Agni Purana· Agni Purāṇa
64
अध्याय 64 / 381

Adhyaya 64

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६४

श्लोक 1

कूपादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच कूपवापीतडागानां प्रतिष्ठां वच्मि तां शृणु ।जलरूपेण हि हरिः सोमो वरुण उत्तम

kūpādipratiṣṭhākathanaṃ bhagavānuvāca kūpavāpītaḍāgānāṃ pratiṣṭhāṃ vacmi tāṃ śṛṇu / jalarūpeṇa hi hariḥ somo varuṇa uttama

हिन्दी अर्थ

आग्नेय्याम्। इस प्रकार इन मन्त्रोंद्वारा क्रमशः उन दिशाओंमें भैरवका पूजन करे। इन्हींमेंसे छः बीजमन्त्रँद्वारा षडङ्गन्यास एवं उन अङ्गोंका पूजन भी करना चाहिए

English

I shall describe the (mode of) consecration of wells, tanks and ponds. Listen! Lord Hari (Visnu) as Soma and ex¬ cellent Varuna remains in the form of water.

अध्याय ६४

श्लोक 2

अग्नीषोममयं विश्वं विष्णुरापस्तु कारणं ।हैमं रौप्यं रत्नजं वा वरुणं कारयेन्नरः

agnīṣomamayaṃ viśvaṃ viṣṇurāpastu kāraṇaṃ / haimaṃ raupyaṃ ratnajaṃ vā varuṇaṃ kārayennaraḥ

हिन्दी अर्थ

उनका ध्यान इस प्रकार है-भेरवजी मन्दिर अथवा मण्डलके आग्नेयदल (अग्निकोणस्थ दल)- में विराजमान सुवर्णमयी रसनासे युक्त, नाद, बिन्दु एवं इन्दुसे सुशोभित तथा मातृकाधिपतिके

English

RV. 10.90.

अध्याय ६४

श्लोक 3

द्विभुजं हंसपृष्ठस्थं दक्षिणेनाभयप्रदं ।वामेन नागपाशं तं नदीनागादिसंयुतं

dvibhujaṃ haṃsapṛṣṭhasthaṃ dakṣiṇenābhayapradaṃ / vāmena nāgapāśaṃ taṃ nadīnāgādisaṃyutaṃ

हिन्दी अर्थ

अङ्गसे प्रकाशित हैं। (ऐसे भगवान् भैरवका मैं भजन करता हूँ।) वीरभद्र वृषभपर आरूढ हैं। वे

English

The religious code book of the Vaitfiavas.

अध्याय ६४

श्लोक 4

यागमण्डपमध्ये स्याद्वेदिका कुण्डमण्डिता ।तोरणं वारुणं कुम्भं न्यसेच्च करकान्वितं

yāgamaṇḍapamadhye syādvedikā kuṇḍamaṇḍitā / toraṇaṃ vāruṇaṃ kumbhaṃ nyasecca karakānvitaṃ

हिन्दी अर्थ

मातृकाओंके मण्डलमें विराजमान और चार भुजाधारी हैं। गौरी दो भुजाओंसे युक्त और ्रिनेत्रधारिणी हैं। उनके एक हाथमें शूल और दूसरेमें दर्पण है । ललितादेवी कमलपर विराजमान

English

(The image should have) two hands, the right conferring refuge and the left should hold the snake-noose and as seated on the hamsa along with the rivers and serpents.

अध्याय ६४

श्लोक 5

भद्रके चार्धचन्द्रे वा स्वस्तिके द्वारि कुम्भकान् ।अग्न्याधानं चाप्यकुण्डे कृत्वा पूर्णां प्रदापयेत्

bhadrake cārdhacandre vā svastike dvāri kumbhakān / agnyādhānaṃ cāpyakuṇḍe kṛtvā pūrṇāṃ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

हैं। उनके चार भुजाएँ हैं। वे अपने हाथोंमें त्रिशूल, कमण्डलु, कुण्डी और वरदानकी मुद्रा धारण करती हैं। स्कन्दकी अनुचरी मातृकागणोंके हाथोंमें दर्पण और शलाका होनी चाहिए॥ १३--१५॥

English

There should be an altar at the centre of sacrificial shed having a fire-pit. There should be an arch. A pitcher made of stone for Lord Varuna should be placed.

