Agni Purana· Agni Purāṇa
62
अध्याय 62 / 381

Adhyaya 62

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६२

श्लोक 1

लक्ष्मीप्रतिष्ठाविधिः भगवानुवाच समुदायेन देवादेः प्रतिष्ठां प्रवदामि ते ।लक्ष्म्याः प्रतिष्ठा प्रथमं तथा देवीगणस्य च

lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ bhagavānuvāca samudāyena devādeḥ pratiṣṭhāṃ pravadāmi te / lakṣmyāḥ pratiṣṭhā prathamaṃ tathā devīgaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

बारह आदित्योंके नाम इस प्रकार हैं-वरुण,

English

As before, one should do all rites such as bathing (the image) in the shed. (The image of) goddess Laksmi should be placed on the pedestal. One should place eight pitchers. The image should be anointed with ghee with the prin¬ cipal mantra and washed with the five things got from a cow. The eyes of (the goddess) Laksmi should be opened with (the recitation of the mantra) hiratiyavarnam harinim1.

अध्याय ६२

श्लोक 2

पूर्ववत् सकलं कुर्यान्मण्डपस्नपनादिकं(१) ।भद्रपीठे श्रियं न्यस्य स्थापयेदष्ट वै घटान्(२)

pūrvavat sakalaṃ kuryānmaṇḍapasnapanādikaṃ(1) / bhadrapīṭhe śriyaṃ nyasya sthāpayedaṣṭa vai ghaṭān(2)

हिन्दी अर्थ

रवि, पर्जन्य, त्वष्टा, मित्र और विष्णु। ये मेष आदि बारह राशियोंमें स्थित होकर जगतूको ताप एवं प्रकाश देते हैं। ये वरुण आदि आदित्य क्रमशः मार्गशीर्ष मास (या वृश्चिक राशि)-से

English

The three sweet things2 should be offered with (the recitation of the mantra) tarn ma avaha 3. She (the image) should be bathed with (the waters of) the pitcher on the east with (the recitation of) the (hymn) aJvapurva 4. The image should then be bathed with (the waters of pitchers on) the south, west and north with the recitation of hymns kamo'smi ie 5, candram prabhasdm 6 7, adilya varna 7 (respectively)

अध्याय ६२

श्लोक 3

घृतेनाभ्यज्य मूलेन स्नपयेत् पञ्चगव्यकैः ।हिरण्यवर्णा हरिणी नेत्रे चोन्मीलयेच्छ्रियाः

ghṛtenābhyajya mūlena snapayet pañcagavyakaiḥ / hiraṇyavarṇā hariṇī netre conmīlayecchriyāḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर कार्तिक मास (या तुलाराशि)-तकके मासों (एवं राशियों)-में स्थित होकर अपना कार्य सम्पन्न करते हैं। इनकी अङ्गकान्ति क्रमशः काली, लाल, कुछ-कुछ लाल, पीली, पाण्डुवर्ण,

English

RV Kh. 5.87.1. fn 7.

अध्याय ६२

श्लोक 4

१ मण्डलस्नपनादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्थापयेद्वरुणे घटानिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १८२ तन्म आवह(१) इत्य् एवं प्रदद्यान्मधुरत्रयम् ।अश्वपूर्वेति पूर्वेण तां कुम्भेनाभिषेचयेत्(२)

1 maṇḍalasnapanādikamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sthāpayedvaruṇe ghaṭāniti gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 182 tanma āvaha(1) ity evaṃ pradadyānmadhuratrayam / aśvapūrveti pūrveṇa tāṃ kumbhenābhiṣecayet(2)

हिन्दी अर्थ

श्वेत, कपिलवर्ण, पीतवर्ण, तोतेके समान हरी, धवलवर्ण, धूम्रवर्ण और नीली है। इनकी शक्तियाँ द्वादशदल कमलके केसरोंके अग्रभागमें स्थित होती हैं। उनके नाम इस प्रकार हैं-इडा, सुषुम्ना,

English

RV. Kh. 5.87.2a, 15a. cf. RV. Kh. 5.87.3a.

