Agni Purana· Agni Purāṇa
74
अध्याय 74 / 381

Adhyaya 74

83 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ83 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७४

श्लोक 1

शिवपूजाकथनं ईश्वर उवाच शिवपूजां प्रवक्ष्यामि आचम्य प्रणवार्घ्यवान् ।द्वारमस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य होमादिद्वारपान्यजेत्

śivapūjākathanaṃ īśvara uvāca śivapūjāṃ pravakṣyāmi ācamya praṇavārghyavān / dvāramastrāmbunā prokṣya homādidvārapānyajet

हिन्दी अर्थ

सूक्तका पाठ करे। “प्रभो! उठिये' ऐसा कहकर भगवान्को उठावे और मण्डपमें शय्यापर ले जाय। उस समय 'शकुनि' सूक्तका पाठ करे। ब्रह्ममथ एवं पालको आदिके द्वारा भगवान्को

English

One should kick the earth thrice w h i h g and enter the place of worship after leaping across

अध्याय ७४

श्लोक 2

गणं सरस्वतीं लक्ष्मीमूर्ध्वोदुम्बरके यजेत् ।नन्दिगङ्गे दक्षिणे ऽथ स्थिते(३) वामगते यजेत्

gaṇaṃ sarasvatīṃ lakṣmīmūrdhvodumbarake yajet / nandigaṅge dakṣiṇe 'tha sthite(3) vāmagate yajet

हिन्दी अर्थ

शय्यापर ले जाना चाहिए। ' अतो देवाः ' (ऋक्० १।२२। १६) इस सूक्तसे तथा ' श्रीश्च ते लक्ष्मी श्च० ' (यजु० ३१।२२)-से प्रतिमा एवं पिण्डिकाको शय्यापर पधरावे। तदनन्तर भगवान् विष्णुके

English

Having entered (the temple) tytJeshoid, one should

अध्याय ७४

श्लोक 3

महाकालं च यमुनां दिव्यदृष्टिनिपातितः ।उत्सार्य दिव्यान् विघ्नांश् च पुष्पाक्षेपान्तरिक्षगान्

mahākālaṃ ca yamunāṃ divyadṛṣṭinipātitaḥ / utsārya divyān vighnāṃś ca puṣpākṣepāntarikṣagān

हिन्दी अर्थ

लिये निष्कली-करणको क्रिया सम्पादित करे॥ २७--३० ॥

English

Then he should goto -hr »v'rGa»S«'

अध्याय ७४

श्लोक 4

दक्षपार्ष्णित्रिभिर्घातैभूमिष्ठान्यागमन्दिरं ।देहलीं लङ्घयेद्वामशाखामाश्रित्य वै विशेत्

dakṣapārṣṇitribhirghātaibhūmiṣṭhānyāgamandiraṃ / dehalīṃ laṅghayedvāmaśākhāmāśritya vai viśet

हिन्दी अर्थ

(पताका), भेरी तथा दीपक--ये आठ मङ्गलसूचक वस्तुएँ हैं। इन सब वस्तुओंको अश्वसूक्तका पाठ करते हुए भगवानको दिखावे। “त्रिपात्०'' ' इत्यादि मन्त्रसे भगवानूके चरण-प्रान्तमें उखा

English

One should fill them with waters of the river filtered with the cloth after the repetition of gayatri or the hrdayamantra, and purifying one's body.

अध्याय ७४

श्लोक 5

प्रविश्य दक्षपादेन विन्यस्यास्त्रमुदुम्बरे ।ॐ हां वास्त्वधिपतये ब्रह्मणे मध्यतो यजेत्

praviśya dakṣapādena vinyasyāstramudumbare / oṃ hāṃ vāstvadhipataye brahmaṇe madhyato yajet

हिन्दी अर्थ

(पात्रविशेष), उसका ढक्कन, अम्बिका (कड़ाही), दर्विका (करछुल), पात्र, ओखली, मूसल, सिल, झाडू, भोजन-पात्र तथा घरके अन्य सामान रखे। उनके सिरकी ओर वस्त्र और

English

The materials for worship such as the perfumes, un¬ broken rice and flowers etc. should be placed in front of the place and the purification of five material components (of the earth) should be ~ done.

अध्याय ७४

श्लोक 6

१ संहारिण्योपसंहतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।संहारिष्णोपसंहृतमिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ अभ्यर्च्य चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ दक्षशाखास्थिते इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् २११ निरीक्षणादिभिः शस्त्रैः शुद्धानादाय गड्डुकान्(१) ।लब्धानुज्ञः शिवान्मौनी गङ्गादिकमनुव्रजेत्

1 saṃhāriṇyopasaṃhatamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / saṃhāriṣṇopasaṃhṛtamiti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 abhyarcya ceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dakṣaśākhāsthite iti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 211 nirīkṣaṇādibhiḥ śastraiḥ śuddhānādāya gaḍḍukān(1) / labdhānujñaḥ śivānmaunī gaṅgādikamanuvrajet

हिन्दी अर्थ

रत्नसे युक्त एक कलश स्थापित करे, जो खाँड और खाद्य-पदार्थसे भरा हुआ हो। उस घटको 'निद्रा' संज्ञा होती है। इस प्रकार भगवान्के शयनको विधि बतायी गयी है

English

Having placed (these materials) on the right side of the deity with a pleasing face and having lifted these showing saiii- hara mudra (posture of the fingers representing destruction), one should place them on the head with (the repetition of) the mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 7

पवित्राङ्गः प्रजप्तेन वस्त्रपूतेन वारिणा ।पूरयेदम्बुधौ तांस्तान् गयत्र्या हृदयेन वा

pavitrāṅgaḥ prajaptena vastrapūtena vāriṇā / pūrayedambudhau tāṃstān gayatryā hṛdayena vā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें "स्तपनकी विधि आदिका वर्णन” नामक अट्टावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One who meditates should control his breath and medi¬ tate on the energy which pervades the region of the heart, in the letter hum which resembles the fire and which is situated at the centre of the aperture.

अध्याय ७४

श्लोक 8

गन्धकाक्षत(२) पुष्पादिसर्वद्रव्यसमुच्चयं ।सन्निधीकृत्य पूजार्थं भूतशुद्धादि कारयेत्

gandhakākṣata(2) puṣpādisarvadravyasamuccayaṃ / sannidhīkṛtya pūjārthaṃ bhūtaśuddhādi kārayet

हिन्दी अर्थ

. काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती पुरुषः पुरुषस्परि। एवा नो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च॥ (यजु० १३। २०)

English

The breath should then be let out and the fiery image should be led through the heart, neck, palate, the intervening space between the two eye-brows and the seat of the soul in the head {brahmarandhra), with the ending (syllable) phaf.

अध्याय ७४

श्लोक 9

देवदक्षे ततो न्यस्य सौम्यास्यश् च शरीरतः(३) ।संहारमुद्रयादाय मूर्ध्नि मन्त्रेण(४) धारयेत्

devadakṣe tato nyasya saumyāsyaś ca śarīrataḥ(3) / saṃhāramudrayādāya mūrdhni mantreṇa(4) dhārayet

हिन्दी अर्थ

. “गन्धद्वारां० ' इत्यादि मन्त्र ही यहाँ गन्धवती नामसे गृहीत होते हैं।

English

Having broken the knots, the life syllable hum should be located on the head and the consciousness should be reflected back in the heart by means of the pur aka (filling with air drawn through the nostril).

अध्याय ७४

श्लोक 10

भोग्यकर्मोपभोगार्थं पाणिकच्छपिकाख्यया ।हृदम्बुजे निजात्मानं द्वादशान्तपदे ऽथवा

bhogyakarmopabhogārthaṃ pāṇikacchapikākhyayā / hṛdambuje nijātmānaṃ dvādaśāntapade 'thavā

हिन्दी अर्थ

. इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्। समूढमस्य पाः सुरे स्वाहा॥ (यजु० ५। १५)

English

Having placed (the syllable) hum on the tuft, one should meditate upon the absolute soul of the form of a speck. Having withheld the breath at a single stretch, one should unite the consciousness with Sambhu (Siva).

