāhū tadrathakau smṛtau / śirastvaṇḍaṃ nigaditaṃ kalaśaṃ mūrdhajaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

छः बायें हाथोंमें मोरपंख, धनुष, खेट, पताका, अभयमुद्रा तथा कुक्कुट होने चाहिए। रुद्रचचिका देवी हाथीके चर्म धारण करती हैं। उनके मुख और एक पैर ऊपरकी ओर उठे हैं। वे बायें-दायें

English

Listen to me. I shall describe the consecration of a temple by means of a banner. The demons were defeated by the celestial gods by erecting banners impressed with the signs of divine weapons.

अध्याय ६१

श्लोक 24

कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते ।पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता

kaṇṭhaṃ kaṇṭhamiti jñeyaṃ skandhaṃ vedī nigadyete / pāyūpasthe praṇāle tu tvak sudhā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

हाथोंमें क्रमशः कपाल, कर्तरी, शूल और पाश धारण करती हैं। वे ही देवी--' अष्टभुजा'के रूपमें भी पूजित होती हैं

English

The pitcher (shaped part of the temple) should be placed over the top and the flag should be placed over the same. The post should be made to measure a half or one third of the height of the image.

अध्याय ६१

श्लोक 25

मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते ।तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं

mukhaṃ dvāraṃ bhavedasya pratimā jīva ucyate / tacchaktiṃ piṇḍikāṃ viddhi prakṛtiṃ ca tadākṛtiṃ

हिन्दी अर्थ

मुण्डमाला और डमरूसे युक्त होनेपर वे ही 'रुद्रचामुण्डा' कही गयी हैं। वे नृत्य करती हैं, इसलिये ' नाट्येश्वरी' कहलाती हैं। ये ही आसनपर बैठी हुई चतुर्मुखी 'महालक्ष्मी' (को तामसी

English

The flag should have a mark of a circle of eight or twelve radii. (There should be the figure) of the man-lion (form of Visnu) or the Garuda (Tarksya) (inside the circle) in the middle. The staff of the flag should not have any cut.

अध्याय ६१

श्लोक 26

१ मूर्तिभूतमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ धरणाद्वारुणीं विद्धि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।धरणाद्वारुणीं देवीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः :प् १७९ निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः ।एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः

1 mūrtibhūtamiti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 dharaṇādvāruṇīṃ viddhi iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /dharaṇādvāruṇīṃ devīmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ /dhāraṇīṃ dharaṇīṃ viddhi iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 pārthivaṃ pṛthivītalamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / pārthivaṃ pṛthivījalamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 rasamāsthāya darśanaṃ rasamāhvādi darśanamiti kha, cihnitapsuatakapāṭhaḥ :p 179 niś calatvañca garbhosyā adhiṣṭhātā tu keśavaḥ / evameva hariḥ sākṣātprāsādatvena saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मूर्ति) कही गयी हैं, जो अपने हाथोंमें पड़े हुए मनुष्यों, घोड़ों, भेंसों और हाथियोंको खा रही हैं। 'सिद्धचामुण्डा' देवीके दस भुजाएँ और तीन नेत्र हैं। ये दाहिने भागके पाँच हाथोंमें शस्त्र,

English

The staff should otherwise be made twice the length of the door. The flag staffshould be planted on the north-east or the north-west of the divine edifice.

अध्याय ६१

श्लोक 27

जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ।ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि

jaṅghā tvasya śivo jñeyaḥ skandhe dhātā vyavasthitaḥ / ūrdhvabhāge sthito viṣṇurevaṃ tasya sthitasya hi

हिन्दी अर्थ

खड्ग तथा तीन डमरू धारण करती हैं और बायें भागके हाथोंमें घण्टा, खेटक, खट्वाङ्ग, त्रिशूल (और ढाल) लिये रहती हैं। “सिद्धयोगेश्वरी '

English

The flag should be made of a piece of silk cloth, of a single or variegated colours. It should be adorned with bells, chowrics and small bells. (It is said to be) destioyci of sins.

अध्याय ६१

श्लोक 28

प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ।ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं(१)

prāsādasya pratiṣṭhāntu dhvajarūpeṇa me śṛṇu / dhvajaṃ kṛtvā surair daityā jitāḥ śastrādicihnitaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

विस्तार बारह अङ्गुल है। जाँघों और पैरोंका भी देवी सम्पूर्ण सिद्धि प्रदान करनेवाली हैं। इन्हीं

English

A flag which touches the ground and measures a cubit in breadth at its extremity or has a breadth equal to one fourth ol its length at its base is called a mahddhvaja. It grants all things when worshipped.

