Agni Purana· Agni Purāṇa
72
अध्याय 72 / 381

Adhyaya 72

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७२

श्लोक 1

स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया ।खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः

snānaviśeṣādikathanaṃ īśvara uvāca vakṣyāmi skanda nityādyaṃ snānaṃ pūjāṃ pratiṣṭhayā / khātvāsinā samuddhṛtya mṛdamaṣṭāṅgulāṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार आवाहन करके 'नमोऽस्तु' सर्पेभ्यः०' इत्यादिसे अथवा अनन्ताय नमः।' इस मन्त्रसे भगवान् अनन्तकी पूजा करे

English

Mav we Itrmvu _ _ _

अध्याय ७२

श्लोक 2

सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् ।शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्(२)

sarvātmanā samuddhṛtya punastenaiva pūrayet / śirasā payasastīre nidhāyāstreṇa śodhayet(2)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'दस दिकृपालोंके पूजनका वर्णन” नामक छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The pit should be filled with the earth thus removed and it should be carried to the river bed and placed there. It should then be purified with the weapon.

अध्याय ७२

श्लोक 3

तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा ।एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया

tṛṇāni śikhayoddhṛtya varmaṇā vibhajettridhā / ekayā nābhipādāntaṃ prakṣālya punaranyayā

हिन्दी अर्थ

कलशाधिवासकी विधिका वर्णन श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! प्रतिष्ठाके (भगवान् विष्णुके ही विभिन्न विग्रहो) -का लिये अथवा देवपूजनके लिये जिस भूमिको पूजन करे। पूर्वादि दिशाओंमें क्रमशः विष्णु,

English

Having the part on the north and reciting the Siva- manlra the waters of Siva should be accomplished. The part on the south (sanctified with the aiiga mantra) should be smeared a over the body from head to foot.

अध्याय ७२

श्लोक 4

अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं ।निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि

astrābhilabdhayālabhya dīptayā sarvavigrahaṃ / niruddhākṣāṇi pāṇibhyāṃ prāṇān saṃyamya vāriṇi

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करे, वहाँ नारसिंह-मन्त्रका पाठ करते हुए राक्षसोंका अपसारण करनेवाले अक्षत और सरसों

English

The mahendra bathing (consists in the recitation of the) lia mantra and walking seven steps in the midst of herds of cows being besmeared with the dust (arising) from the hoofs.

अध्याय ७२

श्लोक 5

निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं ।१ विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २०४ मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्

nimajyāsīta hṛdyastraṃ smaran kālānalaprabhaṃ / 1 vighnarājaka iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 nijāstreṇa viśodhayediti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 204 malasnānaṃ viśodhayetthaṃ samutthāya jalāntarāt

हिन्दी अर्थ

रत्नयुक्त कलशपर अङ्ग-देवताओंसहित श्रीहरिका पूजन करके, वहाँ अस्त्र-मन्त्रसे एक सौ आठ करकों (कमण्डलुओं)-का पूजन करे। अविच्छिन्न थारासे वेदीका सेचन करके वहाँ व्रीहि (धान,

English

The bathing with the mantra should be done in this man¬ ner in honour of (the gods) Varuna, Agni and others with (the recitation) of the principal mantra being preceded by the regula¬ tion of the breath.

अध्याय ७२

श्लोक 6

अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् ।सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया

astrasandhyāmupāsyātha vidhisnānaṃ samācaret / sārasvatāditīrthānāṃ ekamaṅkuśamudrayā

हिन्दी अर्थ

जौ आदि) -को संस्कारपूर्वक बिखेरे तथा कलशको

English

The mental bathing which has been universally enjoined should be performed in honour of Lord Visnu, by uttering the mantra sacred to him.

अध्याय ७२

श्लोक 7

हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया ।शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि

hṛdākṛṣya tathā snāpya punaḥ saṃhāramudrayā / śeṣaṃ mṛdbhāgamādāya praviśya nābhivāriṇi

हिन्दी अर्थ

मधुसूदन, त्रिविक्रम और वामनका तथा अग्नि आदि कोणोंमें क्रमशः श्रीधर, हृषीकेश, पद्मनाभ एवं दामोदरका पूजन करे। दामोदरका पूजन ईशानकोणमें होना चाहिए

English

O Guha (son of Lord Siva)! I shall describe the rules (relating to) the twilight (worship) (to be performed) with different mantras. After having had a look one should drink the water, the Brahma and Sankara tirthas (from the root of diffe¬ rent fingers).