अध्याय ७४

श्लोक 11

शोधयेत् पञ्चभूतानि सञ्चिन्त्य शुषिरन्तनौ(५) ।चरणाङ्गुष्ठयोर्युग्मान् शुषिरान्तर्वहिः स्मरेत्

śodhayet pañcabhūtāni sañcintya śuṣirantanau(5) / caraṇāṅguṣṭhayoryugmān śuṣirāntarvahiḥ smaret

हिन्दी अर्थ

. धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान्धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूर्वामः । देवानामसि वहितमः सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम्॥ (यजु० १।८)

English

After having merged himself with Siva, by means of drawing his consciousness with the aid of bijamantras and the

अध्याय ७४

श्लोक 12

शक्तिं हृद्व्यापिनीं पश्चाद्धूङ्कारे(६) पावकप्रभे ।रन्ध्रमध्यस्थिते(७) कृत्वा प्राणरोधं हि चिन्तकः

śaktiṃ hṛdvyāpinīṃ paścāddhūṅkāre(6) pāvakaprabhe / randhramadhyasthite(7) kṛtvā prāṇarodhaṃ hi cintakaḥ

हिन्दी अर्थ

७. विभ्राड् बृहत्पिबतु सोम्य मध्वायुर्दधद्यज्ञ॒पतावविह्ठतम्। वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पुपोष पुरुधा वि राजति॥ (यजु० ३३ । ३०)

English

Representing the tortoise.

अध्याय ७४

श्लोक 13

निवेशयेद्रेचकान्ते(८) फडन्तेनाथ तेन च ।हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रे विभिद्य च

niveśayedrecakānte(8) phaḍantenātha tena ca / hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyabrahmarandhre vibhidya ca

हिन्दी अर्थ

ज्योतिर्यच्छ । अग्निष्टेऽधिपतिस्तया देवतयाङ्गिरस्वद् श्रुवासीद॥ (यजु० १३। २४) १०. त्रिपादूर्ध्व उहैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ् व्यक्रामत्साशनानशने अभि॥ (यजु० १३।४)

English

One should merge the earth, wind, water, fire and sky, one into the other without any deviation in the order. You hear about it now!

अध्याय ७४

श्लोक 14

१ गन्धकान् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।लुड्डुकानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गुड्डुकाक्षतेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।गण्डूकाक्षतेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सौम्यास्यः स्वशरीरत इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ मूर्तिमन्त्रेणेति ग, घ, ङ, चिहिनितपुस्तकत्रयपाठः ५ स्वशिरस्तनौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ पश्चादोङ्कारे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ चन्द्रमध्यस्थिते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रमध्यस्थिते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ८ निवोधयेद्रेचकान्ते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २१२ ग्रन्थीन्निर्भिद्य हूङ्कारं मूर्ध्नि विन्यस्य जीवनं ।सम्पुटं हृदयेनाथ पूरकाहितचेतनं

1 gandhakān iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / luḍḍukāniti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 guḍḍukākṣateti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ /gaṇḍūkākṣateti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 saumyāsyaḥ svaśarīrata iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 mūrtimantreṇeti ga, gha, ṅa, cihinitapustakatrayapāṭhaḥ 5 svaśirastanau iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 paścādoṅkāre iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 candramadhyasthite iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ cakramadhyasthite iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 8 nivodhayedrecakānte iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 212 granthīnnirbhidya hūṅkāraṃ mūrdhni vinyasya jīvanaṃ / sampuṭaṃ hṛdayenātha pūrakāhitacetanaṃ

हिन्दी अर्थ

अधिवास-विधिका वर्णन

English

The entire body from foot to head should be contemplat¬ ed as a four-sided figure, and the principle of wind should be meditated therein by five stretches of retention of breath.

अध्याय ७४

श्लोक 15

हूं शिखोपरि विन्यस्य शुद्धं विन्द्वात्मकं(१) स्मरेत् ।कृत्वाथ कुम्भकं शम्भौ एकोद्घातेन योजयेत्

hūṃ śikhopari vinyasya śuddhaṃ vindvātmakaṃ(1) smaret / kṛtvātha kumbhakaṃ śambhau ekodghātena yojayet

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! श्रीहरिका सांनिध्यकरण ' अधिवासन' कहलाता है। साधक यह चिन्तन करे कि “मैं अथवा मेरा आत्मा सर्वज्ञ सर्वव्यापी पुरुषोत्तमरूप है।' इस

English

This principle which has been established with the principal syllable hrim should be contemplated as of half-cres¬ cent-shaped in a liquid state, white in colour, beautiful and impressed with (the figure of) the lotus.

अध्याय ७४

श्लोक 16

रेचकेन वीजवृत्त्या शिवे लीनो ऽथ शोधयेत् ।प्रतिलोमं स्वदेहे तु(२) विन्द्वन्तं तत्र विन्दुकं

recakena vījavṛttyā śive līno 'tha śodhayet / pratilomaṃ svadehe tu(2) vindvantaṃ tatra vindukaṃ

हिन्दी अर्थ

वही जीव-शक्ति है, जिसका आत्मामें पहले उपसंहार बताया गया है। जीवके साथ प्राणका संयोग होनेपर वह 'वृत्तिमान्' कहलाता है। व्याहतिसंज्ञक जीव प्राणोंमें स्थित होकर ' आध्यात्मिक

English

The reverential principle of fire which is causeless and which is the end of men, should be purified by four stretches of retention of breath along with the Rama mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 17

लयन्नीत्वा महीवातौ जलवह्नी परस्परं ।द्वौ द्वौ साध्यौ तथाकाशमविरोधेन तच्छृणु

layannītvā mahīvātau jalavahnī parasparaṃ / dvau dvau sādhyau tathākāśamavirodhena tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

प्रकार भावना करके आत्माकी ३' इस नामके पुरुष' कहा गया है । उससे प्राणयुक्त बुद्धि उत्पन्न

English

The orb of fire should be conceived as three-sided, red (in colour), marked with (the sign of) svastika and as the form of knowledge and endowed with the principal syllabic hum.

अध्याय ७४

श्लोक 18

पार्थिवं मण्डलं पीतं कठिनं वज्रलाञ्छितं ।हौमित्यात्मीयवीजेन(३) तन्निवृत्तिकलामयं

pārthivaṃ maṇḍalaṃ pītaṃ kaṭhinaṃ vajralāñchitaṃ / haumityātmīyavījena(3) tannivṛttikalāmayaṃ

हिन्दी अर्थ

द्वारा प्रतिपादित होनेवाले परमात्माके साथ एकता करे। तदनन्तर चैतन्याभिमानिनी जीव-शक्तिको पृथक् करके आत्माके साथ उसको एकता करे। ऐसा करके स्वात्मरूप सर्वव्यापी परमेश्वरमें उसे

English

The principle of water should be purified by means of three stretches of awful minuteness. The orb of wind (principle) (should be conceived) as marked with six dots.

अध्याय ७४

श्लोक 19

पदादारभ्य मूर्धानं विचिन्त्य चतुरस्रकं ।उद्घातपञ्चकेनैव वायुभूतं विचिन्तयेत्

padādārabhya mūrdhānaṃ vicintya caturasrakaṃ / udghātapañcakenaiva vāyubhūtaṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीको अग्निबीज (रं)-के चिन्तनद्वारा प्रकट

English

It should be meditated as composed of tranquility, black in colour and endowed with the principal syllable of hrim (and purified) by two stretches (of retention of breath). The principle of earth should be purified.

अध्याय ७४

श्लोक 20

अर्धचन्द्रं द्रवं सौम्यं शुभ्रसम्भोजलाञ्छितं(४) ।ह्रीमित्यनेन वीजेन प्रतिष्ठारूपतां गतं

ardhacandraṃ dravaṃ saumyaṃ śubhrasambhojalāñchitaṃ(4) / hrīmityanena vījena pratiṣṭhārūpatāṃ gataṃ

हिन्दी अर्थ

हुई, जो आठ वृत्तिबाली बतायी गयी है। उस बुद्धिसे अहंकारका और अहंकारसे मनका प्रादुर्भाव हुआ। मनसे संकल्पादियुक्त पाँच विषय प्रकट हुए, जिनके नाम इस प्रकार हैं-शब्द, स्पर्श,

English

(It should be contemplated) as filled in with ether, as of the form of the speck of ether, uniformly circular, spotless like the pure crystal and adorned by the energy of bindu.

