Agni Purana· Agni Purāṇa
75
अध्याय 75 / 381

Adhyaya 75

66 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७५

श्लोक 1

अग्निस्थापनादिविधिः ईश्वर उवाच अर्घपात्रकरो यायादग्न्यागारं सुसंवृतः ।यागोपकरणं सर्वं दिव्यदृष्ट्या च कल्पयेत्(१)

agnisthāpanādividhiḥ īśvara uvāca arghapātrakaro yāyādagnyāgāraṃ susaṃvṛtaḥ / yāgopakaraṇaṃ sarvaṃ divyadṛṣṭyā ca kalpayet(1)

हिन्दी अर्थ

आम्रपल्लवोंद्वारा लेकर इष्टदेवताके मस्तकपर अभिषेक करे। अभिषेक-कालमें "श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च०'' इत्यादि ऋचाका पाठ करता रहे। 'उत्तिष्ठ' ब्रह्मणस्पते०' इस मन्त्रसे प्रतिमाको

English

He should look at the sacrificial pit with his face turned towards the north. The sprinkling and beating the water with the ktda should be done by (repeating) the mantra of the weapon and the consecration should be done with tlie mantra ol the aim-

अध्याय ७५

श्लोक 2

उदङ्मुखः कुण्डमीक्षेत् प्रओक्षणं ताडनंकुशैः ।विदध्यादस्त्रमन्त्रेण वर्मणाभ्युक्षणं मतं

udaṅmukhaḥ kuṇḍamīkṣet praokṣaṇaṃ tāḍanaṃkuśaiḥ / vidadhyādastramantreṇa varmaṇābhyukṣaṇaṃ mataṃ

हिन्दी अर्थ

उठाकर ब्रह्ममथपर रखे और 'तद्? विष्णोः०' इत्यादि मन्त्रसे उक्त रथद्वारा उसे मन्दिरकी ओर ले जाय। वहाँ श्रीहरिकी उस प्रतिमाको शिविका (पालकी)-में पधराकर नगर आदिमें घुमावे

English

The digging out (a piece of earth), filling and levelling with the sword should be done with (the mantra of) the armour and bathing and division into parts (should be done) with the

अध्याय ७५

श्लोक 3

खड्गेन खातमुद्धारं पूरणं समतामपि ।कुर्वीत वर्मणा सेकं कुट्टनन्तु शरात्मना(२)

khaḍgena khātamuddhāraṃ pūraṇaṃ samatāmapi / kurvīta varmaṇā sekaṃ kuṭṭanantu śarātmanā(2)

हिन्दी अर्थ

और गीत, वाद्य एवं वेदमन्त्रोंको ध्वनिके साथ उसे पुनः लाकर मन्दिरके द्वारपर विराजमान करे

English

The (rites of) cleansing, anointing, fixing the crescent form, investiture of the sacred thread and worship (should be done) always bv the mantra of the armour.

अध्याय ७५

श्लोक 4

सम्मार्जनं समालेपं कलारूपप्रकल्पनं ।त्रिसूत्रीपरिधानं च वर्मणाभ्यर्चनं सदा

sammārjanaṃ samālepaṃ kalārūpaprakalpanaṃ / trisūtrīparidhānaṃ ca varmaṇābhyarcanaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद गुरु सुवासिनी स्त्रियों और ब्राह्मणोंद्वारा आठ मङ्गल-कलशोंके जलसे श्रीहरिको स्नान करावे तथा गन्ध आदि उपचारोंसे मूल-

English

Three lines should be drawn in the north and one below them (should be drawn) so as to face the cast. Whatever delects in them may be made good by touching them with the kusa and

अध्याय ७५

श्लोक 5

रेखात्रयमुदक् कुर्यादेकां पूर्वाननामधः ।कुशेन च शिवास्त्रेण यद्वा तासां विपर्ययः

rekhātrayamudak kuryādekāṃ pūrvānanāmadhaḥ / kuśena ca śivāstreṇa yadvā tāsāṃ viparyayaḥ

हिन्दी अर्थ

(ऋक्० १।२२।१६) इत्यादि मन्त्रसे वस्त्र आदि अष्टाङ्ग अर्घ्य निवेदन करे। फिर स्थिर लग्नमें पिण्डिकापर 'देवस्य त्वा०' इत्यादि मन्त्रसे इष्टदेवताके उस अर्चा-विग्रहको स्थापित कर दे।

English

A quadrilateral figure should be drawn with the kusa by the mantras of vajrikarana (cstaulishing fii mh ) and hrd. 1 he vessel for. the rosaries should be laid with (the mantra of) the arm¬ our. The seat should be laid with the hrd mantra.