अध्याय ६४

श्लोक 6

वरुणं स्नानपीठे तु ये ते शतेति संस्पृशेत् ।घृतेनाभ्यञ्जयेत् पश्चान्मूलमन्त्रेण देशिकः

varuṇaṃ snānapīṭhe tu ye te śateti saṃspṛśet / ghṛtenābhyañjayet paścānmūlamantreṇa deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

चण्डिका देवीके दस हाथ हैं। वे अपने दाहिने हाथोंमें बाण, खड्ग, शूल, चक्र और शक्ति धारण करती हैं और बायें हाथोंमें नागपाश, ढाल, अंकुश, कुठार तथा धनुष लिये रहती हैं।

English

Pitchers (should be placed) at the entrance to the fire receptacle which may be of a semi-circular shape or a svastika of auspicious nature. Having done the agnyadhana (rite) in the pit for water the final oblation should be done.

अध्याय ६४

श्लोक 7

शन्नो देवीति प्रक्षाल्य शुद्धवत्या शिवोदकैः ।अधिवासयेदष्टकुम्भान् सामुद्रं पूर्वकुम्भके

śanno devīti prakṣālya śuddhavatyā śivodakaiḥ / adhivāsayedaṣṭakumbhān sāmudraṃ pūrvakumbhake

हिन्दी अर्थ

वे सिंहपर सवार हैं और उनके सामने शूलसे मारे गये महिषासुरका शव है

English

(The image of) Varuna should be touched in the bathing seat with (the mantra) ye le late1. It should then be anointed with ghee by the priest with (the recitation of) the principal mantra.

अध्याय ६४

श्लोक 8

गाङ्गमग्नौ वर्षतोयं दक्षे रक्षस्तु नैर्झरं ।नदीतोयं पश्चिमे तु वायव्ये तु नदोदकं

gāṅgamagnau varṣatoyaṃ dakṣe rakṣastu nairjharaṃ / nadītoyaṃ paścime tu vāyavye tu nadodakaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'चौंसठ योगिनी आदिकी प्रतिमाओके लक्षणोंका वर्णन ' नामक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having washed the eight pitchers with pure water with (the recitation of) sam no devi 2 they should be consecrated. Sea water (should be kept) in the eastern pitcher.

अध्याय ६४

श्लोक 9

औद्भिज्जं चोत्तरे स्थाप्य ऐशान्यां तीर्थसम्भवं ।अलाभे तु नदीतोयं(१) यासां राजेति मन्त्रयेत्(२)

audbhijjaṃ cottare sthāpya aiśānyāṃ tīrthasambhavaṃ / alābhe tu nadītoyaṃ(1) yāsāṃ rājeti mantrayet(2)

हिन्दी अर्थ

लिङ्ग) आदिका लक्षण

English

After having cleansed and anointed the eyes with the three sweet things -(honey, sugar and clarified butter) with (the mantra) durmilriya 4, they should be opened with Citram 5 6 7 and taccaksuh 8. Kat. Sr. Su. 25.1.11a.

अध्याय ६४

श्लोक 10

देवं निर्मार्ज्य निर्मञ्छ्य दुर्मित्रियेति विचक्षणः(३) ।नेत्रे चोन्मीलयेच्चित्रं तच्चक्षुर्मधुरत्रयैः

devaṃ nirmārjya nirmañchya durmitriyeti vicakṣaṇaḥ(3) / netre conmīlayeccitraṃ taccakṣurmadhuratrayaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं-- कमलोद्भव! तीन भागको त्याग दे और शेष पाँच भागोंसे अब मैं लिङ्ग आदिका लक्षण बताता हुँ, सुनो। चौकोर विष्कम्भका निर्माण कराये। फिर लंबाईके लंबाईके आधेमें आठसे भाग देकर आठ भागोंमेंसे छ: भाग करके उन सबको एक, दो और तीनके

English

YV. 10.9.4a.

अध्याय ६४

श्लोक 11

ज्योतिः सम्पूरयेद्धैम्यां गुरवे गामथार्पयेत् ।समुद्रज्येष्ठेत्यभिषिञ्चयेद्वरुणं पूर्वकुम्भतः

jyotiḥ sampūrayeddhaimyāṃ gurave gāmathārpayet / samudrajyeṣṭhetyabhiṣiñcayedvaruṇaṃ pūrvakumbhataḥ

हिन्दी अर्थ

१. यथा-3ॐ हां हृदयाय नमः । 3» हीं शिरसे स्वाहा । ३ॐ हुं शिखायै वषट्। ॐ हैं कवचाय हुम्। ३ हौं, नेत्रत्रयाय वौषट् । 3» हः अस्त्राय फट्। है

English

not identified. VS.6.22 and T.S. 1-4-45-2

अध्याय ६४

श्लोक 12

समुद्रं गच्छ गाङ्गेयात् सोमो धेन्विति वर्षकात् ।देवीरापो निर्झराद्भिर् नदाद्भिः पञ्चनद्यतः

samudraṃ gaccha gāṅgeyāt somo dhenviti varṣakāt / devīrāpo nirjharādbhir nadādbhiḥ pañcanadyataḥ

हिन्दी अर्थ

२. श्रीविद्यार्णवतन्त्रके ११वें श्वासमें लिङ्ग-निर्माणकी साधारण विधि इस प्रकार दी गयी है--

English

fcV.l. 115.1a.