अध्याय ७४

श्लोक 21

संयुक्तं राममन्त्रेण(५) पुरुषान्तमकारणं ।अर्घ्यञ्चतुर्भिरुद्घातैर् वह्निभूतं विशोधयेत्

saṃyuktaṃ rāmamantreṇa(5) puruṣāntamakāraṇaṃ / arghyañcaturbhirudghātair vahnibhūtaṃ viśodhayet

हिन्दी अर्थ

इन सबने ज्ञानशक्तिसे सम्पन्न पाँच इन्द्रियोंको

English

After having contemplated on the form of the digit that is beyond tranquility by means of the {mantra) haum ending with phat, one should contemplate the pure (thing) by one

अध्याय ७४

श्लोक 22

आग्नेयं मण्डलं त्र्यस्त्रं रक्तं स्वस्तिकलाञ्छितं ।हूमित्यनेन वीजेन विद्यारूपं विभावयेत्

āgneyaṃ maṇḍalaṃ tryastraṃ raktaṃ svastikalāñchitaṃ / hūmityanena vījena vidyārūpaṃ vibhāvayet

हिन्दी अर्थ

हुई अग्निमें जला दे, अर्थात् यह भावना करे कि प्रकट किया, जिनके नाम हैं-त्वकू, श्रोत्र, घ्राण, पृथ्वीका अग्निमें लय हो गया। फिर वायुमें नेत्र और जिह्वा। इन सबको 'ज्ञनेन्द्रिय' कहा

English

Then that form should be permeated everywhere with the divine ambrosia with the mantra of the energy ending with Vausat and the sakalikarana (accomplishing) rite should be per¬ formed.

अध्याय ७४

श्लोक 23

घोराणुत्रिभिरुद्घातैर् जलभूतं विशोधयेत् ।१ विष्ण्वात्मकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्वहेतौ तु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हौमित्युन्नीय वीजेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।हौमित्याग्नेयवीजेनेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ अर्धचन्द्रं ततः सौम्ये शिवं पूर्वेण योजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ वामं मन्त्रेणेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।वा समन्त्रेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २१३ षडस्रं मण्डलं वायोर्विन्दुभिः षड्भिरङ्कितं

ghorāṇutribhirudghātair jalabhūtaṃ viśodhayet / 1 viṣṇvātmakamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 svahetau tu iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 haumityunnīya vījeneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /haumityāgneyavījeneti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 ardhacandraṃ tataḥ saumye śivaṃ pūrveṇa yojayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 vāmaṃ mantreṇeti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ / vā samantreṇeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 213 ṣaḍasraṃ maṇḍalaṃ vāyorvindubhiḥ ṣaḍbhiraṅkitaṃ

हिन्दी अर्थ

अग्निको विलीन करे और आकाशमें वायुका लय कर दे। अधिभूत, अधिहैव तथा अध्यात्म- वैभवके साथ समस्त भूतोंको तन्मात्राओंमें विलीन करके विद्वान् पुरुष आकाशमें उन सबका क्रमशः

English

Having protected the enclosure with the weapon and the outer place with its mantra the mahamndra consisting of the energy should be shown below and above that.

अध्याय ७४

श्लोक 24

कृष्णं ह्रेमिति वीजेन जातं शान्तिकलामयं ।सञ्चित्योद्घातयुग्मेन पृथ्वीभूतं विशोधयेत्

kṛṣṇaṃ hremiti vījena jātaṃ śāntikalāmayaṃ / sañcityodghātayugmena pṛthvībhūtaṃ viśodhayet

हिन्दी अर्थ

संहार करे। इसके बाद आकाशका मनमें, मनका अहंकारमें, अहंकारका महतत्त्वमें और महतत्त्वका अव्याकृत प्रकृतिमें लय करे॥ १--५॥ अव्याकृत प्रकृति (अथवा माया) -को ज्ञानस्वरूप

English

One of the vessels among the golden pitchers, should be purified by water of nectar got from the speck and by unbro¬ ken rice.

अध्याय ७४

श्लोक 25

नभोविन्दुमयं वृत्तं विन्दुशक्तिविभूषितं ।व्योमाकारं सुवृत्तञ्च शुद्धस्फटिकनिर्मलं

nabhovindumayaṃ vṛttaṃ vinduśaktivibhūṣitaṃ / vyomākāraṃ suvṛttañca śuddhasphaṭikanirmalaṃ

हिन्दी अर्थ

परमात्मामें विलीन करे। उन्हीं परमात्माको ' वासुदेव' कहा गया है। उन शब्दस्वरूप भगवान् वासुदेवने

English

Having filled the vessel with the six constituents and after having worshipped it, it should be consecrated. After having protec¬ ted it with the mantra ha one should cover it with the armour.

अध्याय ७४

श्लोक 26

हौङ्कारेण फडन्तेन शान्त्यतीतकलामयं ।ध्यात्वैकोद्घातयोगेन सुविशुद्धं विभावयेत्

hauṅkāreṇa phaḍantena śāntyatītakalāmayaṃ / dhyātvaikodghātayogena suviśuddhaṃ vibhāvayet

हिन्दी अर्थ

गया है। दो पैर, गुदा, दो हाथ, वाक् और उपस्थ -ये पाँच कर्मेन्द्रियाँ हैं। अब पञ्चभूतोंके नाम सुनो। आकाश, वायु, तेज, जल और पृथ्वी-ये पाँच भूत हैं। इनके ही द्वारा सबका

English

After having made ready the water of offering, one should sprinkle the eight constituents (with water) by (showing) the dhenumudra (a particular form of intertwining the fingers representing the cow). One should then sprinkle one's own self on the head with the particles of that water.

अध्याय ७४

श्लोक 27

आप्याययेत्ततः सर्वं मूलेनामृतवर्षिणा(१) ।आधाराख्यामनन्तञ्च धर्मज्ञानादिपङ्कजं

āpyāyayettataḥ sarvaṃ mūlenāmṛtavarṣiṇā(1) / ādhārākhyāmanantañca dharmajñānādipaṅkajaṃ

हिन्दी अर्थ

आधारभूत स्थूल शरीर उत्पन्न होता है। इन तत्वोंके वाचक जो उत्तम बीज-मन्त्र हैं, उनका न्यासके लिये यहाँ वर्णन किया जाता है। “मं' यह बीज जीवस्वरूप (अथवा जीवतत्त्वका वाचक)

English

One should sprinkle water of the weapon on the mate¬ rials of worship kept there. One should then encircle them with the armour of pinda with the hrt [mantra).

अध्याय ७४

श्लोक 28

हृदासनमिदं(२) ध्यात्वा मूर्तिमावाहयेत्ततः ।सृष्ट्या शिवमयं तस्यामात्मानं द्वादशान्ततः

hṛdāsanamidaṃ(2) dhyātvā mūrtimāvāhayettataḥ / sṛṣṭyā śivamayaṃ tasyāmātmānaṃ dvādaśāntataḥ

हिन्दी अर्थ

है। वह सम्पूर्ण शरीरमें व्यापक है --इस भावनाके साथ उक्त बीजका सम्पूर्ण देहमें व्यापक-न्यास

English

The rdanlra should be purified by pronouncing the nada (om) at the end. That purified mantra should then be used in the worship along with the gdyalri ( mantra ) and the general water

अध्याय ७४

श्लोक 29

अथ तां शक्तिमन्त्रेण वौषडन्तेन सर्वतः ।दिव्यामृतेन सम्प्लाव्य कुर्वीत सकलीकृतं

atha tāṃ śaktimantreṇa vauṣaḍantena sarvataḥ / divyāmṛtena samplāvya kurvīta sakalīkṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

सृष्टिकी इच्छासे उस अव्याकृत मायाका आश्रय करना चाहिए। ' भं' यह प्राणतत्त्वका प्रतीक है। ले स्पर्शसंज्ञक संकर्षणको प्रकट किया। संकर्षणने यह जीवकी उपाधिमें स्थित है, अत: इसका वहीं मायाको क्षुब्ध करके तेजोरूप प्रद्युम्नकी सृष्टि न्यास करना चाहिए। विद्वान् पुरुष बुद्धितत्त्वके की । प्रद्युम्नने रसस्वरूप अनिरुद्धको और अनिरुद्धने बोधक बकार अथवा ' बं' बीजका हृदयमें न्यास

English

The purification of the lifiga consists in the washing of the pedestal and the liiiga with the water (consecrated) by the mantra of weapon and hrdmanlra and sprinkle with the water (for washing) from the vessel of arghya.

अध्याय ७४

श्लोक 30

हृदयादिकरान्तेषु(३) कनिष्ठाद्यङ्गुलीषु च ।हृदादिमन्त्रविन्यासः सकलीकरणं मतं

hṛdayādikarānteṣu(3) kaniṣṭhādyaṅgulīṣu ca / hṛdādimantravinyāsaḥ sakalīkaraṇaṃ mataṃ

हिन्दी अर्थ

गन्धस्वरूप ब्रह्माको जन्म दिया। ब्रह्माने सबसे करे। फकार (फं) अहंकारका स्वरूप है, अतः पहले जलकी सृष्टि की। उस जलमें उन्होंने पाँच उसका भी हृदयमें ही न्यास करे। संकल्पके भूतोंसे युक्त हिरण्मय अण्डको उत्पन्न किया। कारणभूत मनस्तत्त्वरूप पकार (पं)-का भी वहीं उस अण्डमें जीव-शक्तिका संचार हुआ। यह न्यास करे

English

All the celestials should be worshipped for the purifica¬ tion of the self, the materials, the mantra and the lifiga. Ham, salutations to God Ganapati in the north-western direction. One should pay obeisance to the preceptor in the north-east.