अध्याय ७५

श्लोक 6

वज्रीकरणमन्त्रेण हृदा दर्भैश् चतुष्पथं ।अक्षपात्रन्ततनुत्रेण विन्यसेद्विष्टरं हृदा

vajrīkaraṇamantreṇa hṛdā darbhaiś catuṣpathaṃ / akṣapātrantatanutreṇa vinyasedviṣṭaraṃ hṛdā

हिन्दी अर्थ

स्थापनाके पश्चात् इस प्रकार कहे

English

Having meditated upon (the fire) as an element of Lord Siva, (the worshipper) should contemplate it as lying dormant in the womb of Goddess of speech and cast by the Lord of speech.

अध्याय ७५

श्लोक 7

हृदा वागीश्वरीं तत्र ईशामावाह्य पूजयेत् ।वह्निं सदाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितं

hṛdā vāgīśvarīṃ tatra īśāmāvāhya pūjayet / vahniṃ sadāśrayānītaṃ śuddhapātroparisthitaṃ

हिन्दी अर्थ

समूची त्रिलोकोको आक्रान्त कर लिया था।

English

The worshipper should have his knees resting on the ground and put the fire in his front with the hrd mantra. Then the seeds of fire in the vicinity should be gathered a.t the centre. s

अध्याय ७५

श्लोक 8

क्रव्यादांशं परित्यज्य वीक्षणादिविशोधितं ।औदर्यं चैन्दवं भौतं एकीकृत्यानलत्रयं

kravyādāṃśaṃ parityajya vīkṣaṇādiviśodhitaṃ / audaryaṃ caindavaṃ bhautaṃ ekīkṛtyānalatrayaṃ

हिन्दी अर्थ

१. श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्व नक्षत्राणि रूपमश्चिनौ व्यात्तम्। इष्णन्निषाणामुं म इषाण सर्वलोकं म इषाण ॥ (यजु० ३१। २२) २. उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवयन्तस्त्वेमहे । उप प्रयन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र प्राशूर्भवा सचा ॥ (यजु० ३४।५६)

English

The collection of clothes, purification and offering of water for rinsing the mouth (should be done) with the hrd (mantra). Having worshipped the dormant fire, it should be protected by (the recitation of) the mantra of the shaft.

अध्याय ७५

श्लोक 9

ॐ हूं वह्निचैतन्याय वह्निवीजेन विन्यसेत् ।संहितामन्त्रितं वह्निं धेनुमुद्रामृतीकृतं

oṃ hūṃ vahnicaitanyāya vahnivījena vinyaset / saṃhitāmantritaṃ vahniṃ dhenumudrāmṛtīkṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

४. देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्चिनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम्। अग्नये जुष्टं गृह्णाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टं गृह्वामि ॥ (यजु० १। १०)

English

The embryo fire should be contemplated as tied around the wrist of the goddess as a bracelet. The fire should be worshipped with the sadyojala (mantra) for the impregnation.

अध्याय ७५

श्लोक 10

रक्षितं हेतिमन्त्रेण कवचेनावगुण्ठितं ।पूजितन्त्रिः परिभ्राम्य कुण्डस्योर्ध्वं प्रदक्षिणं

rakṣitaṃ hetimantreṇa kavacenāvaguṇṭhitaṃ / pūjitantriḥ paribhrāmya kuṇḍasyordhvaṃ pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है।' इस तरह पिण्डिकापर प्रतिमाको स्थापित करके विद्वान् पुरुष उसे स्थिर करे। प्रतिमा-स्थिरीकरणके समय 'श्रुवाद्यौः ०'

English

Three oblations to the fire should then be offered with (i hrdayamantra. For the pumsavana (rite) (for the determination of the sex of the foetus) (generally performed) in the third month it should be worshipped on the left side.

अध्याय ७५

श्लोक 11

१ दिव्यदृष्ट्या विल्प्कयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ शराणुनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २२० शिववीजमिति ध्यात्वा वागीशागर्भगोचरे ।वागीश्वरेण देवेन क्षिप्यमानं विभावयेत्

1 divyadṛṣṭyā vilpkayediti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 śarāṇuneti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 220 śivavījamiti dhyātvā vāgīśāgarbhagocare / vāgīśvareṇa devena kṣipyamānaṃ vibhāvayet

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रोंका पाठ करे। पञ्चगव्यसे स्नान कराकर गन्धोदकसे प्रतिमाका प्रक्षालन करे और सकलीकरण' करनेके पश्चात् श्रीहरिका साङ्गोपाङ्ग साधारण पूजन करे॥ १४-१७ ३ ॥

English

Three oblations containing drops of water should be offered with the head. The simantonnayana (rite) (parting of the hair on the head) (performed) in the sixth month should be done after having worshipped the fire.