अध्याय ६१

श्लोक 29

अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं ।विम्बार्धमानं दण्डस्य(२) त्रिभागेनाथ कारयेत्

aṇḍordhvaṃ kalaśaṃ nyasya tadūrdhvaṃ vinyaseddhvajaṃ / vimbārdhamānaṃ daṇḍasya(2) tribhāgenātha kārayet

हिन्दी अर्थ

चण्डी बीस भुजा अग्नि अ० ५० दुर्गा--अठारह भुजा अग्नि अ० ५०

English

The banner should measure half (the dimension of) the staff. The breadth should measure twenty fingers.

अध्याय ६१

श्लोक 30

अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं ।नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः

aṣṭāraṃ dvādaśāraṃ vā madhye mūrtimatānvitaṃ / nārasiṃhena tārkṣyeṇa dhvajadaṇḍastu nirbraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देवीकी स्वरूपभूता एक दूसरी शक्ति हैं, जिनकी अङ्गकान्ति अरुण है। ये अपने दो हाथोंमें पाश और अंकुश धारण करती हैं तथा 'भैरवी' नामसे विख्यात हैं। 'रूपविद्या देवी' बारह भुजाओंसे

English

All the rites relating to the consentration of an image should be done for (the consecration) of the disc, flag and the staff. They should be bathed in the shed.

अध्याय ६१

श्लोक 31

प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं ।शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः

prāsādasya tu vistāro mānaṃ daṇḍasya kīrtitaṃ / śikharārdhena vā kuryāt tṛtīyārdhena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

युक्त कही गयी हैं। ये सब-की-सब श्मशानभूमिमें प्रकट होनेवाली तथा भयंकर हैं। इन आठौं देवियोंको ' अम्बाष्टक' कहते हैं

English

The priest should duly perform all rites described earlier except that of opening the eyes. The consecration should be done in the prescribed manner leaving them in the resting

अध्याय ६१

श्लोक 32

द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ।ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा

dvārasya dairghyād dviguṇaṃ daṇḍaṃ vā parikalpayet / dhvajayaṣṭirdevagṛhe aiśānyāṃ vāyavethavā

हिन्दी अर्थ

' क्षमादेवी -शिवाओं (श्रुगालियों )-से आवृत

English

Then the learned priest should assign (mentally) the hymn (called) sahasraiirsa 1 in the disc. Then the sudarSana mantra

अध्याय ६१

श्लोक 33

क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं(३) ।घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं

kṣaumādyaiś ca dhvajaṃ kuryādvicitraṃ vaikavarṇakaṃ(3) / ghaṇṭācāmarakiṅkiṇyā bhūṣitaṃ pāpanāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरके द्वारपाल नन्दीश्वर एक हाथमें अक्षमाला और दूसरेमें त्रिशूल लिये रहते हैं। महाकालके एक हाथमें तलवार, दूसरेमें कटा हुआ सिर, तीसरेमें शूल और चौथेमें खेट होना

English

IjtV. 10.90.

अध्याय ६१

श्लोक 34

दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु ।महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः

daṇḍāgrāddharaṇīṃ yāvaddhastaikaṃ vistareṇa tu / mahādhvajaḥ sarvadaḥ syātturyāṃśāddhīnatorcitaḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। भृङ्गीका शरीर कृश होता है। वे नृत्यकी मुद्रामें देखे जाते हैं। उनका मस्तक कूष्माण्डके समान स्थूल और गंजा होता है। वीरभद्र आदि गण हाथी और गायके समान कान और मुखवाले

English

The priest should assign twentyfive principles at the navel, and each of the arcs of the lotus. The form of Nrsimha (the man-lion form of Visnu) representing the universe should be assigned to the middle of the lotus.

अध्याय ६१

श्लोक 35

ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता ।विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः

dhvaje cārdhena vijñeyā patākā mānavarjitā / vistareṇa dhvajaḥ kāryo viṃśadaṅgulasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। वे एक बूढ़ी स्त्रीके रूपमें स्थित हैं। उनके होते हैं। घण्टाकर्णके अठारह भुजाएँ होती हैं। वे दो भुजाएँ हैं। मुँह खुला हुआ है। दाँत निकले पाप और रोगका विनाश करनेवाले हैं। वे बायें

English

The sakala (endowed with parts) forms should be assign¬ ed to the staff as the living soul of it. Lord Hari, the supreme being of the niskala (undivided) form should be contemplated and assigned to the flag.