अध्याय ६४

श्लोक 13

उद्भिदद्भ्यश्चोद्भिदेन पावमान्याथ तीर्थकैः ।आपो हि ष्ठा पञ्चगव्याद्धिरण्यवर्णेति स्वर्णजात्

udbhidadbhyaścodbhidena pāvamānyātha tīrthakaiḥ / āpo hi ṣṭhā pañcagavyāddhiraṇyavarṇeti svarṇajāt

हिन्दी अर्थ

अपनी रुचिके अनुसार लिङ्ग कल्पित करके उसके मस्तकका विस्तार उतना ही रखे, जितनी पूजित लिड्रभागकी ऊँचाई हो । जैसा कि शैवागमका वचन है-' लिङ्गमस्तकविस्तारो लिङ्गोच्छायसमो भवेत्।' लिङ्गके मस्तकका विस्तार जितना हो, उससे तिगुने सूत्रसे वेष्टित होने योग्य लिङ्गको स्थूलता (मोटाई) रखे। शिवलिङ्गकी जो स्थूलता या मोटाई है, उसके सूत्रके बराबर पीठका विस्तार रखे। तत्पश्चात् पूज्य लिङ्गका जो उच्च अंश है, उससे दुगुनी ऊँचाईसे युक्त वृत्ताकार या चतुरस्न पीठ बनावे। पीठके मध्यभागमें लिङ्गके

English

RV 7.66-1 6a. RV. 7.49.1a.

अध्याय ६४

श्लोक 14

आपो अस्मेति वर्षोप्त्यैर् व्याहृत्या कूपसम्भवैः ।वरुणञ्च तडागोप्त्यैर् वरुणाद्भिस्तु वश्यतः

āpo asmeti varṣoptyair vyāhṛtyā kūpasambhavaiḥ / varuṇañca taḍāgoptyair varuṇādbhistu vaśyataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थूलतामात्रसूचक नाहसूत्रके द्विगुण सूत्रसे वेष्टित होने योग्य स्थूल कण्ठका निर्माण करे। कण्ठके ऊपर और नीचे समभागसे तीन या दो मेखलाओंकी रचना करे। तदनन्तर लिङ्गके मस्तकका जो विस्तार है, उसको छः भागोंमें विभक्त करे। उनमेंसे एक अंशके मानके अनुसार पीठके ऊपरी भागमें सबसे बाहरी अंशके द्वारा मेखला बनावे। उसके भीतर उसी मानके अनुसार उससे संलग्न अंशके द्वारा खात (गर्त)-की रचना करे। पीठसे बाह्मभागमें लिङ्गके समान ही बड़ी अथवा पीठमानके आधे मानके बराबर बड़ी, मूलदेशमें दीर्घांश

English

(The image should be bathed) with rain water with apo asma9, with well waters with the vyahrlis ( bhuh, bhuvah, suvah). (Image of) Varuna should be consecrated with the waters of the tank with varunadbhik10.

अध्याय ६४

श्लोक 15

आपो देवीति गिरिजैर् एकाशीविघटैस्ततः ।स्नापयेद्वरुणस्येति त्वन्नो वरुणा चार्घ्यकं

āpo devīti girijair ekāśīvighaṭaistataḥ / snāpayedvaruṇasyeti tvanno varuṇā cārghyakaṃ

हिन्दी अर्थ

मानके समान विस्तारवाली और अग्रभागमें उसके आधे मानके तुल्य विस्तारवाली नाली बनावे। इसीको 'प्रणाल' कहते हैं। प्रणालके मध्यमें मूलसे अग्रभागपर्यन्त जलमार्ग बनावे । प्रणालका जो विस्तार है, उसके एक तिहाई विस्तारवाले खातरूप जलमार्गसे युक्त पीठ- सदृश मेखलायुक्त प्रणाल बनाना चाहिए। यह स्फटिक आदि रब्नविशेषों अथवा पाषाण आदिके द्वारा शिवलिङ्ग-निर्माणकी साधारण विधि है। यथा--

English

Waters from the hills (should be poured) with (the mantra) apo devi11 and then with the waters from eig'ntyone pitchers. Then (the image) should be bathed with varunasya 12 and waters for sipping (should be given) with Ivanno varuna™. The image should be raised up with the principal mantra (saying) 'Rise up' and the preliminary consecration is made that night. The presence of divinity is accomplished by varunam ca19. It should be worshipped with yadvarunya. 50