अध्याय ७४

श्लोक 31

अस्त्रेण रक्ष्य प्राकारं तन्मन्त्रेणाथ तद्वहिः ।शक्तिजालमधश्चोर्ध्वं महामुद्रां प्रदर्शयेत्

astreṇa rakṣya prākāraṃ tanmantreṇātha tadvahiḥ / śaktijālamadhaścordhvaṃ mahāmudrāṃ pradarśayet

हिन्दी अर्थ

न??? 0 र नन ता ला का लाया या यातायात यातायात व वा व वी

English

Then the worshipper should worship righteousness, knowledge, detachment and prosperity, towards the south-east as possessing the hues of camphor, saffron, gold and collyrium

अध्याय ७४

श्लोक 32

आपदमस्तकं यावद् भावपुष्पैः(४) शिवं हृदि ।पद्मे यजेत् पूरकेण आकृष्टामृतसद्घृतैः

āpadamastakaṃ yāvad bhāvapuṣpaiḥ(4) śivaṃ hṛdi / padme yajet pūrakeṇa ākṛṣṭāmṛtasadghṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

शब्दतन्मात्रतत्वके बोधक नकार (नं)-का मस्तकमें और स्पर्शरूप धकार ( धं)-का मुखप्रदेशमें न्यास करे। रूपतत्त्वके वाचक दकार (दं)-का नत्रप्रान्तमें और रसतन्मात्राके बोधक थकार (थं)-

English

One should worship (the goddesses)- Ham, (saluta¬ tions) to SarvabhutadamanI, (salutations) to Manonmarn, to Ksiti, to Suddhavidya at the extremities of the petals (of t e lotus diagram) as also the seat as spread over the component

अध्याय ७४

श्लोक 33

शिवमन्त्रैर् नाभिकुण्डे तर्पयेत शिवानलं ।१ मूलेनामृतसेचनादिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ हृद्यासनमिदमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हृदयादिषडङ्गेन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ तावत् पुष्पैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २१४ ललाटे विन्दुरूपञ्च चिन्तयेच्छुभविग्रहं(१)

śivamantrair nābhikuṇḍe tarpayeta śivānalaṃ / 1 mūlenāmṛtasecanāditi ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 hṛdyāsanamidamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 hṛdayādiṣaḍaṅgena iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 tāvat puṣpair iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 214 lalāṭe vindurūpañca cintayecchubhavigrahaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

का वस्तिदेश (मूत्राशय)-में न्यास करे। गन्धतन्मात्रस्वरूप तकार (तं)-का पिण्डलियोंमें न्यास करे। णकार (णं)-का दोनों कानोंमें न्यास करके ढकार (ढं)-का त्वचामें न्यास करे।

English

The (rite of) avagunthana signifies the presence and super vision of the God and the exhibition of one's devotion (to the God) from the commencement to the end of the act.

अध्याय ७४

श्लोक 34

एकं स्वर्णादिपात्राणां पात्रमस्त्राम्बुशोधितं ।विन्दुप्रसूतपीयूषरूपतोयाक्षतादिना

ekaṃ svarṇādipātrāṇāṃ pātramastrāmbuśodhitaṃ / vinduprasūtapīyūṣarūpatoyākṣatādinā

हिन्दी अर्थ

डकार (डं)-का दोनों नेत्रोमें, ठकार (ठं)-का रसनामें, टकार (टं)-का नासिकामें और जकार (जं)-का वागिन्द्रियमें न्यास करे। विद्वान् पुरुष पाणितत्त्वरूप झकार (झं)-का दोनों हाथोंमें

English

After having done the accomplishing act with the six mantras, the (rite of) amrtikarana should be performed by men¬ tioning different parts of the body along with the body.

अध्याय ७४

श्लोक 35

हृदापूर्य षडङ्गेन पूजयित्वाभिमन्त्रयेत् ।संरक्ष्य हेति मन्त्रेण कवचेन विगुण्ठयेत्

hṛdāpūrya ṣaḍaṅgena pūjayitvābhimantrayet / saṃrakṣya heti mantreṇa kavacena viguṇṭhayet

हिन्दी अर्थ

न्यास करके, जकार (ज॑)-का दोनों पैरोंमें, 'छं' का पायुमें और 'चं' का उपस्थमें न्यास करे। ङकार (ङ) पृथ्वीतत्त्वका प्रतीक है। उसका युगल चरणोंमें न्यास करे। घकार (घं)-का

English

Formation with the fingers denoting firm establishment.

अध्याय ७४

श्लोक 36

रचयित्वार्घ्यमष्टाङ्गं सेचयेद्धेनुमुद्रया(२) ।अभिषिञ्चेदथात्मानं मूर्ध्नि तत्तोयविन्दुना

racayitvārghyamaṣṭāṅgaṃ secayeddhenumudrayā(2) / abhiṣiñcedathātmānaṃ mūrdhni tattoyavindunā

हिन्दी अर्थ

वस्तिमें और तेजस्तत्त्वरूप (गं)-का हृदयमें न्यास करे। खकार (खं) वायुतत्त्वका प्रतीक है। उसका नासिकामें न्यास करे। ककार (कं) आकाशतत्त्वरूप है । विद्वान् पुरुष उसका सदा ही

English

The defects in the above materials should be rectified by worshipping with materials along with the recitation of Isa mantras. Lord Siva should be bathed with water and fragrance with the principal mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 37

तत्रस्थं यागसम्भारं प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा ।अभिमन्त्र्य हृदा पिण्डैस्तनुत्राणेन वेष्टयेत्

tatrasthaṃ yāgasambhāraṃ prokṣayedastravāriṇā / abhimantrya hṛdā piṇḍaistanutrāṇena veṣṭayet

हिन्दी अर्थ

मस्तकमें न्यास करे॥ १९--२५॥

English

Having smeared it with sandal etc. and worshipped with flowers with the mantras of Siva, the vessel for holding the pei - fumes should be consecrated with the weapons (i mantra ) and worshipped with the mantras of Siva.

अध्याय ७४

श्लोक 38

दर्शयित्वामृतां मुद्रां पुष्पं दत्वा निजासने ।विधाय तिलकं मूर्ध्नि पुष्पं मूलेन योजयेत्

darśayitvāmṛtāṃ mudrāṃ puṣpaṃ datvā nijāsane / vidhāya tilakaṃ mūrdhni puṣpaṃ mūlena yojayet

हिन्दी अर्थ

हृदय-कमलमें सूर्य-देवता-सम्बन्धी “यं' बीजका न्यास करके, हृदयसे निकली हुई जो बहत्तर हजार नाड़ियाँ हैं, उनमें षोडश कलाओंसे युक्त सकार (सं)-का न्यास करे। उसके मध्यभागमें

English

The bell consecrated by the weapon {mantra) should be taken and the incense should be offered. The water for rinsing should be given then (with the repetition of) svadha at the end and with the hrd mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 39

स्नाने देवार्चने होमे भोजने यागयोगयोः ।आवश्यके जपे धीरः सदा वाचंयमो भवेत्

snāne devārcane home bhojane yāgayogayoḥ / āvaśyake jape dhīraḥ sadā vācaṃyamo bhavet

हिन्दी अर्थ

करे । सुरश्रेष्ठ! उसमें प्रणवसहित हकार (हं)-का न्यास करे। १. ३० आं नमः परमेष्टयात्मने। २.३»

English

Having shown light for the idol in the night, then water for rinsing should be offered. After having made obeisance to god and taking his permission, eatables and other articles of enjoyment should be offered.

अध्याय ७४

श्लोक 40

नादान्तोच्चारणान्मन्त्रं शोधयित्वा सुसंस्कृतं ।पूजने ऽभ्यर्च्य गायत्र्या सामान्यार्घ्यमुपाहरेत्

nādāntoccāraṇānmantraṃ śodhayitvā susaṃskṛtaṃ / pūjane 'bhyarcya gāyatryā sāmānyārghyamupāharet

हिन्दी अर्थ

सर्वात्मने। ये पाँच शक्तियाँ बतायी गयी हैं। ' स्नानकर्म? में प्रथमा शक्तिकी योजना करनी चाहिए।' आसनकर्म' में द्वितीया, “शयन' में तृतीया, “यानकर्म' में चतुर्थी और 'अर्चनाकाल'में पञ्चमी शक्तिका प्रयोग

English

The heart should be worshipped in the south-east, the moon on the north-east, the golden-coloured Siva together with the tuft and blood on the south-west, Krsna and armour on the north-west.