अध्याय ७२

श्लोक 8

वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः ।अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा

vāmapāṇitale kuryādbhāgatrayamudaṅmukhaḥ / aṅgair dakṣiṇamekādyaṃ pūrvamastreṇa saptadhā

हिन्दी अर्थ

इस तरह पूजन करनेके पश्चात् स्नानमण्डपके भीतर ईशानकोणमें स्थित तथा वेदीसे विभूषित चार कलशोंमें स्नानोपयोगी सब द्रव्योंको लाकर डाले। उन कलशोंको चारों दिशाओंमें विराजमान

English

(One should pronounce) the different principles consti-

अध्याय ७२

श्लोक 9

शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् ।सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना(१)

śivena daśadhā saumyaṃ japedbhāgatrayaṃ kramāt / sarvadikṣu kṣipet pūrvaṃ hūṃ phaḍantaśarātmanā(1)

हिन्दी अर्थ

प्रदक्षिणाक्रमसे घुमाकर उस बिखेरे हुए अन्नके कर दे। भगवानूके अभिषेकके लिये संचित किये ऊपर स्थापित करे। सस्त्रवेष्टित कलशपर पुनः गये वे कलश बड़े आदरके साथ रखने योग्य हैं। भगवान् विष्णु और लक्ष्मीकी पूजा करे । तत्पश्चात् पूर्व दिशाके कलशमें बड़, गूलर, पीपल, चम्पा, “योगे योगे०' इत्यादि मन्त्रसे मण्डलमें शय्या अशोक, श्रीद्रुम (बिल्व), पलाश, अर्जुन, पाकड़,

English

The performer should mentally repeat thrice the tivasamhitd. After having sipped water and performing nyasa (assigning gods or mantras in different parts of the body, one should meditate upon the goddess braluni and the sandhya in the morning as follows:

अध्याय ७२

श्लोक 10

कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् ।सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि

kuryācchivena saumyena śivatīrthaṃ bhujakramāt / sarvāṅgamaṅgajaptena mūrdhādicaraṇāvadhi

हिन्दी अर्थ

स्थापित करे । स्नान-मण्डपमें कुशके ऊपर शय्या कदम्ब, मौलसिरी और आमके पल्लवोंको लाकर और शय्याके ऊपर तूलिका (रूईभरा गद्दा) डाले। दक्षिणके कलशमें कमल, रोचना, दूर्वा, बिछाकर, दिशाओं और विदिशाओंमें विद्याधिपतियों कुशकी मुट्ठी, जातीपुष्प, कुन्द, श्वेतचन्दन, १-हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम॥ (यजु ० १३।४)

English

(The goddess) having red complexion, has four faces, four arms with hanging garlands in the right arms and a stick and kamanqlalu (small pitcher) in the left arms and seated in the crossed-lcg posture on trie swan.

अध्याय ७२

श्लोक 11

दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् ।पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च

dakṣiṇena samālabhya paṭhannaṅgacatuṣṭayam / pidhāya khāni sarvāṇi sammukhīkaraṇena ca

हिन्दी अर्थ

२-नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु । ये अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नम: ॥ (यजु० १३।६)

English

The midday twilight should be contemplated as Vais- navi, white (in complexion), seated with crosscd-legs on the Gambia, holding conch and disc in the left arm and the mace and abhaya ( mudra ) (hand showing protection) in the right hand.

अध्याय ७२

श्लोक 12

शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् ।वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं

śivaṃ smarannimajjeta hariṃ gaṅgeti vā smaran / vauṣaḍantaṣaḍaṅgena ke kuryādabhiṣecanaṃ

हिन्दी अर्थ

रक्तचन्दन, सरसों, तगर और अक्षत डाले। इन सबको एक कलशमें डालकर उसीके पश्चिमके कलशमें सोना, चाँदी, समुद्रगामिनी ऊपर इष्ट-देवताकी स्थापना करे। अन्य कलशमें नदीके दोनों तटोंकी मिट्टी, विशेषतः गङ्गाकी नदी, नद और तालाबोंके जलसे युक्त जल छोड़े। मृत्तिका, गोबर, जौ, अगहनी धानका चावल इक्यासी पदवाले वास्तुमण्डलमें अन्यान्य कलशोंकी

English

RaudrI should be meditated upon as seated on the lotus and as riding the bull, possessing three eyes, decorated by the moon and holding trident and rosary in the right arm and the protective posture ( abhaya ) and mace in the left aim.