अध्याय ६४

श्लोक 16

व्याहृत्या मधुपर्कन्तु वृहस्पतेति वस्त्रकं ।वरुणेति पवित्रन्तु प्रणवेनोत्तरीयकं

vyāhṛtyā madhuparkantu vṛhaspateti vastrakaṃ / varuṇeti pavitrantu praṇavenottarīyakaṃ

हिन्दी अर्थ

क्रमसे अलग-अलग रखे। इनमें पहला भाग ब्रह्माका, दूसरा विष्णुका और तीसरा शिवका है। उन भागोंमें यह 'वर्द्धमान' भाग कहा जाता है। चौकोर मण्डलमें कोणसूत्रके आधे मापको लेकर

English

RV Kh. 5-49-2.

अध्याय ६४

श्लोक 17

१ नदीक्षोदमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ आसां रुद्रेति कीर्तयेदिति ङ, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ इन्द्रियेति विचक्षण इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १८८ यद्वारण्येन पुष्पादि प्रदद्याद्वरुणाय तु ।चामरं दर्पणं छत्रं व्यजनं वैजयन्तिकां

1 nadīkṣodamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 āsāṃ rudreti kīrtayediti ṅa, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 indriyeti vicakṣaṇa iti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 188 yadvāraṇyena puṣpādi pradadyādvaruṇāya tu / cāmaraṃ darpaṇaṃ chatraṃ vyajanaṃ vaijayantikāṃ

हिन्दी अर्थ

उसे सभी कोणोंमें चिह्नित करे। ऐसा करनेसे आठ कोणोंका ' वैष्णवभाग' सिद्ध होता है, इसमें संशय नहीं है। तदनन्तर उसे षोडश कोण और फिर बत्तीस कोणोंसे युक्त करे॥ १--४॥

English

RV.1.91-20a. MS. 1.1.11.

अध्याय ६४

श्लोक 18

मूलेनोत्तिष्ठेत्युत्थाप्य तां रात्रिमधिवासयेत् ।वरुणञ्चेति सान्निध्यं यद्वारण्येन पूजयेत्

mūlenottiṣṭhetyutthāpya tāṃ rātrimadhivāsayet / varuṇañceti sānnidhyaṃ yadvāraṇyena pūjayet

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् चौंसठ कोणोंसे युक्त करके वहाँ गोल रेखा बनावे। तदनन्तर श्रेष्ठ आचार्य लिङ्गके शिरोभागका कर्तन करे। इसके बाद लिङ्गके विस्तारको आठ भागोंमें विभाजित करे। फिर

English

VS. 34-1 la.

अध्याय ६४

श्लोक 19

सजीवीकरणं मूलात् पुनर्गन्धादिना यजेत् ।मण्डपे(१) पूर्ववत् प्रार्च्य कुण्डेषु समिदादिकं

sajīvīkaraṇaṃ mūlāt punargandhādinā yajet / maṇḍape(1) pūrvavat prārcya kuṇḍeṣu samidādikaṃ

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे एक भागके चौथे अंशको छोड़ देनेपर छत्राकार सिरका निर्माण होता है। जिसकी लंबाई-चौड़ाई तीन भागोंमें समान हो, वह समभागवाला लिङ्ग सम्पूर्ण मनोवाञ्छित फलोंको

English

Could not be identified. Designation of the hymn svadisihaya madisfhayd RV.9.1.1,

अध्याय ६४

श्लोक 20

वेदादिमन्त्रैर् गन्धाद्याश् चतस्रो धेनवो दुहेत् ।दिक्ष्वथो वै यवचरुं ततः संस्थाप्य होमयेत्(२)

vedādimantrair gandhādyāś catasro dhenavo duhet / dikṣvatho vai yavacaruṃ tataḥ saṃsthāpya homayet(2)

हिन्दी अर्थ

देनेवाला है। देवपूजित लिङ्गमें लंबाईके चौथे भागसे विष्कम्भ बनता है। अब तुम सभी लिङ्गोंके लक्षण सुनो

English

RV.l0.9.1.a

अध्याय ६४

श्लोक 21

व्याहृत्या वाथ गायत्र्या मूलेनामन्त्रयेत्तथा ।सूर्याय प्रजापतये द्यौः स्वाहा चान्तरिक्षकः

vyāhṛtyā vātha gāyatryā mūlenāmantrayettathā / sūryāya prajāpataye dyauḥ svāhā cāntarikṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष सोलह अङ्गुलवाले लिङ्गके मध्यवर्ती सूत्रको, जो ब्रह्म और रुद्रभागके निकटस्थ है, लेकर उसे छः भागोंमें विभाजित करे। वैयमन-सूत्रंद्वारा निश्चित जो वह माप है,

English

RV Kh. 5-87-la. £V. 10.17-10a.