अध्याय ७५

श्लोक 12

भूमिष्ठजानुक्को मन्त्री हृदात्मसम्मुखं क्षिपेत् ।ततो ऽन्तस्थितवीजस्य(१) नाभिदेशे समूहनं

bhūmiṣṭhajānukko mantrī hṛdātmasammukhaṃ kṣipet / tato 'ntasthitavījasya(1) nābhideśe samūhanaṃ

हिन्दी अर्थ

' उस समय इस प्रकार ध्यान करे-- आकाश भगवान् विष्णुका विग्रह है और पृथिवी उसकी पीठिका (सिंहासन) है।' तदनन्तर तैजस परमाणुओंसे भगवानूके श्रीविग्रहकी कल्पना करे और कहे --

English

Three oblations should be offered into the fire, after having determined the formation of its face and body by one who wants to restore or open up the face.

अध्याय ७५

श्लोक 13

सम्भृतिं परिधानस्य शौचमाचमनं हृदा ।गर्भाग्नेः पूजनं कृत्वा तद्रक्षार्थं शराणुना(२)

sambhṛtiṃ paridhānasya śaucamācamanaṃ hṛdā / garbhāgneḥ pūjanaṃ kṛtvā tadrakṣārthaṃ śarāṇunā(2)

हिन्दी अर्थ

“मैं पच्चीस तत्त्वोंमें व्यापक जीवका आवाहन करूँगा।'

English

As before the jatakarma (the purificatory rite on the birth of a child) and rtukarma (the rite after the first menses) (usually performed) in the tenth month should be performed by kindling the fire with darbha etc. (Mental) bathing (should be done) to remove the impurities of* the pregnancy.

अध्याय ७५

श्लोक 14

बध्नीयाद्गर्भजं देव्याः ककङ्कणं पाणिपल्लवे ।गर्भाधानाय सम्पूज्य सद्योजातेन पावकं

badhnīyādgarbhajaṃ devyāḥ kakaṅkaṇaṃ pāṇipallave / garbhādhānāya sampūjya sadyojātena pāvakaṃ

हिन्दी अर्थ

“वह जीव चैतन्यमय, परमानन्दस्वरूप तथा जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति-इन तीनों अवस्थाओंसे रहित है; देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, प्राण तथा अहंकारसे शून्य है। वह ब्रह्मा आदिसे लेकर

English

After having mentally contemplated the golden bracelet of the goddess one should worship with the hrd (mantra). He should sprinkle with water consecrated by the mantra of the wea¬ pon for the immediate removal of impurities after the birth of a child.

अध्याय ७५

श्लोक 15

ततो हृदयमन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयं ।पुंसवनाय वामेन तृतीये यासि पूजयेत्

tato hṛdayamantreṇa juhuyādāhutitrayaṃ / puṃsavanāya vāmena tṛtīye yāsi pūjayet

हिन्दी अर्थ

कीटपर्यन्त समस्त जगत्में व्याप्त और सबके हृदयोंमें विराजमान है। परमेश्वर! आप ही जीव चैतन्य हैं; आप हृदयसे प्रतिमा-बिम्बमें आकर स्थिर होइये। आप इस प्रतिमा-बिम्बको इसके

English

The pitcher outside the receptacle for the sacred fire should be touched with the weapon (mantra) and (water) should be sprinkled over with the (mantra) of the armour. The ends of

अध्याय ७५

श्लोक 16

आहुतित्रितयं दद्याच्छिरसाम्बुकणान्वितं ।सीमन्तोन्नयनं षष्ठे मासि सम्पूज्य रूपिणा

āhutitritayaṃ dadyācchirasāmbukaṇānvitaṃ / sīmantonnayanaṃ ṣaṣṭhe māsi sampūjya rūpiṇā

हिन्दी अर्थ

बाहर और भीतर स्थित होकर सजीव कीजिये। अङ्गुषठमात्र पुरुष (परमात्मा जीवरूपसे) सम्पूर्ण देहोपाधियोंमें स्थित हैं। वे ही ज्योतिःस्वरूप, ज्ञानस्वरूप, एकमात्र अद्वितीय परब्रह्म हैं।' इस

English

The periphery of a circle around (the fire) should be determined with the kuSa, previously consecrated with the wea¬ pon and hrd mantra and then the cushions inscribed within it should be spread out by (reciting) the weapon mantra.