अध्याय ७२

श्लोक 13

कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं ।स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः

kumbhamātreṇa rakṣārthaṃ pūrvādau nikṣipejjalaṃ / snātvā rajopacāreṇa sugandhāmalakādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और तिल छोड़े॥ ७--१२३॥ स्थापना करे। वे कलश गन्धोदक आदिसे पूर्ण

English

The root of the fore-finger (is known to be) the pilr- tirtha and that of the little finger as that of Prajapati. The root of the thumb (is known to be) that of Brahma, while the fore¬ part or the hand is held sacred for all gods.

अध्याय ७२

श्लोक 14

स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् ।अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च

snātvā cottīrya tattīrthaṃ saṃhāriṇyopasaṃharet / athāto vidhiśuddhena saṃhitāmantritena ca

हिन्दी अर्थ

उत्तके कलशमें विष्णुपर्ण (भुई आँवला), हों। उन सबको श्रीसूक्तसे अभिमन्त्रित करे। जौ,

English

After having got ready the sacred waters for Siva with the mantras pertaining to Siva, one should sprinkle that water with the samhita mantras.

अध्याय ७२

श्लोक 15

निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् ।शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना(२)

nivṛtyādiviśuddhena bhasmanā snānamācaret / śirastaḥ pādaparyantaṃ hrūṃ phaḍantaśarātmanā(2)

हिन्दी अर्थ

सहदेवी (सहदेइया), बच, सिंही (कटेरी या पुष्प-इन सबको अर्घ्यके लिये पात्रविशेषमें अड्सा), बला (खरेटी), व्याघ्री (कटेहरी) और संचित करके पूर्व दिशाको ओर रख दे। कमल, लक्ष्मणा-इन ओषधियोंको छोड़े। ईशानकोणवर्ती श्यामलता, दूर्वादल, विष्णुक्रान्ता और कुश--इन अन्य कलशमें माङ्गलिक वस्तुएँ छोड़े। अग्निकोणस्थ सबको पाद्य-निवेदनके लिये दक्षिण भागमें स्थापित

English

The water sprinkled from the right hand should drip

अध्याय ७२

श्लोक 16

तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् ।१ क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् २०५ ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः(१)

tena kṛtvā malasnānaṃ vidhisnānaṃ samācaret / 1 krūṃ phaḍantaśarātmanā iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 krūṃ phaḍantaśarātmanā iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 205 īśatatpuruṣāghoraguhyakājātasañcaraiḥ(1)

हिन्दी अर्थ

दूसरे कलशमें बाँबी आदि सात स्थानोंकी मिट्टी करे। मधुपर्क पश्चिम दिशामें रखे। कङ्कोल, छोड़े। नैऋत्यकोणवर्ती अन्य कलशमें गङ्गाजीकी लवङ्ग और सुन्दर जायफल इन सबको आचमनके बालू और जल डाले तथा वायव्यकोणवर्ती अन्य उपयोगके लिये उत्तर दिशामें रखे। अग्निकोणमें कलशमें सूकर, वृषभ और गजराजके दाँत एवं दूर्वा और अक्षतसे युक्त एक पात्र नीराजना

English

I shall describe the offering of water oblations to the god. One should utter the mantra Sivaya svaha (oblations to Siva) and offer water. (The syllable) svaha should be repeated in

अध्याय ७२

श्लोक 17

क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् ।सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः

krameṇoddhūnayenmūrdhni vaktrahṛdguhyavigrahāt / sandhyātraye niśīthe ca varṣāpūrvāvasānayoḥ

हिन्दी अर्थ

सींगोंद्वारा कोड़ी हुई मिट्टी, कमलकी जड़के (आरती उतारने)-के लिये रखे। वायव्यकोणमें पासकी मिट्टी तथा इतर कलशमें कुशके मूल उद्दर्तनपात्र तथा ईशानकोणमें गन्धपिष्टसे युक्त पात्र भागकी मृत्तिका डाले। इसी तरह किसी कलशमें रखे। कलशमें सुरमांसी (जटामांसी), आँवला, तीर्थ और पर्वतोंकी मृत्तिकाओंसे युक्त जल डाले, सहदेइया तथा हल्दी आदि छोड़े। नीराजनाके