अध्याय ६४

श्लोक 22

तस्यै पृथिव्यै देहधृत्यै इह स्वधृतये ततः ।इह रत्यै चेह रमत्या उग्रो भीमश् च रौद्रकः

tasyai pṛthivyai dehadhṛtyai iha svadhṛtaye tataḥ / iha ratyai ceha ramatyā ugro bhīmaś ca raudrakaḥ

हिन्दी अर्थ

उसे 'अन्तर' कहते हैं। जो सबसे उत्तरवर्ती लिङ्ग है, उसे आठ जौ बड़ा बनाना चाहिए; शेष लिङ्गोंको एक-एक जौ छोटा कर देना चाहिए। उपर्युक्त लिङ्गके निचले भागको तीन हिस्सोंमें

English

Could not be found.

अध्याय ६४

श्लोक 23

विष्णुश् च वरुणो धाता रायस्पोषो महेन्द्रकः(३) ।अग्निर्यमो नैरृतो ऽथ वरुणो वायुरेव च

viṣṇuś ca varuṇo dhātā rāyaspoṣo mahendrakaḥ(3) / agniryamo nairṛto 'tha varuṇo vāyureva ca

हिन्दी अर्थ

विभक्त करके ऊपरके एक भागको छोड़ दे। शेष दो भागोंको आठ हिस्सोंमें विभक्त करके ऊपरके तीन भागोंको त्याग दे। पाँचवें भागके ऊपरसे

English

TS. 1 -3.8-2.. 0 r,, _ One of the many hymns beginning so. Sec Bloomheld, Vedic

अध्याय ६४

श्लोक 24

कुवेर ईशो ऽनन्तो ऽथ ब्रह्मा राजा जलेश्वरः ।तस्मै स्वाहेदं विष्णुश् च तद्विप्रासेति होमयेत्

kuvera īśo 'nanto 'tha brahmā rājā jaleśvaraḥ / tasmai svāhedaṃ viṣṇuś ca tadviprāseti homayet

हिन्दी अर्थ

भागको छोड़कर बीचमें उन दो रेखाओंका संगम

English

Cf. RV. 10.147.5a.

अध्याय ६४

श्लोक 25

सोमो धेन्विति षड् हुत्वा इमं मेति च होमयेत् ।आपो हि ष्ठेति तिसृभिरिमा रुद्रेति होमयेत्

somo dhenviti ṣaḍ hutvā imaṃ meti ca homayet / āpo hi ṣṭheti tisṛbhirimā rudreti homayet

हिन्दी अर्थ

करावे। यह लिङ्गोंका साधारण लक्षण बताया गया; अब पिण्डिकाका सर्वसाधारण लक्षण बताता हूँ, मुझसे सुनो

English

Curd, clarified butter, water, honey, sugar. Cf. RV. 2. 23.15a.

अध्याय ६४

श्लोक 26

दशादिक्षु बलिं दद्यात् गन्धपुष्पादिनार्चयेत् ।प्रतिमां तु समुत्थाप्य मण्डले विन्यसेद् बुधः

daśādikṣu baliṃ dadyāt gandhapuṣpādinārcayet / pratimāṃ tu samutthāpya maṇḍale vinyased budhaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मभागमें प्रवेश तथा लिङ्गकी ऊँचाई जानकर विद्वान् पुरुष ब्रह्मशिलाकी स्थापना करे और उस शिलाके ऊपर ही उत्तम रीतिसे कर्मका सम्पादन करे। पिण्डिकाकी ऊँचाईको जानकर उसका

English

Cf. RV.9. 83- la.

अध्याय ६४

श्लोक 27

पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर् हेमपुष्पादिभिः क्रमात् ।१ मण्डले इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ मूले त्वग्नौ च होमयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ वायुः सोमो महेन्द्रक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १८९ जलाशयांस्तु दिग्भागे वितस्तिद्वयसम्मितान्

pūjayedgandhapuṣpādyair hemapuṣpādibhiḥ kramāt / 1 maṇḍale iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 mūle tvagnau ca homayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vāyuḥ somo mahendraka iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 189 jalāśayāṃstu digbhāge vitastidvayasammitān

हिन्दी अर्थ

विभाजन करे। दो भागकी ऊँचाईको पीठ समझे। चौड़ाईमें वह लिङ्गके समान ही हो। पीठके मध्यभागमें खात (गडा) करके उसे तीन भागोंमें विभाजित करे। अपने मानके आधे त्रिभागसे

English

Could not be identified. Could not be identified.