अध्याय ७५

श्लोक 17

जुहुयादाहुतीस्तिस्रः शिखया शिखयैव तु ।वक्त्राङ्गकल्पनां कुर्याद्वक्त्रोद्घाटननिष्कृती

juhuyādāhutīstisraḥ śikhayā śikhayaiva tu / vaktrāṅgakalpanāṃ kuryādvaktrodghāṭananiṣkṛtī

हिन्दी अर्थ

प्रकार सजीवीकरण करके प्रणवद्वारा भगवानूको जगावे। फिर भगवानूके हृदयका स्पर्श करके पुरुषसूक्तका जप करे। इसे 'सांनिध्यकरण' नामक कर्म कहा गया है। इसके लिये भगवानका

English

The gods located in the periphery (of that circle) should

अध्याय ७५

श्लोक 18

जातकर्मनृकर्मभ्यां दशमे मासि पूर्ववत् ।वह्निं सन्धुक्ष्य दर्भाद्यैः(३) स्नानं गर्भमलापहं

jātakarmanṛkarmabhyāṃ daśame māsi pūrvavat / vahniṃ sandhukṣya darbhādyaiḥ(3) snānaṃ garbhamalāpahaṃ

हिन्दी अर्थ

ध्यान करते हुए निम्नाङ्गित गुह्य-मन्त्रका जप करे

English

Water should be sprinkled over the fire in front (of the worshipper) (with the two kudos') held (as above) accompanied by the mantra of the weapon. Similarly, the worshipper should again sprinkle water (over the fire) in front of him with the hrd ( mantra ).

अध्याय ७५

श्लोक 19

सुवर्णबन्धनं देव्या कृतं ध्यात्वा हृदार्चयेत् ।सद्यःसूतकनाशाय प्रोक्षयेदस्त्रवारिणा

suvarṇabandhanaṃ devyā kṛtaṃ dhyātvā hṛdārcayet / sadyaḥsūtakanāśāya prokṣayedastravāriṇā

हिन्दी अर्थ

"प्रभो! आप देवताओंके स्वामी हैं, संतोष- वैभव-रूप हैं। आपको नमस्कार है। ज्ञान और विज्ञान आपके रूप हैं, ब्रह्मतेज आपका अनुगामी है। आपका स्वरूप गुणातीत है। आप अन्तर्यामी

English

The burnt, ashes of darbha collected with the hrd [mantra) should be purified by striking with the implements and with the other lighted darbha it should be taken out and lighted.

अध्याय ७५

श्लोक 20

कुम्भन्तु(४) वहिरस्त्रेण ताडयेद्वर्मणोक्षयेत् ।अस्त्रेणोत्तरपूर्वाग्रान्मेखलासु वहिः कुशान्

kumbhantu(4) vahirastreṇa tāḍayedvarmaṇokṣayet / astreṇottarapūrvāgrānmekhalāsu vahiḥ kuśān

हिन्दी अर्थ

पुरुष एवं परमात्मा हैं; अक्षय पुराणपुरुष हैं; आपको नमस्कार है। विष्णो! आप यहाँ संनिहित होइये। आपका जो परमतत्त्व है, जो ज्ञानमय शरीर है, वह सब एकत्र हो, इस अर्चाविग्रहमें

English

Om ham oblation to god Agni. Om ham oblation to god Soma. Orh ham oblation to the gods Agni and Soma. (The above oblations should be offered into the fire) for the purpose of opening (as it were) the three eyes of the fire god in his face.

अध्याय ७५

श्लोक 21

१ ततोन्तस्थितदेवस्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शरात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ गन्धाद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ कुण्डन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् २२१ आस्थाप्य(१) स्थापयेत्तेषु हृदा परिधिविस्तरं ।वक्ताणामस्त्रमन्त्रेण ततो नालापन्नुत्तये

1 tatontasthitadevasya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śarātmanā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 gandhādyair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 kuṇḍantu iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 221 āsthāpya(1) sthāpayetteṣu hṛdā paridhivistaraṃ / vaktāṇāmastramantreṇa tato nālāpannuttaye

हिन्दी अर्थ

जाग उठे।' इस प्रकार परमात्मा श्रीहरिका सांनिध्यकरण करके ब्रह्मा आदि परिवारोंको उनके नामसे स्थापना करे। उनके जो आयुध आदि हैं, उनको भी मुद्रासहित स्थापना करे।

English

The fourth oblation should be offered with the sacri¬ ficial ladle filled with clarified butter. Om ham oblation to fire- god for the offering of a right sacrifice. After having consecrated in the six parts of one's body, (the fire god) should be invoked with the dhenumudra (posture with the fingers representing a cow).