English

(The nyasa should be done as) hram, to the heart; hnm

अध्याय ७२

श्लोक 18

सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् ।स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्

suptvā bhuktvā payaḥ pītvā kṛtvā cāvaśyakādikam / strīpunnapuṃsakaṃ śūdraṃ viḍālaśaśamūṣikam

हिन्दी अर्थ

किसीमें नागकेसरके फूल और केसर छोड़े, लिये अड़सठ दीपोंकी स्थापना करे। शङ्क तथा किसी कलशमें चन्दन, अगुरु और कपूरसे पूरित धातुनिर्मित चक्र, श्रीवत्स, वज्र एवं कमलपुष्प जल भरे और उसमें वैदूर्य, विद्रुम, मुक्ता, स्फटिक आदि रंग-बिरंगे पुष्प सुवर्ण आदिके पात्रमें तथा वज्र (हीरा)-ये पाँच रत्न डाले॥ १३-१८॥ सज्जित करके रखे

English

Vausat to all spirits. One should (offer water of oblations) to the spirits, gods, and manes with the sacred thread placed on the right shoulder and with the tips of the kusa and sesamum.

अध्याय ७२

श्लोक 19

स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् ।सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना

snānamāgneyakaṃ spṛṣṭvā śucā vuddhūlakaṃ caret / sūryāṃśuvarṣasamparkaiḥ prāṅmukhenordhvabāhunā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'कलशाधिवासकी विधिका वर्णन” नामक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(Oblation should be offered) to the fire, the convcyoi of offerings, to Soma, to Yama, to Aryama, (the manes), Agni- manes), Agnisvatta (and) Barhisada with the addition of svadha (food).

अध्याय ७२

श्लोक 20

माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि ।गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः(२)

māhendraṃ snānamaiśena kāryaṃ saptapadāvadhi / gosaṅghamadhyagaḥ kuryāt khurotkhātakareṇubhiḥ(2)

हिन्दी अर्थ

भगवद्ठिग्रहको स्नान और शयन करानेकी विधि

English

(Oblations should be given) to (the manes) Ajyapa, Soma and to all manes as it would be done for the gods.

अध्याय ७२

श्लोक 21

पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा ।सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्

pāvanaṃ navamantreṇa snānantadvarmaṇāthavā / sadyojātādibhirmantrair ambhobhirabhiṣecanam

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं- ब्रह्मन्! आचार्य मूर्तिपालक विद्वानों तथा शिल्पियोंसहित यजमान ईशानकोणमें एक होमकुण्ड तैयार करे और बाजे-गाजेके साथ कारुशाला (कारीगरको उसमें वैष्णव-अग्निकी स्थापना करे। तदनन्तर कर्मशाला) -में जाय। वहाँ प्रतिमावर्ती इष्टदेवताके गायत्री-मन्त्रसे एक सौ आठ आहुतियाँ देकर दाहिने हाथमें कौतुक-सूत्र (कङ्कण आदि) बाँधे ।

English

(Oblations should be offered) to the great-grand¬ father and the manes in the form of preta (the form of the manes during the period of obsequies after one's death), the fathers, grandfathers, and great grand-fathers.

अध्याय ७२

श्लोक 22

मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि ।मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्

mantrasnānaṃ bhavedevaṃ vāruṇāgneyayorapi / manasā mūlamantreṇa prāṇāyāmapuraḥsaram

हिन्दी अर्थ

सम्पात-विधिसे कलशोंका प्रोक्षण करे। तदनन्तर उसे बाँधते समय 'विष्णवे शिपिविष्टाय नमः ।'--

English

Mantra-bathing is thus, of Varuna and Agni too: with the mind, with the root-mantra, preceded by breath-control,

अध्याय ७२

श्लोक 23

कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् ।वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्

kurvīta mānasaṃ snānaṃ sarvatra vihitaṃ ca yat / vaiṣṇavādau ca tanmantrair evaṃ snānādi kārayet

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रका पाठ करे। उस समय आचार्यके हाथमें भी ऊनी सूत, सरसों और रेशमी वस्त्रसे कौतुक बाँध देना चाहिए। मण्डलमें सवस्त्र प्रतिमाकी स्थापना और पूजा करके उसकी स्तुति

English

one should do the mental bath, which is prescribed everywhere. In Vaishnava and other rites one should do bathing and the rest with their own mantras.