अध्याय ६४

श्लोक 28

कृत्वाष्टौ स्थण्डिलान् रम्यान् सैकतान् देशिकोत्तमः ।वरुणस्येति मन्त्रेण साज्यमष्टशतं ततः

kṛtvāṣṭau sthaṇḍilān ramyān saikatān deśikottamaḥ / varuṇasyeti mantreṇa sājyamaṣṭaśataṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

“बाहुल्य'की कल्पना करे। बराहुल्यके तृतीय भागसे मेखला बनावे और मेखलाके ही तुल्य खात (गडा) तैयार करे। उसे क्रमशः निम्न (नीचे झुका हुआ) रखे। मेखलाके सोलहवें

English

RV.l.2.7b,

अध्याय ६४

श्लोक 29

चरुं यवमयं हुत्वा(१) शान्तितोयं समाचरेत् ।सेचयेन्मूर्ध्नि देवं तु सजीवकरणं चरेत्

caruṃ yavamayaṃ hutvā(1) śāntitoyaṃ samācaret / secayenmūrdhni devaṃ tu sajīvakaraṇaṃ caret

हिन्दी अर्थ

अंशसे खात निर्माण करे और उसीके मापके अनुसार उस पीठकी ऊँचाई, जिसे 'विकाराङ्ग' कहते हैं, करावे। प्रस्तरका एक भाग भूमिमें प्रविष्ट हो, एक भागसे पिण्डिका बने, तीन

English

Could not be identified. The invocation should be performed with the vyahrtis, gayatri and the principal mantra. Oblation should be done with the mantra suryaya prajapataye dyauh svaha cantariksakah.

अध्याय ६४

श्लोक 30

ध्यायेत्तु वरुणं युक्तं गौर्या नदनदीगणैः ।ॐ वरुणाय नमो ऽभ्यर्च्य ततः सान्निध्यमाचरेत्

dhyāyettu varuṇaṃ yuktaṃ gauryā nadanadīgaṇaiḥ / oṃ varuṇāya namo 'bhyarcya tataḥ sānnidhyamācaret

हिन्दी अर्थ

भागोंसे कण्ठका निर्माण कराया जाय और एक भागसे पट्टिका बनायी जाय

English

(Ceremony is to be performed) for the earth, Deha- dhrti, Svadhrti, Rati, Ugra, Bhima, Raudraka.

अध्याय ६४

श्लोक 31

उत्थाप्य(२) नागपृष्ठाद्यैर् भ्रामयेत्तैः समङ्गलैः ।आपो हि ष्ठेति च क्षिपेत्त्रिमध्वाक्ते घटे जले

utthāpya(2) nāgapṛṣṭhādyair bhrāmayettaiḥ samaṅgalaiḥ / āpo hi ṣṭheti ca kṣipettrimadhvākte ghaṭe jale

हिन्दी अर्थ

दो भागसे ऊपरका पट्ट बने; एक भागसे शेष-पट्विका तैयार करायी जाय। कण्ठपर्यन्त

English

Having made oblation six times with somo dhemPy oblation should be made with imam me 4 5. Again oblation should be done thrice with dpo hi sthd 5 (and once) with imd rudra 6. Bali (offering) should be made in the ten directions. The image should be worshipped with perfumes and flowers The image should be lifted and placed in a mystic diagram by a. wise man.

अध्याय ६४

श्लोक 32

जलाशये मध्यगतं सुगुप्तं विनिवेशयेत् ।स्नात्वा ध्यायेच्च वरुणं सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकां

jalāśaye madhyagataṃ suguptaṃ viniveśayet / snātvā dhyāyecca varuṇaṃ sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikāṃ

हिन्दी अर्थ

भागसे निर्गम (जल निकलनेका मार्ग) बनाया जाय। यह शेष-पट्विकातक रहे । प्रणाल (नाली)- के तृतीय भागसे निर्गम बनना चाहिए। तृतीय भागके मूलमें अङ्गुलिके अग्रभागके बराबर

English

Then the barley gruel should be offered in the fire and purificatory water sprinkled over the image. The rite to bring life into the image should be performed.

अध्याय ६४

श्लोक 33

अग्निवीजेन सन्दग्द्ध्य तद्भस्म प्लावयेद्धरां ।सर्वमपोमयं लोकं ध्यायेत् तत्र जलेश्वरं

agnivījena sandagddhya tadbhasma plāvayeddharāṃ / sarvamapomayaṃ lokaṃ dhyāyet tatra jaleśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

विस्तृत खात बनावे, जो तृतीय भागसे आधे विस्तारका हो। वह खात उत्तरकी ओर जाय। यह पिण्डिकासहित साधारण लिङ्गका वर्णन किया गया

English

RV. 1.22. 17a. RV.I.22.21a.