अध्याय ७४

श्लोक 41

ब्रह्मपञ्चकमावर्त्य माल्यमादाय लिङ्गतः ।ऐशान्यान्दिशि चण्डाय हृदयेन निवेदयेत्

brahmapañcakamāvartya mālyamādāya liṅgataḥ / aiśānyāndiśi caṇḍāya hṛdayena nivedayet

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए-ये पाँच उपनिषद् हैं। इनके मध्यमें मन्त्रमय श्रीहरिका ध्यान करके क्षकार (क्षं)-का न्यास करे

English

These gods having four faces and four arms should be worshipped in the petals in the cast etc. along with the divine weapon similar to thunder and fierce teeth.

अध्याय ७४

श्लोक 42

प्रक्षाल्य पिण्दिकालिङ्गे अस्त्रतोये ततो हृदा ।अर्घ्यपात्राम्बुना सिञ्चेदिति लिङ्गविशोधनं

prakṣālya piṇdikāliṅge astratoye tato hṛdā / arghyapātrāmbunā siñcediti liṅgaviśodhanaṃ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जिस मूर्तिको स्थापना की जाती है, उसके मूल-मन्त्रका न्यास करना चाहिए। (भगवान् विष्णुको स्थापनामें) '३ नमो भगवते वासुदेवाय'यह मूल-मन्त्र है। मस्तक, नासिका,

English

Hawn salutations to Siva at the base, Om ham hum him horn in the head, hrm to the tuft, haim to the armour, hah to the weapons and to one with the attendants.

अध्याय ७४

श्लोक 43

आतमद्रव्यमन्त्रलिङ्गशुद्धौ सर्वान् सुरान्यजेत् ।वायव्ये गणपतये हां गुरुभ्यो ऽर्चयेच्छिवे

ātamadravyamantraliṅgaśuddhau sarvān surānyajet / vāyavye gaṇapataye hāṃ gurubhyo 'rcayecchive

हिन्दी अर्थ

पिण्डली और दो चरणोंमें क्रमशः उक्त मूल-

English

In the purification of the Self, the materials, the mantra and the linga, one should worship all gods: in the northwest Ganapati; "Ham" to the teachers in Shiva.

अध्याय ७४

श्लोक 44

१ चिन्तयेत् सपरिग्रहमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ रोचयेद्धेनुमुद्रयेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २१५ आधारशक्तिमङ्कुरनिभां कूर्मशिलास्थितां ।यजेद् ब्रह्मशिलारूढं शिवस्यानन्तमासनं

1 cintayet saparigrahamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 rocayeddhenumudrayeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 215 ādhāraśaktimaṅkuranibhāṃ kūrmaśilāsthitāṃ / yajed brahmaśilārūḍhaṃ śivasyānantamāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् केशवका मस्तकमें न्यास करे। नारायणका मुखमें, माधवका ग्रीवामें और गोविन्दका दोनों भुजाओंमें न्यास करके विष्णुका हृदयमें न्यास करे। पृष्ठभागमें मधुसूदनका, जठरमें वामनका

English

One should worship the support-power like a sprout, stationed on the tortoise stone; Shiva's endless seat mounted on the Brahma stone.

अध्याय ७४

श्लोक 45

विचित्रकेशप्रख्यानमन्योन्यं पृष्टदर्शिनः ।कृतत्रेतादिरूपेण शिवस्यासनपादुकां

vicitrakeśaprakhyānamanyonyaṃ pṛṣṭadarśinaḥ / kṛtatretādirūpeṇa śivasyāsanapādukāṃ

हिन्दी अर्थ

और कठटिमें त्रिविक्रमका न्यास करके जंघा (पिण्डली)-में श्रीधरका न्यास करे। दक्षिण भागमें हृषीकेशका, गुल्फमें पद्मनाभका और दोनों चरणोंमें दामोदरका न्यास करनेके पश्चात्

English

Of variegated hair, each looking at the other's back, in the form of Krita, Treta and the rest, Shiva's seat and sandals.

अध्याय ७४

श्लोक 46

धर्मं ज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्चाग्निदिङ्मुखान् ।कूर्पारकुङ्कुमस्वर्णकज्जलाभान् यजेत् क्रमात्

dharmaṃ jñānañca vairāgyamaiśvaryañcāgnidiṅmukhān / kūrpārakuṅkumasvarṇakajjalābhān yajet kramāt

हिन्दी अर्थ

हृदयादि षडङ्गन्यास करे

English

Dharma, knowledge, dispassion and lordship, facing the fire direction, one should worship in order, colored like elbow, saffron, gold and collyrium.

अध्याय ७४

श्लोक 47

पद्मञ्च कर्णिकामध्ये पूर्वादौ मध्यतो नव ।वरदाभयहस्ताश् च शक्तयो धृतचामराः

padmañca karṇikāmadhye pūrvādau madhyato nava / varadābhayahastāś ca śaktayo dhṛtacāmarāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ ब्रह्माजी! यह आदिमूर्तिके लिये न्यासका साधारण क्रम बताया गया है। अथवा जिस देवताकी स्थापनाका आरम्भ हो, उसीके मूल-मन्त्रसे मूर्तिके सजीवकरणकी क्रिया

English

The lotus in the middle of the pericarp, nine in the middle in the east and others; the powers holding fly-whisks with boon-giving and fearless hands:

अध्याय ७४

श्लोक 48

वामा ज्येष्ठा च रौद्री च काली कलविकारिणी ।बलविकरणी पूज्या बलप्रमथनी क्रमात्

vāmā jyeṣṭhā ca raudrī ca kālī kalavikāriṇī / balavikaraṇī pūjyā balapramathanī kramāt

हिन्दी अर्थ

होनी चाहिए। जिस मूर्तिका जो नाम हो, उसके आदि अक्षरका बारह स्वरोंसे भेदन करके अङ्गोंको कल्पना करनी चाहिए। देवेश्वर! हृदय आदि अङ्गोंका तथा द्वादश अक्षरवाले मूल-

English

Vama, Jyeshtha, Raudri, Kali, Kalavikarini, Balavikarini, Balapramathini are to be worshipped in order.

अध्याय ७४

श्लोक 49

हां सर्वभूतदमनी केशराग्रे मनोन्मनी ।क्षित्त्यादि शुद्धविद्यान्तु तत्त्वव्यापकमासनं

hāṃ sarvabhūtadamanī keśarāgre manonmanī / kṣittyādi śuddhavidyāntu tattvavyāpakamāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

करे, वैसे ही अपने शरीरमें भी करे। तत्पश्चात् चक्राकार पद्ममण्डलमें भगवान् विष्णुका गन्ध आदिसे पूजन करे। पूर्ववत् शरीर और वस्त्राभूषणोंसहित भगवान्के आसनका ध्यान करे।

English

"Ham — Sarvabhutadamani" at the tip of the filament, Manonmani; the seat pervading the principles from earth up to pure knowledge.

अध्याय ७४

श्लोक 50

न्यसेत् सिंहासने देवं शुक्लं पञ्चमुखं विभुं ।दशबाहुं च खण्डेन्दुं दधानन्दक्षिणैः करैः

nyaset siṃhāsane devaṃ śuklaṃ pañcamukhaṃ vibhuṃ / daśabāhuṃ ca khaṇḍenduṃ dadhānandakṣiṇaiḥ karaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऊपरी भागमें बारह अरोंसे युक्त सुदर्शनचक्रका चिन्तन करे। वह चक्र तीन नाभि और दो

English

One should place the god on the lion-throne: white, five-faced, pervading, ten-armed, bearing a crescent moon in his right hands:

अध्याय ७४

श्लोक 51

शक्त्यृष्टिशूलखट्वाङ्गवरदं वामकैः करैः ।डमरुं वीजपुरञ्च नीलाब्जं सूत्रकोत्पलं

śaktyṛṣṭiśūlakhaṭvāṅgavaradaṃ vāmakaiḥ karaiḥ / ḍamaruṃ vījapurañca nīlābjaṃ sūtrakotpalaṃ

हिन्दी अर्थ

नेमियोंसे युक्त है। साथ ही बारह स्वरोंसे सम्पन्न

English

spear, trident, skull-staff, boon-giving; in his left hands a drum, citron, blue lotus, thread and lotus;

अध्याय ७४

श्लोक 52

द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतां शैवीं मूर्तिन्तु मध्यतः ।हां हं हां शिवमूर्तये स्वप्रकाशं शिवं स्मरन्

dvātriṃśallakṣaṇopetāṃ śaivīṃ mūrtintu madhyataḥ / hāṃ haṃ hāṃ śivamūrtaye svaprakāśaṃ śivaṃ smaran