अध्याय ७२

श्लोक 24

सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह ।संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः

sandhyāvidhiṃ pravakṣyāmi mantrair bhinnaiḥ samaṃ guha / saṃvīkṣya triḥ pivedambu brahmatīrthena śaṅkaraiḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए कहे-- विश्वकर्माकी बनायी हुई देवेश्वरि प्रतिमे! तुम्हें नमस्कार है। सम्पूर्ण जगतूको प्रभावित करनेवाली जगदम्ब! तुम्हें मेरा बारंबार प्रणाम है । ईश्वरि! मैं तुममें निरामय नारायणदेवका

English

I shall tell the rule of twilight prayers with various mantras together, O Guha: having looked, one should drink water thrice at the Brahma-tirtha with the Shankara mantras,

अध्याय ७२

श्लोक 25

स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा ।शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः

svadhāntair ātmatattvādyaistataḥ khāni spṛśeddhṛdā / śakalīkaraṇaṃ kṛtvā prāṇāyāmena saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करता हूँ। तुम शिल्प-सम्बन्धी दोषोंसे

English

with endings of svadha and the principles of the Self and the rest; then one should touch the openings with the heart; having done the dividing, established by breath-control,

अध्याय ७२

श्लोक 26

त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां ।आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः(३)

triḥ samāvartayen mantrī manasā śivasaṃhitāṃ / ācamya nyasya sandhyāñca brāhmīṃ prātaḥ smarennaraḥ(3)

हिन्दी अर्थ

इस तरह प्रार्थना करके प्रतिमाको स्नान- मण्डपमें ले जाय। शिल्पीको यथेष्ट द्रव्य देकर संतुष्ट करे। गुरुको गोदान दे। “चित्रं देवाना० ' इत्यादि मन्त्रसे प्रतिमाका नेत्रोन्मीलन करे।

English

the mantra-master should repeat thrice with the mind the Shiva-samhita. Having rinsed and made the placement, in the morning one should recall Brahmi Sandhya,

अध्याय ७२

श्लोक 27

हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां ।१ गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २०६ प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं

haṃsapadmāsanāṃ raktāṃ caturvaktrāṃ caturbhujāṃ / 1 guhyakājātasaṃravair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 tatkharotkhātareṇubhiriti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 smarettata iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 206 praskandamālinīṃ dakṣe vāme daṇḍakamaṇḍaluṃ

हिन्दी अर्थ

' अग्निर्ज्योतिः ०९ ' इत्यादि मन्त्रसे दृष्टिसंचार करे ।

English

seated on a swan-lotus seat, red, four-faced, four-armed, with a flowing garland on the right, on the left a staff and water-pot.

अध्याय ७२

श्लोक 28

तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां ।शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं

tārkṣyapadmāsanāṃ dhyāyenmadhyāhne vaiṣṇavīṃ sitāṃ / śaṅkhacakradharāṃ vāme dakṣiṇe sagadābhayaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद “मधु वाता०' इत्यादि मन्त्रसे गुरु प्रतिमाके नेत्रॉंमें अञ्जन करे। उस समय

English

At midday one should meditate on Vaishnavi, white, on a Garuda-lotus seat, bearing conch and discus on the left and on the right mace and fearlessness.

अध्याय ७२

श्लोक 29

रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां ।त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां

raudrīṃ dhyāyed vṛṣābjasthāṃ trinetrāṃ śaśibhūṣitāṃ / triśūlākṣadharāṃ dakṣe vāme sābhayaśaktikāṃ

हिन्दी अर्थ

(यजु० २१। १) इत्यादि मन्त्रोंका कीर्तन करे। तत्पश्चात् पुनः “घृतवती०"' ऋचाका पाठ करते हुए घृतका अभ्यङ्ग लगावे। इसके बाद मसूरके बेसनसे उबटनका काम लेकर ' अतो देवाः०'

English

One should meditate on Raudri seated on a bull-lotus, three-eyed, adorned with a moon, bearing trident and rosary on the right, on the left fearlessness and spear.