अध्याय ७५

श्लोक 22

समिधिः पञ्च होतव्याः प्रान्ते मूले घृतप्लुताः ।ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुमनन्तञ्च हृदार्चयेत्

samidhiḥ pañca hotavyāḥ prānte mūle ghṛtaplutāḥ / brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ viṣṇumanantañca hṛdārcayet

हिन्दी अर्थ

१. धुवा द्यौर्धुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वता इमे । ध्रुवं विश्वमिदं जगद् ध्रुवो राजा विशामयम्॥ (ऋक् १०। १७३ ४) २. श्रीविद्यारण्य मुनिने नृसिंहोत्तरतापनीयोपनिषद्की टीकामें सकलीकरण नामक न्यासकी विधि यों बतायी है-पहले आत्माकी

English

Having covered it with the armour, the clarified butter should be protected by the mantra of the shaft. The clarified butter should be purified by sprinkling water and offering a drop of it into the fire along with the hrd [mantra),

अध्याय ७५

श्लोक 23

दूर्वाक्षतैश् च पर्यन्तं परिधिस्थाननुक्रमात् ।इन्द्रादीशानपर्यन्तान्तान्विष्टरस्थाननुक्रमात्

dūrvākṣataiś ca paryantaṃ paridhisthānanukramāt / indrādīśānaparyantāntānviṣṭarasthānanukramāt

हिन्दी अर्थ

' ॐ' इस नामके द्वारा प्रतिपादित होनेवाले ब्रह्मके साथ एकता करके, तथा ब्रह्मको आत्माके साथ ओंकारके वाच्यार्थरूपसे एकता करके वह एकमात्र जरारहित, मृत्युरहित, अमृतस्वरूप, निर्भय, चिन्मय तत्त्व '३' है--इस प्रकार अनुभव करे। तत्पश्चात् उस परमात्मस्वरूप ओंकारमें स्थूल, सूक्ष्म और कारण--इन तीन शरीरोंवाले सम्पूर्ण दृश्य-प्रपञ्चका आरोप करके, अर्थात् एक परमात्मा ही सत्य है, उन्हींमें इस स्थूल, सूक्ष्म एवं कारण-जगत्की कल्पना हुई है--ऐसा विवेकद्वारा अनुभव करके यह निश्चय करे कि “यह जगत्

English

The rites of uniting the mouths of the fire should be performed as follows. Orh ham oblations to Sadyojata. Om ham oblations to Vamadeva. Om ham oblations to Aghora. Om ham oblations to Tatpurusa. Orh ham oblations to Udna, Thus with oblations to one by one, one should do the union of the (diffe¬ rent) faces.

अध्याय ७५

श्लोक 24

अग्नेरभिमुखीभूतान् निजदिक्षु हृदार्चयेत् ।निवार्य विघ्नसङ्घातं वालकं पालयिष्यथ

agnerabhimukhībhūtān nijadikṣu hṛdārcayet / nivārya vighnasaṅghātaṃ vālakaṃ pālayiṣyatha

हिन्दी अर्थ

सच्चिदानन्दस्वरूप परमात्मा ही है; क्योंकि तन्मय (परमात्ममय) होनेके कारण अवश्य यह तत्स्वरूप (परमात्मस्वरूप) ही है' और इस दृढ़ निश्चयके द्वारा इस जगत्को '3'के वाच्यार्थभूत परमात्मामें विलीन कर डाले। इसके बाद चतुर्विध शरीरकी सृष्टिके लिये निम्नाङ्कित प्रकारसे सकलीकरण करे। ३'का उच्चारण अनेक प्रकारसे होता है-एक तो केवल मकार-पर्यन्त उच्चारण होता है, दूसरा बिन्दु-पर्यन्त, तीसरा नाद-पर्यन्त और चौथा शक्ति-पर्यन्त होता है। फिर उच्चारण बंद हो जानेपर उसकी 'शान्त' संज्ञा होती है।

English

Having worshipped the fire in the north-east and offer-, ing three oblations with the mantra of the weapon, (the worship¬ per) with his entire soul should contemplate—' "O Fire-God! you arc the divine essence of Siva."

अध्याय ७५

श्लोक 25

शैवीमाज्ञाभिमान्तेषां श्रावयेत्तदनन्तरं ।गृहीत्वा स्रुक्स्रुवावूर्ध्ववदनाधोमुखैः क्रमात्

śaivīmājñābhimānteṣāṃ śrāvayettadanantaraṃ / gṛhītvā sruksruvāvūrdhvavadanādhomukhaiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

सकलीकरणको क्रिया आरम्भ करते समय पहले ' ३» 'का उपर्युक्त रीतिसे शान्त-पर्यन्त उच्चारण करके ' शान्त्यतीतकलात्मने साक्षिणे नमः ।' इस मन्त्रसे व्यापक-न्यास करते हुए ' साक्षी 'का चिन्तन करे । फिर शक्तिपर्यन्त प्रणवका उच्चारण करके ' शान्तिकलाशक्तिपरावागात्मने सामान्यदेहाय नमः: ।' इस मन्त्रसे व्यापक करते हुए अन्तर्मुख, सत्स्वरूप, ब्रह्मज्ञानरूप सामान्य देहका चिन्तन करे। फिर प्रणवका नादपर्यन्त उच्चारण करके 'विद्याकलानादपश्यन्तीवागात्मने कारणदेहाय नम: ।' इस मन्त्रसे व्यापक-न्यास करते हुए प्रलय, सषुप्ति एवं

English

Having worshipped the parents with the hrd (i mantra ) and left them aside, the final oblation which concludes the rite should be oflered as laid down with the principal mantra ending with vausat.