अध्याय ६१

श्लोक 36

अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा ।१ जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १८० देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं

adhivāsavidhānena cakraṃ daṇḍaṃ dhvajaṃ tathā / 1 jitāḥ śaktyādicihnitamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / jitāḥ śakrādicihnitamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 vimbārdhamānaṃ cakrantu iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vicitrañcaiva varṇakamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 180 devavat sakalaṃ kṛtvā maṇḍapasnapanādikaṃ

हिन्दी अर्थ

हुए हैं तथा ये धरतीपर घुटनों और हाथका सहारा लेकर बैठी हैं। उनके द्वारा उपासकोंका कल्याण होता है। यक्षिणियोंकी आँखें स्तब्ध (एकटक देखनेवाली) और बड़ी होती हैं।

English

The energies Bala and Abala which manifest in the form of the banner should be contemplated. Having placed it in the shed and worshipped it, oblation should be made in the pit.

अध्याय ६१

श्लोक 37

नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् ।अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः

netronmīlanakaṃ tyaktā pūrvoktaṃ sarvamācaret / adhivāsayecca vidhinā śayyāyāṃ sthāpya deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

शाकिनियाँ वक्रदृष्टिसे देखनेवाली होती हैं।

English

Having placed the golden pitcher over the pitcher and putting five (kinds of) gems (at the top of the temple) a golden disc should be placed underneath that with the mantra of the disc.

अध्याय ६१

श्लोक 38

ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः ।तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्

tataḥ sahasraśīrṣeti sūktaṃ cakre nyased budhaḥ / tathā sudarśanaṃ mantraṃ manastattvaṃ niveśayet

हिन्दी अर्थ

रूपवाली हुआ करती हैं। इनकी आँखें भूरी होती हैं

English

The staff should then be placed with (the recitation of) the eight-syllabled mantra *. Then the flag should be (hoisted) and unfurled with (the recitation of) the hymn muncami tva? by the learned person.

अध्याय ६१

श्लोक 39

मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं ।अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम

manorūpeṇa tasyaiva sajīvakaraṇaṃ smṛtaṃ / areṣu mūrtayo nyasyāḥ keśavādyāḥ surottama

हिन्दी अर्थ

भागके आठ हाथोंमें वज्र, खड्ग, दण्ड, चक्र, बाण, मुसल, अंकुश और मुद्र तथा दायें भागके आठ हाथोंमें तर्जनी, खेट, शक्ति, मुण्ड, पाश, धनुष, घण्टा और कुठार धारण करते हैं। शेष दो

English

The twice-born {yajamana) should give the priest the

अध्याय ६१

श्लोक 40

नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः ।नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्

nābhyabjapratinemīṣu nyasettattvāni deśikaḥ / nṛsiṃhaṃ viśvarūpaṃ vā abjamadhye niveśayet

हिन्दी अर्थ

हाथोंमें त्रिशूल लिये रहते हैं। घण्टाको मालासे अलंकृत देव घण्टाकर्ण विस्फोटक (फोड़े, फुंसी एवं चेचक आदि)-का निवारण करनेवाले हैं

English

RV. 10. 173.4a.

अध्याय ६१

श्लोक 41

सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं ।निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं

sakalaṃ vinyaseddaṇḍe sūtrātmānaṃ sajīvakaṃ / niṣkalaṃ paramātmānaṃ dhvaje dhyāyan nyaseddhariṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें "चण्डी आदि देवी-देवताओंकी प्रतिमाओके लक्षणोंका निरूपण" नामक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Om namo narayapaya.

अध्याय ६१

श्लोक 42

तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां(१) ।मण्डपे(२) स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्

tacchaktiṃ vyāpinīṃ dhyāyed dhvajarūpāṃ balābalāṃ(1) / maṇḍape(2) sthāpya cābhyarcya homaṃ kuṇḍeṣu kārayet

हिन्दी अर्थ

सूर्यादि ग्रहों तथा दिक्पाल आदि देवताओंकी प्रतिमाओंके लक्षणोंका वर्णन

English

RV.10.161.1a.

अध्याय ६१

श्लोक 43

कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च ।स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः(३)

kalaśe svarṇakalaśaṃ nyasya ratnāni pañca ca / sthāpayeccakramantreṇa svarṇacakramadhastataḥ(3)

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं- ब्रह्मन्! सात लिये दण्डी खड़े हैं और वाम भागमें पिङ्गल अश्वोंसे जुते हुए एक पहियेवाले रथपर विराजमान हाथमें दण्ड लिये द्वारपर विद्यमान हैं। ये दोनों सूर्यदेवकी प्रतिमाको स्थापित करना चाहिए। सूर्यदेवके पार्षद हैं। भगवान् सूर्यदेवके उभय भगवान् सूर्य अपने दोनों हाथोंमें दो कमल धारण पार्श्वमें बालव्यजन (चँवर) लिये 'राज्ञी' तथा

English

The mark which represents a particular god should be planted with the respective mantra. By the offer of a banner one goes to heaven and becomes a strong monarch on the earth (in the next birth).