अध्याय ७२

श्लोक 30

साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां(१) आत्मानंतत्प्रभानुगं ।चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते

sākṣiṇīṃ karmaṇāṃ sandhyāṃ(1) ātmānaṃtatprabhānugaṃ / caturthī jñāninaḥ sandhyā niśīthādau vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रका कीर्तन करे। फिर 'सप्त ते अग्ने०' इत्यादि मन्त्र बोलकर गुरु गर्म जलसे प्रतिमाका प्रक्षालन करे । तदनन्तर 'द्रुषदादिव०“' इत्यादि मन्त्रसे अनुलेपन और ' आपो हि छ्ठा०'

English

Sandhya is the witness of actions, following the Self's radiance; the fourth twilight of the knowers is contemplated at midnight and the rest.

अध्याय ७२

श्लोक 31

हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता ।शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते

hṛdbindubrahmarandhreṣu arūpā tu pare sthitā / śivabodhaparā yā tu sā sandhyā maramocyate

हिन्दी अर्थ

इत्यादिसे अभिषेक करे। अभिषेकके पश्चात् नदी एवं तीर्थके जलसे स्नान कराकर “पावमानी ' ऋचा (शु० यजु० ३९-४३)-का पाठ करते हुए, रत्न- स्पर्शसे युक्त जलद्वारा स्नान करावे। समुद्रं ° गच्छ

English

In heart, bindu and Brahma-aperture, the formless one stands beyond; that which is devoted to the knowledge of Shiva is called the highest Sandhya.

अध्याय ७२

श्लोक 32

पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ।ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः

paitryaṃ mūle pradeśinyāḥ kaniṣṭhāyāḥ prajāpateḥ / brāhmyamaṅguṣṭhamūlasthaṃ tīrthaṃ daivaṃ karāgrataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाहा०' इत्यादि मन्त्र पढ़कर तीर्थको मृत्तिका

English

The ancestral tirtha is at the root of the forefinger, Prajapati's at the little finger; the Brahma tirtha at the base of the thumb; the divine at the tips of the hand;

अध्याय ७२

श्लोक 33

सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ।ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु

savyapāṇitale vahnestīrthaṃ somasya vāmataḥ / ṛṣīṇāṃ tu samagreṣu aṅgulīparvasandhiṣu

हिन्दी अर्थ

फिर भद्रपीठपर प्रतिमाको स्थापित करे । तत्पश्चात् और कलशके जलसे स्नान करावे। 'शं नो"

English

on the palm of the right hand fire's tirtha; Soma's on the left; and of the sages in all the finger-joints.

अध्याय ७२

श्लोक 34

ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं ।मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्

tataḥ śivātmakair mantraiḥ kṛtvā tīrthaṃ śivātmakaṃ / mārjanaṃ saṃhitāmantraistattoyena samācaret

हिन्दी अर्थ

कुशाग्र इष्टदेवके सिरपर चढ़ावे॥ ६--८॥

English

Then having made the tirtha Shiva-natured with Shiva mantras, one should perform the sprinkling with the Samhita mantras with that water.

अध्याय ७२

श्लोक 35

वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना ।उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं

vāmapāṇipatattoyayojanaṃ savyapāṇinā / uttamāṅge kramānmantrair mārjanaṃ samudāhṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

१. चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य

English

Joining water falling in the left hand with the right hand, the sprinkling on the head with mantras in order is declared.

अध्याय ७२

श्लोक 36

नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं ।बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्(२)

nītvā tadupanāsāgraṃ dakṣapāṇipuṭasthitaṃ / bodharūpaṃ sitaṃ toyaṃ vāmamākṛṣya stambhayet(2)

हिन्दी अर्थ

देवीः०' इत्यादि तथा गायत्री-मन्त्रसे गरम जलके द्वारा इष्टदेवकी प्रतिमाको नहलावे

English

Having brought to the tip of the nose the white water of the nature of knowledge held in the cupped right hand, drawing it to the left one should hold it.

अध्याय ७२

श्लोक 37

तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना ।क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं

tatpāpaṃ kajjalābhāsampiṅgayāricya muṣṭinā / kṣipedvajraśilāyāntu tadbhavedaghamarṣaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

. (यजु० १३।४) यह मन्त्र अध्याय ५६ की टिप्पणीमें दिया जा चुका है।

English

One should hurl that sin, looking like collyrium, with the fist onto a thunderbolt rock after exhaling through Pingala; that is Aghamarshana.