अध्याय ७५

श्लोक 26

प्रताप्याग्नौ त्रिधा दर्भमूलमध्याग्रकैः स्पृशेत् ।कुशस्पृष्टप्रदेशे तु आत्मविद्याशिवात्मकं

pratāpyāgnau tridhā darbhamūlamadhyāgrakaiḥ spṛśet / kuśaspṛṣṭapradeśe tu ātmavidyāśivātmakaṃ

हिन्दी अर्थ

ईक्षणावस्थामें स्थित किंचित् बहिर्मुख सत्स्वरूप कारणदेहका चिन्तन करे। फिर प्रणवका बिन्दुपर्यन्त उच्चारण करके 'प्रतिष्ठाकलाबिन्दु मध्यमावागात्मने सूक्ष्मदेहाय नम: ।' इस मन्त्रसे व्यापक हुए सूक्ष्मभूत, अन्तःकरण, प्राण तथा इन्द्रियोंके संघातरूप सूक्ष्म शरीरका चिन्तन करे। फिर प्रणवका मकार-पर्यन्त उच्चारण करके 'निवृत्तिकलाबीजवैखरीवागात्मने स्थूलशरीराय नमः ।' इस मन्त्रसे व्यापक करते हुए पञ्चीकृत भूत एवं उसके कार्यरूप स्थूलशरीरका चिन्तन करे।

English

Then one should worship the resplendent, Supreme God attended upon by the attendants and retinue, after having in¬ voked him in the lotus of his heart as before. He should offer waters of oblation to Siva after having requested his permission.

अध्याय ७५

श्लोक 27

क्रमात्तत्त्वत्रयं न्यस्य हां हीं हूं सं(२) रवैः क्रमात् ।स्रुवि शक्तिं स्रुवे शम्भुं विन्यस्य हृदयाणुना

kramāttattvatrayaṃ nyasya hāṃ hīṃ hūṃ saṃ(2) ravaiḥ kramāt / sruvi śaktiṃ sruve śambhuṃ vinyasya hṛdayāṇunā

हिन्दी अर्थ

यात्रा-सम्बन्धी उत्सव तथा वार्षिक आदि उत्सवकी भी योजना करके और उन उत्सवोंका दर्शनकर श्रीहरिको अपने संनिहित जानना चाहिए। भगवानूको नमस्कार, स्तोत्र आदिके द्वारा उनकी स्तुति तथा

English

Having established a union among the god of the sacri- - ficial fire, god Siva and his soul situated in his arteries,.(the worshipper) should offer oblations with the principal mantra befitting one's capacity and using one-tenth of mantras as a supplement.

अध्याय ७५

श्लोक 28

त्रिसूत्रीवेष्टितग्रीवो पूजितौ कुसुमादिभिः ।कुशानामुपरिष्टात्तौ स्थापयित्वा स्वदक्षिणे

trisūtrīveṣṭitagrīvo pūjitau kusumādibhiḥ / kuśānāmupariṣṭāttau sthāpayitvā svadakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

उनके अष्टाक्षर आदि मन्त्रका जप करते समय भी भगवानूको अपने निकट उपस्थित जानना चाहिए॥ २५--२९॥

English

A kdrsika (a particular weight) of the clarified butter, milk and honey and a Sukti (twice that of kdrsika) of the curd and a handful of sweet porridge (should be) offered.

अध्याय ७५

श्लोक 29

गव्यमाज्यं समादाय वीक्षणादिविशोधितं ।स्वकां ब्रह्ममयीं मूर्तिं सञ्चिन्त्यादाय तद्घृतं

gavyamājyaṃ samādāya vīkṣaṇādiviśodhitaṃ / svakāṃ brahmamayīṃ mūrtiṃ sañcintyādāya tadghṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर आचार्य मन्दिरसे निकलकर द्वारवतीं द्वारपाल चण्ड और प्रचण्डका पूजन करे। फिर मण्डपमें आकर गरुडको स्थापना एवं पूजा करे। प्रत्येक दिशामें दिक्पालों तथा अन्य देवताओंका

English

The oblations of flowers and leaves should be according to their own measure. The sacrificial twigs should measure ten fingers in length. The camphor, sandal, saffron, musk and an ointment made of camphor, aggallochum and kakkola in equal parts (should also be oflered).