अध्याय ६४

श्लोक 34

तोयमध्यस्थितं देवं ततो यूपं निवेशयेत् ।चतुरस्रमथाष्टास्रं वर्तुलं वा प्रवर्तितं(३)

toyamadhyasthitaṃ devaṃ tato yūpaṃ niveśayet / caturasramathāṣṭāsraṃ vartulaṃ vā pravartitaṃ(3)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमे "लिङ्ग आदिके लक्षणका वर्णन” नामक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

RV.I.91.20a.

अध्याय ६४

श्लोक 35

आराध्य देवतालिङ्गं दशहस्तं तु कूपके ।यूपं यज्ञीयवृक्षोत्थं मूले हैमं फलं न्यसेत्

ārādhya devatāliṅgaṃ daśahastaṃ tu kūpake / yūpaṃ yajñīyavṛkṣotthaṃ mūle haimaṃ phalaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

लिङ्ग-मान एवं व्यक्ताव्यक्त लक्षण आदिका वर्णन

English

RV.I.25.19a. RV.I0.9. la.

अध्याय ६४

श्लोक 36

वाप्यां पञ्चदशकरं पुष्करिण्यां तु विंशतिकं ।तडागे पञ्चविंशाख्यं जलमध्ये निवेशयेत्

vāpyāṃ pañcadaśakaraṃ puṣkariṇyāṃ tu viṃśatikaṃ / taḍāge pañcaviṃśākhyaṃ jalamadhye niveśayet

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं दूसरे प्रकारसे लिङ्ग आदिका वर्णन करता हूँ, सुनो, लवण तथा घृतसे निर्मित शिवलिङ्ग बुद्धिको बढ़ानेवाला होता है। वस्त्रमय लिङ्ग ऐश्वर्यदायक

English

RV.10.1. 114.1a.

अध्याय ६४

श्लोक 37

यागमण्डपाङ्गेण वा यूपब्रस्केति मन्त्रतः (४) ।स्थाप्य तद्वेष्टयेद्वस्त्रैर् यूपोपरि पताकिकां

yāgamaṇḍapāṅgeṇa vā yūpabrasketi mantrataḥ (4) / sthāpya tadveṣṭayedvastrair yūpopari patākikāṃ

हिन्दी अर्थ

होता है। उसे तात्कालिक (केवल एक बार ही पूजाके उपयोगमें आनेवाला) लिङ्ग माना गया है मृत्तिकासे बनाया हुआ शिवलिङ्ग दो प्रकारका होता है-पक्क तथा अपक्क। अपक्कसे पक्क श्रेष्ठ

English

Gould not be identified. Lord Varuna should be contemplated as being accom¬ panied by goddess Gauri and the host of masculine and feminine rivers. Then having worshipped with the mantra " om salutations to Varuna", the act of bringing near should be done.

अध्याय ६४

श्लोक 38

१ चरुं सचमसं हुत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ उत्थाय इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सुवर्तितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ यूपस्थानेति मन्त्रत इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १९० तदभ्यर्च्य च गन्धाद्यैर् जगच्छान्तिं समाचरेत् ।दक्षिणां गुरवे दद्याद्भूगोहेमाम्बुपात्रकं

1 caruṃ sacamasaṃ hutveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 utthāya iti kha, ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 suvartitamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 yūpasthāneti mantrata iti ga, gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 190 tadabhyarcya ca gandhādyair jagacchāntiṃ samācaret / dakṣiṇāṃ gurave dadyādbhūgohemāmbupātrakaṃ

हिन्दी अर्थ

माना गया है। उसकी अपेक्षा काष्ठका बना हुआ शिवलिङ्ग अधिक पवित्र एवं पुण्यदायक है। काष्ठमय लिङ्गसे प्रस्तरका लिङ्ग श्रेष्ठ है। प्रस्तरसे मोतीका और मोतीसे सुवर्णका बना हुआ 'लौह

English

(The image) should be lifted and carried around on the back of elephant etc. and along with the eight auspicious things (a brahmin, cow, fire, gold, clarified butter, sun, water and king). With the recitation of afio hisfha1 2, it should be immersed in the water of the pitcher into which the three sweet things have been put.

अध्याय ६४

श्लोक 39

द्विजेभ्यो दक्षिणा देया आगतान् भोजयेत्तथा ।आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता ये केचित्सलिलार्थिनः

dvijebhyo dakṣiṇā deyā āgatān bhojayettathā / ābrahmastambaparyantā ye kecitsalilārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्ग' उत्तम माना गया है। चाँदी, ताँबे, पीतल, रत्न तथा रस (पारद)-का बना हुआ शिवलिङ्ग भोग-मोक्ष देनेवाला एवं श्रेष्ठ है। रस (पारद आदि)-के लिङ्गको राँगा, लोहा (सुवर्ण, ताँबा)

English

The image should be placed in the midst of the tank unseen. (The priest) should bathe and contemplate on Varuna, the creation known as the primordial egg. Having purified it with the principal letter (of the mantra) of the fire, the ashes should be scattered over the earth. The entire world consists of water. Hence, the lord of waters is contemplated.