अध्याय ७२

श्लोक 38

स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं ।शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्

svāhāntaśivamantreṇa kuśapuṣpākṣatānvitaṃ / śivāyārghyāñjalindatvā gāyatrīṃ śaktito japet

हिन्दी अर्थ

. घृतवती भुवनानामभिश्रियोवी पृथ्वी मधुदुघे सुपेशसा । द्यावा पृथिवी वरुणस्य धर्मणा विष्कमिते अजरे भूरिरेतसा ॥ (यजु० ३४। ४५) . अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे पृथिव्याः सप्तधामभिः ॥ (ऋ० म० १, सू० २२। १६)

English

With the Shiva mantra ending in svaha, with kusha, flowers and rice, having given an arghya-handful to Shiva, one should repeat the Gayatri according to capacity.

अध्याय ७२

श्लोक 39

१ दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २०७ तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् ।तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्

1 dākṣiṇyaḥ karmaṇāṃ sandhyā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 kumbhayediti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 207 tarpaṇaṃ sampravakṣyāmi devatīrthena mantrakāt / tarpayeddhauṃ śivāyeti svāhānyān svāhayā yutān

हिन्दी अर्थ

९. आपो हिष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातन। महे रणाय चक्षसे ॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह न: उशतीरिव मातर: ॥ तस्मा

English

I shall tell the libation at the divine tirtha with mantras: one should satisfy with "Haum, to Shiva," others with svaha.

अध्याय ७२

श्लोक 40

ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय ।अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च

hrāṃ hṛdyāya hrīṃ śirase hrūṃ śikhāyai hraiṃ kavacāya / astrāyāṣṭau devagaṇān hṛdādityebhya eva ca

हिन्दी अर्थ

समुद्रं गच्छ स्वाहान्तरिक्षं गच्छ स्वाहा देवर सवितारं गच्छ स्वाहा मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहाहोरात्रे गच्छ स्वाहा छन्दाईसि गच्छ स्वाहा

English

"Ham, to the heart; Hrim, to the head; Hrum, to the crest; Hraim, to the armor; to the missile" — the eight divine groups, and the Adityas of the heart,

अध्याय ७२

श्लोक 41

हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः ।भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ

hāṃ vasubhyo 'tha rudrebhyo viśvebhyaś caiva marudbhyaḥ / bhṛgubhyo hāmaṅgirobhya ṛṣīn kaṇṭhopavītyatha

हिन्दी अर्थ

द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा यज्ञं गच्छ स्वाहा सोमं गच्छ स्वाहा दिव्यं नभो गच्छ स्वाहागिनं वैश्वानरं गच्छ स्वाहा । मनो मे हार्दि यच्छ

English

"Ham to the Vasus, then Rudras, Vishvedevas and Maruts, Bhrigus, Ham to the Angirases"; then the sages with the sacred thread about the neck.

अध्याय ७२

श्लोक 42

अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये(१) ।कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः

atreye 'tha vasiṣṭhāya namaścātha pulastaye(1) / kṛtave bhāradvajāya viśvāmitrāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

११. शं नो देवीरभीष्टय आपो भवन्तु पीतये शं योरभि स्रवन्तु नः ।

English

To Atri, then to Vasishtha, homage, then to Pulastya, to Kratu, to Bharadvaja, homage to Vishvamitra;

अध्याय ७२

श्लोक 43

प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा ।हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्

pracetase manuṣyāṃś ca sanakāya vaṣaṭ tathā / hāṃ sanandāya vaṣaṭ sanātanāya vai vaṣaṭ

हिन्दी अर्थ

“हिरण्यगर्भः० ' इत्यादि मन्त्रसे पाँच प्रकारकी मृत्तिकाओंद्वारा परमेश्वरको स्नान करावे। इसके बाद 'इमं मे गड्ढे यमुने०' इत्यादि मन्त्रसे बालुकामिश्रित जलके द्वारा तथा 'तद्' विष्णोः०'

English

to Prachetas, to men; to Sanaka, vashat; "Ham to Sananda, vashat," to Sanatana, vashat;