अध्याय ७५

श्लोक 30

कुण्डस्योर्ध्वं हृदावर्त्य भ्रामयित्वाग्निगोचरे ।पुनर्विष्णुमयीं ध्यात्वा घृतमीशानगोचरे

kuṇḍasyordhvaṃ hṛdāvartya bhrāmayitvāgnigocare / punarviṣṇumayīṃ dhyātvā ghṛtamīśānagocare

हिन्दी अर्थ

स्थापन-पूजन करके गुरु विष्वक्सेनको स्थापना तथा शङ्क, चक्र आदिको पूजा करे। सम्पूर्ण

English

Water for rinsing the mouth, sandal, betals etc. should

अध्याय ७५

श्लोक 31

धृत्वादाय कुशाग्रेण स्वाहान्तं शिरसाणुना(२) ।१ आस्तीर्येति घ, ङ, चिह्नितपुस्तद्वयपाठः २ हां ह्रीं ह्रं समिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।हूं हां क्रूं समिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ शिरसात्मना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २२२ जुहुयाद्विष्णवे विन्दुं रुद्ररूपमनन्तरं

dhṛtvādāya kuśāgreṇa svāhāntaṃ śirasāṇunā(2) / 1 āstīryeti gha, ṅa, cihnitapustadvayapāṭhaḥ 2 hāṃ hrīṃ hraṃ samiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / hūṃ hāṃ krūṃ samiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 śirasātmanā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 222 juhuyādviṣṇave vinduṃ rudrarūpamanantaraṃ

हिन्दी अर्थ

पार्षदों और भूतोंको बलि अर्पित करे। आचार्यको दक्षिणारूपसे ग्राम, वस्त्र एवं सुवर्ण आदिका दान दे। यज्ञोपयोगी द्रव्य आदि आचार्यको अर्पित करे। आचार्यसे आधी दक्षिणा ऋत्विजोंको

English

All the edibles (got ready for the worship) should be taken and kept in two circular diagrams. Offerings should be done both inside and outside in the vicinity of sacrificial pit in the south-east.

अध्याय ७५

श्लोक 32

भावयन्निजमात्मानं नाभौ धृत्वाप्लवेत्ततः ।प्रादेशमात्रदर्भाभ्यामङ्गुष्टानामिकाग्रकैः

bhāvayannijamātmānaṃ nābhau dhṛtvāplavettataḥ / prādeśamātradarbhābhyāmaṅguṣṭānāmikāgrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

दे। इसके बाद अन्य ब्राह्मणोंको भी दक्षिणा दे और भोजन करावे। वहाँ आनेवाले किसी भी ब्राह्मणको रोके नहीं, सबका सत्कार करे। तदनन्तर गुरु यजमानको फल दे

English

And ham to th zyaksas on the north, ham to the planets on the north-east, ham to the asuras on the south-east, ham obla¬ tions to the raksasas in the south-west.

अध्याय ७५

श्लोक 33

धृताभ्यां सम्मुखं वह्नेरस्त्रेणाप्लवमाचरेत् ।हृदात्मसम्मुखं तद्वत् कुर्यात् सम्प्लवनन्ततः

dhṛtābhyāṃ sammukhaṃ vahnerastreṇāplavamācaret / hṛdātmasammukhaṃ tadvat kuryāt samplavanantataḥ

हिन्दी अर्थ

भगवद्विग्रहकी स्थापना करनेवाला पुरुष अपने साथ सम्पूर्ण कुलको भगवान् विष्णुके समीप ले जाता है। सभी देवताओंके लिये यह साधारण विधि है; किंतु उनके मूल-मन्त्र पृथक्-पृथक्

English

And ham to the nagas on the north-west, and to the stars at the centre. Ham oblations to the constellations in the south¬ east, and then to the Viive ( devas ) in the south-west.

अध्याय ७५

श्लोक 34

हृदालब्धदग्धदर्भं शस्त्रक्षेपात् पवितयेत् ।दीप्तेनापरदर्भेण निवाह्यानेन दीपयेत्

hṛdālabdhadagdhadarbhaṃ śastrakṣepāt pavitayet / dīptenāparadarbheṇa nivāhyānena dīpayet

हिन्दी अर्थ

होते हैं। शेष सब कार्य समान हैं

English

Oblations to Visnu in the south-west. The offerings for the crows etc. (should be) outside. The mantras for the two offer¬ ings in one's soul should be by the sariiharamudra (posture with fingers indicating destruction).