अध्याय ६२

श्लोक 5

कामोस्मितेति याम्येन पश्चिमेनाभिषेचयेत् ।चन्द्रं प्रभासामुच्चार्यादित्यवर्णेति चोत्तरात्

kāmosmiteti yāmyena paścimenābhiṣecayet / candraṃ prabhāsāmuccāryādityavarṇeti cottarāt

हिन्दी अर्थ

महाकाली, कपिला, प्रबोधिनी, नीलाम्बरा, वनान्तस्था (घनान्तस्था) और अमृताख्या। वरुण आदिकी जो अङ्गकान्ति है, वही इन शक्तियोंकी भी है। केसरोंके अग्रभागोंमें इनको स्थापना करे । सूर्यदेवका

English

Could not be identified. Could not be identified.

अध्याय ६२

श्लोक 6

उपैतु मेति चाग्नेयात् क्षुत्पिपासेति नैरृतात् ।गन्धद्वारेति वायव्यां मनसः काममाकृतिम्

upaitu meti cāgneyāt kṣutpipāseti nairṛtāt / gandhadvāreti vāyavyāṃ manasaḥ kāmamākṛtim

हिन्दी अर्थ

तेज प्रचण्ड और मुख विशाल है। उनके दो भुजाएँ हैं। वे अपने हाथोंमें कमल और खड्ग धारण करते हैं

English

VS.31.81b. (The priest should worship the image) with perfumes accompanied by ardram puskarinim0, with flowers accompanied by tarn ma avahd 7 and ya ananda.8 9

अध्याय ६२

श्लोक 7

ईशानकलशेनैव शिरः सौवर्णकर्दमात् ।एकाशीतिघटैः स्नानं मन्त्रेणापः सृजन् क्षितिम्(३)

īśānakalaśenaiva śiraḥ sauvarṇakardamāt / ekāśītighaṭaiḥ snānaṃ mantreṇāpaḥ sṛjan kṣitim(3)

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा कुण्डिका तथा जपमाला धारण करते हैं । मङ्गलके हाथोंमें शक्ति और अक्षमाला शोभित होती हैं। बुधके हाथोंमें धनुष और अक्षमाला शोभा पते हैं। बृहस्पति कुण्डिका और अक्षमालाधारी

English

The goddess should be worshipped in the bed with (the mantra) Sayanti0 yena and her presence is accomplished by Sri - sukta10. Her consciousness is invoked and worshipped again with the principal mantra of the goddess. Thousand or hundred lotus flowers or karauira flowers should be offered in the fire pit at the shed accompanied by Srisukta.10

अध्याय ६२

श्लोक 8

आर्द्रां पुष्करिणीं गन्धैर् आर्द्रामित्यादिपुष्पकैः ।तन्मयावह मन्त्रेण य आनन्द ऋचाखिलं(४)

ārdrāṃ puṣkariṇīṃ gandhair ārdrāmityādipuṣpakaiḥ / tanmayāvaha mantreṇa ya ānanda ṛcākhilaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

हैं। शुक्रका भी ऐसा ही स्वरूप है। अर्थात् उनके हाथोमें भी कुण्डिका और अक्षमाला शोभित होती हैं। शनि किङ्िणी-सूत्र धारण करते हैं। राहु अद्धचन्द्रधारी हैं तथा केतुके हाथोंमें खड्ग

English

Household furniture should be offered with the Srisukta10 itself. Then the consecration of edifice should be performed as described earlier. The pedestal should be made with (the recitation of) the mantra. The installation of the goddess is done subsequently. Her presence is accomplished with the Srisukta.10 Everyone of' the hymns (stated earlier) ) should be recited as before.

अध्याय ६२

श्लोक 9

शायन्तीयेन शय्यायां श्रीसूक्तेन च सन्निधिम् ।लक्ष्मीवीजेन चिच्छक्तिं विन्यस्याभ्यर्चयेत् पुनः

śāyantīyena śayyāyāṃ śrīsūktena ca sannidhim / lakṣmīvījena cicchaktiṃ vinyasyābhyarcayet punaḥ

हिन्दी अर्थ

और दीपक शोभा पाते हैं। अनन्त, तक्षक, कर्कोटक, पद्म, महापद्म, शङ्ख और कुलिक आदि सभी मुख्य नागगण सूत्रधारी होते हैं। फन ही इनके मुख हैं। ये सब-के-सब महान् प्रभापुञ्जसे

English

Having invoked consciousness in the image, her presence is accomplished by the principal mantra. The priest and the brahmins should be presented with land, gold, clothes, cow and food. The images of all other forms of goddesses should, be installed in the same way. One who invokes (and consecrates) in this way is held as going to heaven. RV. Kh. 5.87.7a.