हिन्दी अर्थ

कुण्डमें अग्नि-प्रणयन करे। पूर्वकुण्डमें

English

the Shaiva form endowed with thirty-two marks in the middle: "Ham Ham Ham, to Shiva's form," remembering Shiva the self-luminous,

अध्याय ७४

श्लोक 53

ब्रह्मादिकारणत्यागान्मन्त्रं नीत्वा शिवास्पदं ।ततो ललातमध्यस्थं स्फुरत्तारापतिप्रभं

brahmādikāraṇatyāgānmantraṃ nītvā śivāspadaṃ / tato lalātamadhyasthaṃ sphurattārāpatiprabhaṃ

हिन्दी अर्थ

है। इस प्रकार चक्रका चिन्तन करनेके पश्चात् “ अग्निमग्निम्०'' इत्यादि मन्त्रसे और उत्तर-

English

having led the mantra by abandoning the cause beginning with Brahma to Shiva's abode; then, standing in the middle of the forehead, with the radiance of the lord of the shining stars,

अध्याय ७४

श्लोक 54

षडङ्गेन समाकीर्णं विन्दुरूपं परं शिवं ।पुष्पाञ्जलिगतं ध्यात्वा लक्ष्मीमूर्तौ निवेशयेत्

ṣaḍaṅgena samākīrṇaṃ vindurūpaṃ paraṃ śivaṃ / puṣpāñjaligataṃ dhyātvā lakṣmīmūrtau niveśayet

हिन्दी अर्थ

विद्वान् पुरुष पृष्ठदेशमें प्रकृति आदिका निवेश करे। फिर अरोंके अग्रभागमें बारह सूर्योका पूजन

English

filled with the six limbs, Shiva of bindu form, the supreme; having meditated him in the flower-handful, one should place him in the Lakshmi form.

अध्याय ७४

श्लोक 55

ॐ हां हौं शिवाय नम आवाहन्या हृद्दा ततः ।आवाह्य स्थाप्य स्थापन्या सन्निधायान्तिकं शिवं

oṃ hāṃ hauṃ śivāya nama āvāhanyā hṛddā tataḥ / āvāhya sthāpya sthāpanyā sannidhāyāntikaṃ śivaṃ

हिन्दी अर्थ

कुण्डमें ' अग्निमग्निं' हवीमभिः० ' इत्यादि मन्त्रसे अग्निका प्रणयन करे। अग्निप्रणयन-कालमें “त्वमग्नें

English

"Om Ham Haum, homage to Shiva" with the invoking mantra from the heart; having invoked and established, with the establishing, having made Shiva present near,

अध्याय ७४

श्लोक 56

निरोधयेन्निष्ठुरया कालकान्त्या फडन्ततः ।विघ्नानुत्सार्य विष्ठ्याथ(१) लिङ्गमुद्रां नमस्कृतिं

nirodhayenniṣṭhurayā kālakāntyā phaḍantataḥ / vighnānutsārya viṣṭhyātha(1) liṅgamudrāṃ namaskṛtiṃ

हिन्दी अर्थ

करे। तदनन्तर वहाँ सोलह कलाओंसे युक्त द्युभिः०' इत्यादि मन्त्रका पाठ किया जाता

English

one should restrain with the harsh Kalakanti ending in "phat"; having driven off obstacles, then the linga mudra and salutation,

अध्याय ७४

श्लोक 57

हृदावगुण्ठयेत् पश्चादावाहः सम्मुखी ततः ।निवेशनं स्थापनं स्यात्सन्निधानं तवास्मि भोः

hṛdāvaguṇṭhayet paścādāvāhaḥ sammukhī tataḥ / niveśanaṃ sthāpanaṃ syātsannidhānaṃ tavāsmi bhoḥ

हिन्दी अर्थ

सोमका ध्यान करे। चक्रकी नाभिमें तीन वसन (वस्त्र या वासस्थान)-का चिन्तन करे । तत्पश्चात् श्रेष्ठ आचार्य पद्मके भीतर द्वादशदल-पद्मका चिन्तन करे॥ ३७--४४॥

English

one should cover with the heart; afterward the invocation is face-to-face; the placing is establishment; presence is "I am yours, O lord."

अध्याय ७४

श्लोक 58

आकर्मकाण्डपर्यन्तं सन्नेधेयोपरिक्षयः ।स्वभक्तेश् च(२) प्रकाशोयस्तद्भवेदवगुण्ठनं

ākarmakāṇḍaparyantaṃ sannedheyoparikṣayaḥ / svabhakteś ca(2) prakāśoyastadbhavedavaguṇṭhanaṃ

हिन्दी अर्थ

उस पद्ममें पुरुष-शक्तिका ध्यान करके उसको पूजा करे। फिर प्रतिमामें श्रीहरिका न्यास करके गुरु वहाँ श्रीहरि तथा अन्य देवताओंका पूजन करे। गन्ध, पुष्प आदि उपचारोंसे अङ्ग और

English

Up to the ritual section, presence, and beyond: the manifestation of the devotee's own is the covering.

अध्याय ७४

श्लोक 59

सकलीकरणं कृत्वा मन्त्रैः षड्भिरथैकतां ।अङ्गानामङ्गिना सार्धं विदध्यादमृतीकृतं

sakalīkaraṇaṃ kṛtvā mantraiḥ ṣaḍbhirathaikatāṃ / aṅgānāmaṅginā sārdhaṃ vidadhyādamṛtīkṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

आवरणोंसहित इष्टदेवका भलीभाँति पूजन करना चाहिए। द्वादशाक्षर-मन्त्रके एक-एक अक्षरको बीजरूपमें परिवर्तित करके उनके द्वारा केशव आदि भगवद्विग्रहोंकी क्रमशः पूजा करे। द्वादश

English

Having made the fulfillment with the six mantras and then oneness, one should render the limbs with the limbed one nectarized.

अध्याय ७४

श्लोक 60

चिच्छक्तिहृदयं शम्भोः शिव ऐश्वर्यमष्टधा(३) ।शिखावशित्वं चाभेद्यं तेजः कवचमैश्वरं

cicchaktihṛdayaṃ śambhoḥ śiva aiśvaryamaṣṭadhā(3) / śikhāvaśitvaṃ cābhedyaṃ tejaḥ kavacamaiśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

अरोंसे युक्त मण्डलमें लोकपाल आदिको भी क्रमसे अर्चना करे। तदनन्तर द्विज गन्ध, पुष्प आदि उपचारोंद्वारा पुरुषसूक्तसे प्रतिमाको पूजा करे और श्रीसूक्तसे पिण्डिकाको। इसके बाद

English

The heart of Shambhu's power of consciousness; Shiva's eightfold lordship; control of the crest and the unbreakable radiance; the lordly armor;

अध्याय ७४

श्लोक 61

प्रतापो दुःसहश्चास्त्रमन्तरायापहारकं ।नमः स्वधा च स्वाहा च वौषट् चेति यथाक्रमं

pratāpo duḥsahaścāstramantarāyāpahārakaṃ / namaḥ svadhā ca svāhā ca vauṣaṭ ceti yathākramaṃ

हिन्दी अर्थ

जनन आदिके क्रमसे वैष्णव-अग्निको प्रकट करे। तदनन्तर विष्णुदेवता-सम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा अग्निमें आहुति देकर विद्वान् पुरुष शान्ति-जल तैयार करे और उसे प्रतिमाके मस्तकपर छिड़ककर

English

the irresistible majesty and the missile that removes obstacles. "Namah, svadha, svaha, vaushat" in order,

अध्याय ७४

श्लोक 62

हृत्पुरःसरमुच्चार्य पाद्यादीनि निवेदयेत् ।पाद्यं पादाम्बुजद्वन्द्वे वक्त्रेष्वाचमनीयकं

hṛtpuraḥsaramuccārya pādyādīni nivedayet / pādyaṃ pādāmbujadvandve vaktreṣvācamanīyakaṃ

हिन्दी अर्थ

अग्निका प्रणयन करे। विद्वान् पुरुषको चाहिए कि 'अग्निं दूतम्०'' इत्यादि मन्त्रसे दक्षिण-

English

having uttered preceded by the heart-mantra one should offer foot-water and the rest: foot-water on the two lotus feet; rinsing-water on the mouths;