अध्याय ६४

श्लोक 40

ते तृप्तिमुपगच्छन्तु तडागस्थेन वारिणा ।तोयमुत्सर्जयेदेवं(१) पञ्चगव्यं विनिक्षिपेत्

te tṛptimupagacchantu taḍāgasthena vāriṇā / toyamutsarjayedevaṃ(1) pañcagavyaṃ vinikṣipet

हिन्दी अर्थ

आदि तथा रत्नके भीतर आबद्ध करके स्थापित करे। सिद्ध आदिके द्वारा स्थापित स्वयम्भूलिङ्ग आदिके लिये माप आदि करना अभीष्ट नहीं

English

The sacrificial post of a rectangular, octagonal or cir¬ cular shape should be placed in the middle of the tank.

अध्याय ६४

श्लोक 41

आपो हि ष्ठेति तिसृभिः शान्तितोयं द्विजैः कृतं ।तीर्थतोयं क्षिपेत् पुण्यं गोकुलञ्चार्पयेद्विजान्(२)

āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ śāntitoyaṃ dvijaiḥ kṛtaṃ / tīrthatoyaṃ kṣipet puṇyaṃ gokulañcārpayedvijān(2)

हिन्दी अर्थ

बाणलिङ्ग (नमंदेश्वर)-के लिये भी यही बात है। (अर्थात् उसके लिये भी ' वह इतने अङ्गुलका हो'-इस तरहका मान आदि आवश्यक नहीँ है।) वैसे शिवलिङ्गोंके लिये अपनी इच्छाके

English

Having worshipped the symbol of the lord, post made of the tree used for the purpose of sacrifice (should be driven) ten cubits into the ground in the case of (consecration of) a well. At the bottom of the post gold and fruit should be placed. It should be driven into the ground in the middle of water fifteen cubits in the case of a well, twenty (cubits) in the case of a tank ( piiskarini ) and twentyfive cubits in the case of a pond.

अध्याय ६४

श्लोक 42

अनिवारितमन्नाद्यं सर्वजन्यञ्च कारयेत् ।अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्

anivāritamannādyaṃ sarvajanyañca kārayet / aśvamedhasahasrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret

हिन्दी अर्थ

अनुसार पीठ और प्रासादका निर्माण करा लेना चाहिए। सूर्यमण्डलस्थ शिवलिङ्गको दर्पणमें प्रतिबिम्बित करके उसका पूजन करना चाहिए । वैसे तो भगवान् शंकर सर्वत्र ही पूजनीय हैं, किंतु

English

In the alternative, (the post) should be driven in the centre of the sacrificial bed and with the mantra yupavraskar cloth should be put around. The banner should be put at the top of the post.

अध्याय ६४

श्लोक 43

एकाहं स्थापयेत्तोयं तत्पुण्यमयुतायुतं ।।विमाने मोदते स्वर्गे नरकं न स गच्छति

ekāhaṃ sthāpayettoyaṃ tatpuṇyamayutāyutaṃ / .vimāne modate svarge narakaṃ na sa gacchati

हिन्दी अर्थ

शिवलिङ्गमें उनके अर्चनकी पूर्णता होती है। प्रस्तरका शिवलिङ्ग एक हाथसे अधिक ऊँचा होना चाहिए। काष्ठमय लिङ्गका मान भी ऐसा ही

English

Having worshipped it with perfumes etc., (the rite for) universal peace should be performed. The spiritual preceptor should be given the fees (in the form of) land, cows, gold and water vessel. RV.10.9.1a.

अध्याय ६४

श्लोक 44

गवादि पिवते यस्मात्तस्मात् कर्तुर् न पातकं ।तोयदानात्सर्वदानफलं प्राप्य दिवं यजेत्

gavādi pivate yasmāttasmāt kartur na pātakaṃ / toyadānātsarvadānaphalaṃ prāpya divaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

है। चल शिवलिङ्गका स्वरूप अङ्गुल-मानके अनुसार निश्चित करना चाहिए तथा स्थिर लिङ्गका द्वारमान, गर्भमान एवं हस्तमानके अनुसार । गृहमें पूजित होनेवाला चललिङ्ग एक अङ्गुलसे लेकर

English

RV.I.162. 6a.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 64
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.