अध्याय ७२

श्लोक 44

सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् ।पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः

sanatkumārāya vaṣaṭ kapilāya tathā vaṣaṭ / pañcaśikhāya dyubhave saṃlagnakaramūlataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे बाँबीकी मिट्टी मिले हुए जलसे पूर्ण घटके द्वारा भगवानूको स्नान करावे। “या ओषधीः०'' इत्यादि मन्त्रसे ओषधिमिश्रित जलके द्वारा, “यज्ञा! यज्ञा०' इत्यादि मन्त्रसे

English

to Sanatkumara, vashat; to Kapila, vashat; to Panchashikha, to Dyubhu, with joined palm-base;

अध्याय ७२

श्लोक 45

सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ ।दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः

sarvebhyo bhūtebhyo vauṣaṭ bhūtān devapitṝnatha / dakṣaskandhopavītī ca kuśamūlāgratastilaiḥ

हिन्दी अर्थ

आँवले आदि कसैले पदार्थासे मिश्रित जलके द्वारा, पयः“ पृथिव्याम्०' इत्यादि मन्त्रसे

English

to all beings, vaushat; the beings, gods and fathers; with the thread on the right shoulder, with sesame at the root and tip of kusha;

अध्याय ७२

श्लोक 46

कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च ।अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्

kavyabālānalāyātha somāya ca yamāya ca / aryamṇe cāgnisomāya varhiṣadbhyaḥ svadhāyutān

हिन्दी अर्थ

“विश्वतश्चक्षुः ० ' इत्यादि मन्त्रसे उत्तरवती कलशद्वारा, “सोम” राजानम्० ' इस मन्त्रसे पूर्ववर्ती कलशद्वारा, “विष्णो“ रराटमसि०' इत्यादि मन्त्रसे दक्षिणवर्ती

English

to Kavyavala-Anala, to Soma, to Yama, to Aryaman, to Agnisoma, to the Barhishads, with svadha;

अध्याय ७२

श्लोक 47

आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ।ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे(२)

ājyapāya ca somāya viśeṣasuravat pitṝn / oṃ hāṃ īśānāya pitre svadhā dadyāt pitāmahe(2)

हिन्दी अर्थ

स्नान करावे॥ १४--१७॥

English

to Ajyapa, to Soma, and especially the fathers like the gods. "Om Ham, to Ishana": svadha to the father, to the grandfather;

अध्याय ७२

श्लोक 48

शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा ।पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे

śāntaprapitāmahāya tathāpretapitṝṃs tathā / pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ svadhātha prapitāmahe

हिन्दी अर्थ

“मूर्द्धानं ° दिवो०' इत्यादि मन्त्रसे आँवले

English

to the peaceful great-grandfather, and likewise the dead fathers; to the fathers, to the grandfathers, svadha, then to the great-grandfather;

अध्याय ७२

श्लोक 49

वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा ।हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च

vṛddhaprapitāmahebhyo mātṛbhyaś ca svadhā tathā / hāṃ mātāmahebhyaḥ svadhā hāṃ pramātāmahebhyaś ca

हिन्दी अर्थ

मिले हुए जलके द्वारा, “मा नस्तोके०९' इत्यादि

English

to the elder great-grandfathers and to the mothers svadha; "Ham, to the maternal grandfathers; Ham, to the maternal great-grandfathers";

अध्याय ७२

श्लोक 50

वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा ।१ मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २०८ सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च ।दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां

vṛddhapramātāmahebhyaḥ sarvebhyaḥ pitṛbhyas tathā / 1 marīcaye pulastyāyeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 hāṃ īśānāya pitre ca sadājyāya pitāmahāyeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 208 sarbhebhyaḥ svadhā jñātibhyaḥ sarvācāryebhya eva ca / diśāṃ dikpatisiddhānāṃ mātṝṇāṃ graharakṣasāṃ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे गन्धमिश्रित जलके द्वारा तथा 'इदमापः०'१' इत्यादि मन्त्रसे इक्यासी पदोंवाले वास्तुमण्डलमें रखे गये कलशोंद्वारा भगवान्को नहलावे। इस प्रकार स्नानके पश्चात् भगवान्को

English

to the elder maternal great-grandfathers, likewise to all fathers; svadha to all; to kin and to all teachers; to the quarters, guardians of the quarters, the perfected, the mothers, seizers and demons.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 72
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.