अध्याय ७४

श्लोक 63

अर्घ्यं शिरसि देवस्य दूर्वापुष्पाक्षतानि च ।एवं संस्कृत्य संस्कारैर् दशभिः परमेश्वरं

arghyaṃ śirasi devasya dūrvāpuṣpākṣatāni ca / evaṃ saṃskṛtya saṃskārair daśabhiḥ parameśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक कुण्डमें प्रणवके उच्चारणपूर्वक पलाशको एक हजार आठ समिधाओंका तथा जौ आदिका भी होम करे। व्याहति-मन्त्रसे घृतमिश्रित तिलोंका और मूलमन्त्रसे घीका हवन करे। तत्पश्चात्

English

arghya on the head of the god, with durva, flowers and rice. Thus having prepared the Supreme Lord by ten rites,

अध्याय ७४

श्लोक 64

यजेत् पञ्चोपचारेण विधिना कुसुमादिभिः ।अभ्युक्ष्योद्धर्त्य निर्म्भञ्ज्य राजिकालवणादिभिः

yajet pañcopacāreṇa vidhinā kusumādibhiḥ / abhyukṣyoddhartya nirmbhañjya rājikālavaṇādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

मधुरत्रय (घी, शहद और चीनी)-से शान्ति- होम करे। द्वादशाक्षर-मन्त्रसे दोनों पैर, नाभि, हदय और मस्तकका स्पर्श करे। घी, दही और दूधको आहुति देकर मस्तकका स्पर्श करे।

English

one should worship with the five-fold service by rule, with flowers and the rest; having sprinkled, rubbed, and cleansed with mustard, salt and the like,

अध्याय ७४

श्लोक 65

अर्घ्योदविन्दुपुष्पाद्यैर् गड्डूकैः(४) स्नापयेच्छनैः ।पयोदधिघृतक्षौद्रशर्कराद्यैर् अनुक्रमात्

arghyodavindupuṣpādyair gaḍḍūkaiḥ(4) snāpayecchanaiḥ / payodadhighṛtakṣaudraśarkarādyair anukramāt

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् मस्तक, नाभि और चरणोंका स्पर्श करके क्रमशः गङ्गा, यमुना, गोदावरी और सरस्वती-इन चार नदियोंको स्थापना करे। विष्णु-गायत्रीसेः अग्निको प्रज्वलित करे और

English

one should bathe him slowly with drops of arghya-water and flowers with pots; with milk, curds, ghee, honey, sugar and the rest in order.

अध्याय ७४

श्लोक 66

ईशादिमन्त्रितर्द्रव्यैर् अर्च्य तेषां(५) विपर्ययः ।१ छोट्याथ इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ अभुक्तेज्या इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ शिवमैश्वर्यमष्टधा इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ४ गन्धकैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ इत्य् आदिमन्त्रितैर् भक्ष्यैश् चैषामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २१७ तोयधूपान्तरैः सर्वैर् मूलेन स्नपयेच्छिवं

īśādimantritardravyair arcya teṣāṃ(5) viparyayaḥ / 1 choṭyātha iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 abhuktejyā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 śivamaiśvaryamaṣṭadhā iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 4 gandhakair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 ity ādimantritair bhakṣyaiś caiṣāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 217 toyadhūpāntaraiḥ sarvair mūlena snapayecchivaṃ

हिन्दी अर्थ

गायत्री-मन्त्रसे उस अग्निमें चरु पकावे । गायत्रीसे ही होम और बलि दे। तदनन्तर ब्राह्मणोंको भोजन करावे

English

Having worshipped with substances consecrated by Ishana and the other mantras, in reverse for them; with all waters and incense in between, one should bathe Shiva with the root-mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 67

विरूक्ष्य यवचूर्णेन यथेष्टं शीतलैर् जलैः ।स्वशक्त्या गन्धतोयेन संस्नाप्य शुचिवाससा

virūkṣya yavacūrṇena yatheṣṭaṃ śītalair jalaiḥ / svaśaktyā gandhatoyena saṃsnāpya śucivāsasā

हिन्दी अर्थ

मासाधिपति बारह आदित्योंको तुष्टिके लिये आचार्यको सुवर्ण और गौकी दक्षिणा दे। दिक्पालोंको बलि देकर रातमें जागरण करे। उस समय वेदपाठ और गीत, कीर्तन आदि करता रहे। इस

English

Having dried with barley powder, with cool waters as desired, having bathed with scented water by one's own power, with a clean cloth,

अध्याय ७४

श्लोक 68

निर्मार्ज्यार्घ्यं प्रदद्याच्च नोपरि भ्रामयेत् करं ।न शून्यमस्तकं लिङ्गं पुष्पैः कुर्यात्ततो ददेत्

nirmārjyārghyaṃ pradadyācca nopari bhrāmayet karaṃ / na śūnyamastakaṃ liṅgaṃ puṣpaiḥ kuryāttato dadet

हिन्दी अर्थ

प्रकार अधिवासन-कर्मका सम्पादन करनेपर मनुष्य सम्पूर्ण फलोंका भागी होता है

English

having wiped him one should give arghya; one should not move the hand over him. One should not leave the linga's head empty; one should make it with flowers and then give;

अध्याय ७४

श्लोक 69

चन्दनाद्यैः समालभ्य पुष्पैः प्रार्च्य शिवाणुना(१) ।धूपभाजनमस्त्रेण प्रोक्ष्याभ्यर्च्य शिवाणुना(२)

candanādyaiḥ samālabhya puṣpaiḥ prārcya śivāṇunā(1) / dhūpabhājanamastreṇa prokṣyābhyarcya śivāṇunā(2)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'देवाधिवास-विधिका वर्णन” नामक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

having smeared with sandal and the rest, having worshipped with flowers with the Shiva-mantra; having sprinkled the incense vessel with the missile-mantra and worshipped with the Shiva-mantra,

अध्याय ७४

श्लोक 70

अस्त्रेण पूजितां घण्टां चादाय गुग्गुलं ददेत् ।दद्यादाचमनं पश्चात् स्वधान्तं हृदयाणुना(३)

astreṇa pūjitāṃ ghaṇṭāṃ cādāya guggulaṃ dadet / dadyādācamanaṃ paścāt svadhāntaṃ hṛdayāṇunā(3)

हिन्दी अर्थ

१. अग्निं दूतं पुरो दधे हव्यवाहमुप ब्रुवे॥ देवाँ २॥ आसादयादिह ॥ (यजु० २२। १७) २. अग्निमग्निं व: समिधा दुवस्यत प्रियं प्रियं वो अतिथिं गृणीषणि। उप वो गीर्भिरमृतं विवासत देवो देवेषु बनते हि वार्य देवो देवेषु

English

having taken the bell worshipped with the missile-mantra, one should give guggulu; afterward one should give rinsing water, ending with svadha, by the heart-mantra.

अध्याय ७४

श्लोक 71

आरात्रिकं समुत्तार्य तथैवाचामयेत् पुनः ।प्रणम्यादाय देवाज्ञां भोगाङ्गानि प्रपूजयेत्

ārātrikaṃ samuttārya tathaivācāmayet punaḥ / praṇamyādāya devājñāṃ bhogāṅgāni prapūjayet

हिन्दी अर्थ

३. अग्निमग्निं हवीमभिः सदा हवन्त विश्पतिम्। हव्यवाहं पुरुप्रियम्॥ (ऋ० मं० १, सू० १२।२) ४. त्वमग्ने झुभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्भ्यस्त्वमश्मनस्परि । त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥ (यजु० ११। २७) ५. नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।

English

Having performed the lamp-waving and made him rinse again, having bowed and taken the god's permission, one should worship the enjoyment-limbs:

अध्याय ७४

श्लोक 72

हृदग्नौ चन्द्रभं चैशे शिवं चामीकरप्रभं ।शिखां रक्ताञ्च नैरृत्ये कृष्णं वर्म च वायवे

hṛdagnau candrabhaṃ caiśe śivaṃ cāmīkaraprabhaṃ / śikhāṃ raktāñca nairṛtye kṛṣṇaṃ varma ca vāyave

हिन्दी अर्थ

TITTIES फक्फ फक्फ फफ न्‍्फफन्‍फ्रफफ फ फा फा फो फ्फ फरफ कक कक कक क कक फ्ऋ्र फा कापी पापी पी फी फो फी फो फक फ कक कक

English

the heart in fire, moon-radiant, and Shiva in Ishana, golden-radiant; the crest red in the southwest, black armor in the northwest;

अध्याय ७४

श्लोक 73

चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं(४) दलस्थान्(५) पूजयेदिमान् ।दंष्ट्राकरालमप्यस्त्रं पूर्वादौ वज्रसन्निभं

caturvaktraṃ caturbāhuṃ(4) dalasthān(5) pūjayedimān / daṃṣṭrākarālamapyastraṃ pūrvādau vajrasannibhaṃ

हिन्दी अर्थ

वासुदेव आदि देवताओंके स्थापनकी साधारण विधि

English

four-faced and four-armed, one should worship these on the petals; the missile, though terrible with fangs, in the east and others, like a thunderbolt.