अध्याय ६२

श्लोक 10

श्रीसूक्तेन मण्डपेथ कुण्डेष्वब्जानि होमयेत् ।करवीराणि वा हुत्वा सहस्रं शतमेव वा

śrīsūktena maṇḍapetha kuṇḍeṣvabjāni homayet / karavīrāṇi vā hutvā sahasraṃ śatameva vā

हिन्दी अर्थ

उद्धासित होते हैं। इन्द्र वज्रधारी हैं। ये हाथीपर आरूढ होते हैं। अग्निका वाहन बकरा है। अग्निदेव शक्ति धारण करते हैं । यम दण्डधारी हैं और भैंसेपर आरूढ होते हैं । निर्क्रति खड्गधारी

English

TB.3.4.1.1G. RV. Kh. 5.87.9a.

अध्याय ६२

श्लोक 11

गृहोपकरणान्तादि श्रीसूक्तेनैव चार्पयेत् ।ततः प्रासादसंस्कारं सर्वं कृत्वा तु पूर्ववत्

gṛhopakaraṇāntādi śrīsūktenaiva cārpayet / tataḥ prāsādasaṃskāraṃ sarvaṃ kṛtvā tu pūrvavat

हिन्दी अर्थ

हैं और मनुष्य उनका वाहन है। वरुण मकरपर आरूढ हैं और पाश धारण करते हैं। वायुदेव वज्रधारी हैं और मृग उनका वाहन है। कुबेर भेड़पर चढ़ते और गदा धारण करते हैं।

English

RV. Kh.5.87.10a. Gould not be identified.

अध्याय ६२

श्लोक 12

मन्त्रेण पिण्डिकां कृत्वा प्रतिष्ठानं ततः श्रियः(५) ।श्रीसूक्तेन च सान्निध्यं पूर्ववत् प्रत्यृचं जपेत्(६)

mantreṇa piṇḍikāṃ kṛtvā pratiṣṭhānaṃ tataḥ śriyaḥ(5) / śrīsūktena ca sānnidhyaṃ pūrvavat pratyṛcaṃ japet(6)

हिन्दी अर्थ

ईशान जटाधारी हैं और वृषभ उनका वाहन है

English

Gf. RV. Kh. 8.87.3a, 14a. RV. Kh. 5.87.2a, 15a.

अध्याय ६२

श्लोक 13

चिच्छक्तिं बोधयित्वा तु मालात् सान्निध्यकं चरेत् ।१ अस्मिन्नावह इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ अश्वमूर्धेति मन्त्रेण तां कुम्भेभिनिवेशयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ मन्त्रेण चासृजत् क्षितिमिति ख, चिह्नतपुस्तकपाठः ४ य आनन्देति वाससमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ मन्त्रेण पिण्डिकां कृत्वा प्रतिमां स्थापयन् श्रिय इति ङ, चिह्न्तपुस्तकपाठः ६ प्रत्यृचं यजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १८३ भूस्वर्णवस्त्रगोन्नादि(१) गुरवे ब्रह्मणेर्पयेत् ।एवं देव्यो ऽखिलाः स्थाप्यावाह्य स्वर्गादि भावयेत्

cicchaktiṃ bodhayitvā tu mālāt sānnidhyakaṃ caret / 1 asminnāvaha iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 aśvamūrdheti mantreṇa tāṃ kumbhebhiniveśayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 mantreṇa cāsṛjat kṣitimiti kha, cihnatapustakapāṭhaḥ 4 ya ānandeti vāsasamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 mantreṇa piṇḍikāṃ kṛtvā pratimāṃ sthāpayan śriya iti ṅa, cihntapustakapāṭhaḥ 6 pratyṛcaṃ yajediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 183 bhūsvarṇavastragonnādi(1) gurave brahmaṇerpayet / evaṃ devyo 'khilāḥ sthāpyāvāhya svargādi bhāvayet

हिन्दी अर्थ

समस्त लोकपाल द्विभुज हैं। विश्वकर्मा अक्षसूत्र

English

Not found. Gould not be identified. RV. Kh. 5.87.1.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 62
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.