अध्याय ६१

श्लोक 44

पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत्(४) ।ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्

pāradena tu samplāvya netrapaṭṭena cchādayet(4) / tato niveśayeccakraṃ tanmadhye nṛhariṃ smaret

हिन्दी अर्थ

करते हैं। उनके दाहिने भागमें दावात और कलम 'निष्प्रभा' खड़ी हैं। अथवा घोड़ेपर चढ़े हुए

English

Having soaked with mercury, one should cover with an eye-band. Then one should place the wheel and recall Narahari in its middle.

अध्याय ६१

श्लोक 45

ॐ क्ष्ॐ नृसिंहाय(५) नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ।ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः

oṃ kṣoṃ nṛsiṃhāya(5) namaḥ pūjayet sthāpayeddhariṃ / tato dhvajaṃ gṛhītvā tu yajamānaḥ sabāndhavaḥ

हिन्दी अर्थ

इन आठ देवियोंको ही ' अम्बाष्टक' कहा गया है।

English

"Om Kshraum, homage to Narasimha" — one should worship and establish Hari. Then the sacrificer with his kin, taking the banner,

अध्याय ६१

श्लोक 46

१ चलाचलामिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः, सुलोचनमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १८१ दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ।ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्

1 calācalāmiti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ, sulocanamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 maṇḍale iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 svarṇacakrantu madhyata iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 netraṃ yatnena cchādayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 oṃ kṣauṃ nṛsiṃhāya nama iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 181 dadhibhaktayute pātre dhvajasyāgraṃ niveśayet / dhruvādyena phaḍantena dhvajaṃ mantreṇa pūjayet

हिन्दी अर्थ

२. राज्ञी' और 'निष्प्रभा'-ये चँवर डुलानेवाली स्त्रयोंके नाम हैं। अथवा इन नामोंद्वारा सूर्यदेवकी दोनों पत्रियोंकी ओर संकेत किया गया है। 'राज्ञी' शब्दसे उनकी रानी 'संज्ञा' गृहीत होती हैं और ' निष्प्रभा' शब्दसे ' छाया '। ये दोनों देवियाँ चँवर डुलाकर पतिकी सेवा कर रही हैं।

English

should place the tip of the banner in a vessel with curds and rice; one should worship the banner with the first mantra ending in "phat."

अध्याय ६१

श्लोक 47

शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् ।प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः

śirasyādhāya tat pātraṃ nārāyanamanusmaran / pradakṣiṇaṃ tu kurvīta turyamaṅgalaniḥsvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

एकमात्र सूर्यकी ही प्रतिमा बनानी चाहिए। समस्त दिक्पाल हाथोंमें वरद मुद्रा, दो-दो कमल तथा शस्त्र लिये क्रमशः पूर्वादि दिशाओंमें स्थित दिखाये जाने चाहिए॥ १--३॥

English

Having placed that vessel on the head, remembering Narayana, one should circumambulate with the sound of the fourth auspicious instruments.

अध्याय ६१

श्लोक 48

ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु ।मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः

tato niveśayet daṇḍaṃ mantreṇāṣṭākṣareṇa tu / muñcāmi tveti sūktena dhvajaṃ muñcedvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बारह दलोंका एक कमल-चक्र बनावे। उसमें सूर्य, अर्यमा आदि नामवाले बारह आदित्योंका क्रमश: बारह दलोंमें स्थापन करे। यह स्थापना वरुण-दिशा एवं वायव्यकोणसे

English

Then one should place the staff with the eight-syllable mantra; the wise one should release the banner with the hymn "I release you."

अध्याय ६१

श्लोक 49

पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः ।एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः

pātraṃ dhvajaṃ kuñjarādi dadyādācāryake dvijaḥ / eṣa sādhāraṇaḥ prokto dhvajasyārohaṇe vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

आरम्भ करके नैऋत्यकोणके अन्ततकके दलोंमें होनी चाहिए। उक्त आदित्यगण चार-चार हाथवाले हों और उन हाथोंमें मुद्र, शूल, चक्र एवं कमल धारण किये हों। अग्निकोणसे लेकर नै्ऋत्यतक,

English

The Brahmin should give the vessel, banner, elephant and the rest to the teacher. This is declared the common rule in raising a banner.

अध्याय ६१

श्लोक 50

यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् ।स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्

yasya devasya yaccihnaṃ tanmantreṇa sthiraṃ caret / svargatvā dhvajadānāttu rājā balī bhavet

हिन्दी अर्थ

नैत्रत्यसे वायव्यतक, वायव्यसे ईशानतक और वहाँसे अग्निकोणतकके दलोंमें उक्त आदित्योंकी स्थिति जाननी चाहिए

English

Whatever mark belongs to a god, he should keep firm with its mantra. By the gift of a banner one goes to heaven and the king becomes mighty.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 61
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.