अध्याय ७४

श्लोक 74

मूले हौं शिवाय नमः ॐ हां हूं हीं ह्ॐ शिरश् च ।हृं शिखायै हैं वर्म हश्चास्त्रं परिवारयुताय च

mūle hauṃ śivāya namaḥ oṃ hāṃ hūṃ hīṃ hoṃ śiraś ca / hṛṃ śikhāyai haiṃ varma haścāstraṃ parivārayutāya ca

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं-- ब्रह्मन्! पिण्डिकाकी स्थापनाके लिये विद्वान् पुरुष मन्दिरके गर्भगृहको सात भागोंमें विभक्त करे और ब्रह्मभागमें प्रतिमाको स्थापित करे। देव, मनुष्य और पिशाच-

English

In the root, "Haum, homage to Shiva"; "Om Ham Hum Him Haum" to the head; "Hrim" to the crest; "Haim" armor; "Ha" the missile; and to him with his retinue.

अध्याय ७४

श्लोक 75

शिवाय दद्यात् पाद्यञ्च आचामञ्चार्घ्यमेव च ।गन्धं पुष्पं धूपदीपं नैवेद्याचमनीयकं

śivāya dadyāt pādyañca ācāmañcārghyameva ca / gandhaṃ puṣpaṃ dhūpadīpaṃ naivedyācamanīyakaṃ

हिन्दी अर्थ

भागोंमें कदापि उसकी स्थापना नहीं करनी चाहिए। ब्रह्मन्! ब्रह्मभागका कुछ अंश छोड़कर तथा देवभाग और मनुष्य-भागोंमेंसे कुछ अंश लेकर, उस भूमिमें यत्नपूर्वक पिण्डिका स्थापित करनी

English

One should give Shiva foot-water, rinsing water and arghya; scent, flowers, incense, lamp, food-offering and rinsing water;

अध्याय ७४

श्लोक 76

करोद्वर्तनताम्बूलं मुखवासञ्च दर्पणं ।१ शिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हृदयात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ चतुर्वक्त्रांश् चतुर्बाहून् इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ५ दलाग्रे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २१८ शिरस्यारोप्य देवस्य दूर्वाक्षतपवित्रकं

karodvartanatāmbūlaṃ mukhavāsañca darpaṇaṃ / 1 śivātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śivātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 hṛdayātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 caturvaktrāṃś caturbāhūn iti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 5 dalāgre iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 218 śirasyāropya devasya dūrvākṣatapavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। नपुंसक शिलामें रत्नन्यास करे । नृसिंह-

English

hand-rubbing, betel, mouth-perfume and a mirror; having placed on the god's head durva, rice and the sacred thread,

अध्याय ७४

श्लोक 77

मूलमष्टशतं जप्त्वा हृदयेनाभिमन्त्रितं ।चर्मणावेष्टितं खड्गं रक्षितं कुशपुष्पकैः

mūlamaṣṭaśataṃ japtvā hṛdayenābhimantritaṃ / carmaṇāveṣṭitaṃ khaḍgaṃ rakṣitaṃ kuśapuṣpakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पदार्थोंको पूर्वादि दिशाओं तथा मध्यमें बने हुए नौ कुण्डोंमें अपनी रुचिके अनुसार छोड़े। तदनन्तर इन्द्र आदिके मन्त्रोंसे पूर्वादि दिशाओंके गर्तको गुग्गुलसे आवृत करके, रत्नन्यासकी विधि

English

having repeated the root-mantra a hundred and eight times, consecrated with the heart-mantra; a sword wrapped in leather, protected with kusha and flowers,

अध्याय ७४

श्लोक 78

अक्षतैर् मुद्राया युक्तं शिवमुद्भवसञ्ज्ञया ।गुह्यातिगुह्यगुप्त्यर्थं(१) गृहाणास्मत्कृतं जपं

akṣatair mudrāyā yuktaṃ śivamudbhavasañjñayā / guhyātiguhyaguptyarthaṃ(1) gṛhāṇāsmatkṛtaṃ japaṃ

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न करनेके पश्चात्, गुरु शलाकासहित कुश- समूहों और 'सहदेव' नामक औषधके द्वारा प्रतिमाको अच्छी तरह मले और झाड़-पोंछ करे। बाहर-भीतरसे संस्कार (सफाई) करके पञ्चगव्यद्वारा

English

joined with rice and the mudra, to Shiva with the name Udbhava: "Accept the repetition done by us for the secrecy of the most secret.

अध्याय ७४

श्लोक 79

सिद्धिर्भवतु मे येन(२) त्वत्प्रसादात्त्वयि स्थिते ।भोगी श्लोकं पठित्वाद्यं(३) दक्षहस्तेन शम्भवे

siddhirbhavatu me yena(2) tvatprasādāttvayi sthite / bhogī ślokaṃ paṭhitvādyaṃ(3) dakṣahastena śambhave

हिन्दी अर्थ

उसको शुद्धि करे। इसके बाद कुशोदक, नदीके जल एवं तीर्थ-जलसे उस प्रतिमाका प्रोक्षण

English

May accomplishment be mine, by your grace, when you are established in me." Having recited the first verse, the enjoyer, with the right hand to Shambhu,

अध्याय ७४

श्लोक 80

मूलाणुनार्घ्यतोयेन वरहस्ते(४) निवेदयेत् ।यत्किञ्चित् कुर्महे देव सदा सुकृतदुस्कृतं

mūlāṇunārghyatoyena varahaste(4) nivedayet / yatkiñcit kurmahe deva sadā sukṛtaduskṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

होमके लिये बालूद्वारा एक वेदी बनावे, जो सब ओरसे डेढ़ हाथकी लंबी-चौड़ी हो। वह वेदी चौकोर एवं सुन्दर शोभासे सम्पन्न हो। आठ दिशाओंमें यथास्थान कलशोंको भी स्थापित

English

with the root-atom and arghya-water one should offer on the boon-hand: "Whatever good or evil we do, god, always,

अध्याय ७४

श्लोक 81

तन्मे शिवपदस्थस्य हूं क्षः क्षेपय शङ्कर ।शिवो दाता शिवो भोक्ता शिवः सर्वमिदं जगत्

tanme śivapadasthasya hūṃ kṣaḥ kṣepaya śaṅkara / śivo dātā śivo bhoktā śivaḥ sarvamidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

करे। उन पूर्वादि कलशोंको आठ प्रकारके रंगोंसे सुसज्जित करे। तत्पश्चात् अग्नि ले आकर वेदीपर

English

cast that of mine, standing at Shiva's feet — Hum Ksha — O Shankara. Shiva is giver, Shiva is enjoyer, Shiva is all this world.

अध्याय ७४

श्लोक 82

शिवो जयति सर्वत्र यः शिवः सोहमेव च ।श्लोकद्वयमधीत्यैवं जपं देवाय चार्पयेत्

śivo jayati sarvatra yaḥ śivaḥ sohameva ca / ślokadvayamadhītyaivaṃ japaṃ devāya cārpayet

हिन्दी अर्थ

उसको स्थापना करे और कुशकण्डिकाद्वारा संस्कार करके उस अग्निमें ‘त्वमग्ने झुभिः०' (यजु० ११। २७) इत्यादिसे तथा गायत्री-मन्त्रसे समिधाओंका हवन करे। अष्टाक्षर-मन्त्रसे अष्टोत्तरशत घीको

English

Shiva conquers everywhere; he who is Shiva, that I am." Having recited these two verses, one should offer the repetition to the god.

अध्याय ७४

श्लोक 83

शिवाङ्गानां(५) दशांशञ्च दत्वार्घ्यं स्तुतिमाचरेत् ।प्रदक्षिणीकृत्य नमेच्चाष्टाङ्गञ्चाष्टमूर्तये(६) ।नत्वा ध्यानादिभिश् चैव यजेच्चित्रे ऽनलादिषु

śivāṅgānāṃ(5) daśāṃśañca datvārghyaṃ stutimācaret / pradakṣiṇīkṛtya nameccāṣṭāṅgañcāṣṭamūrtaye(6) / natvā dhyānādibhiś caiva yajeccitre 'nalādiṣu

हिन्दी अर्थ

आहुति दे, पूर्णाहुति प्रदान करे। तत्पश्चात् मूल-

English

Having given a tenth part for the limbs of Shiva, one should offer arghya and praise. Having circumambulated, one should bow with the eightfold prostration to the Eight-formed; having bowed one should worship in a picture, in fire and elsewhere by meditation and the rest.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 74
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.