अध्याय ७५

श्लोक 35

अस्त्रमन्त्रेण निर्दग्धं वह्नौ दर्भं पुनः क्षिपेत् ।क्षिप्त्वा घृते कृतग्रन्थिकुशं प्रादेशसम्मितं

astramantreṇa nirdagdhaṃ vahnau darbhaṃ punaḥ kṣipet / kṣiptvā ghṛte kṛtagranthikuśaṃ prādeśasammitaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “वासुदेव आदि देवताओंकी स्थापनाके सामान्य विधानका वर्णन” नामक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Burnt by the missile-mantra, one should again throw the darbha into the fire; having thrown into ghee the kusha tied in a knot, of a span's measure,

अध्याय ७५

श्लोक 36

पक्षद्वयमिडादीनां त्रयं चाज्ये विभावयेत् ।क्रामाद्भागत्रयादाज्यं स्रुवेणादाय होमयेत्

pakṣadvayamiḍādīnāṃ trayaṃ cājye vibhāvayet / krāmādbhāgatrayādājyaṃ sruveṇādāya homayet

हिन्दी अर्थ

अवभृथस्नान, द्वारप्रतिष्ठा और ध्वजारोपण आदिकी विधिका वर्णन

English

one should imagine two sides, Ida and the others, three in the ghee; having taken ghee in the ladle by three portions in order, one should offer.

अध्याय ७५

श्लोक 37

स्वेत्यग्नौ हा घृते(१) भागं शेषमाज्यं क्षिपेत् क्रमात् ।ॐ हां अग्नये स्वाहा ।ॐ हां सोमाय स्वाहा ।ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा उद्घाटनाय नेत्राणां अग्नेर्नेत्रत्रये मुखे

svetyagnau hā ghṛte(1) bhāgaṃ śeṣamājyaṃ kṣipet kramāt / oṃ hāṃ agnaye svāhā / oṃ hāṃ somāya svāhā / oṃ hāṃ agnīṣomābhyāṃ svāhā udghāṭanāya netrāṇāṃ agnernetratraye mukhe

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् हयग्रीव कहते हैं— ब्रह्मन्! अब मैं अवभृथस्नानका वर्णन करता हूँ। “विष्णोर्नु कं वीर्याणि०' इत्यादि मन्त्रसे हवन करे। इक्यासी पदवाले वास्तुमण्डलमें कलश स्थापित

English

In the fire "sva," in the ghee "ha," one should throw the rest of the ghee in order. "Om Ham, to Agni, svaha. Om Ham, to Soma, svaha. Om Ham, to Agni-Soma, svaha," for opening the eyes, in the fire's three eyes, in the face.

अध्याय ७५

श्लोक 38

स्रुवेण घृतपूर्णेन चतुर्थीमाहुतिं यजेत् ।ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा अभिमन्त्र्य षडङ्गेन बोधयेद्धेनुमुद्रया

sruveṇa ghṛtapūrṇena caturthīmāhutiṃ yajet / oṃ hāṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā abhimantrya ṣaḍaṅgena bodhayeddhenumudrayā

हिन्दी अर्थ

करके उनके जलसे श्रीहरिको स्नान करावे। स्नानके पश्चात् गन्ध, पुष्प आदिसे भगवानको पूजा करे और बलि अर्पित करके गुरुका पूजन करे। अब मैं द्वारप्रतिष्ठाका वर्णन करूँगा। गुरु

English

With a ladle full of ghee one should offer the fourth oblation: "Om Ham, to Agni Svishtakrit, svaha." Having consecrated with the six limbs, one should awaken with the cow-mudra.

अध्याय ७५

श्लोक 39

अवगुण्ठ्य तनुत्रेण रक्षेदाज्यं शराणुना(२) ।हृदाज्यविन्दुविक्षेपात् कुर्यादभ्युक्ष्य शोधनं

avaguṇṭhya tanutreṇa rakṣedājyaṃ śarāṇunā(2) / hṛdājyavinduvikṣepāt kuryādabhyukṣya śodhanaṃ

हिन्दी अर्थ

द्वारके निम्नभागमें सुवर्ण रखे और आठ कलशोंके साथ वहाँ दो गूलरकी शाखाओंको स्थापित करे।

English

Having covered with armor, one should guard the ghee with the arrow-atom; with a drop of ghee from the heart, having sprinkled, one should purify.

अध्याय ७५

श्लोक 40

वक्त्राभिघारसन्धानां वक्त्रैकीकरणं तथा ।ॐ हां सद्योजाताय स्वाहा ।ॐ हां वामदेवाय स्वाहा ।ॐ हां १ स्वाहेत्यग्नौ घृते इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शरात्मनेति ण, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २२३ अघोराय स्वाहा ।ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा ।ॐ हां ईशानाय स्वाहा इत्येकैकघृताहुत्या कुर्याद्वक्त्राभिघारकं

vaktrābhighārasandhānāṃ vaktraikīkaraṇaṃ tathā / oṃ hāṃ sadyojātāya svāhā / oṃ hāṃ vāmadevāya svāhā / oṃ hāṃ 1 svāhetyagnau ghṛte iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śarātmaneti ṇa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 223 aghorāya svāhā / oṃ tatpuruṣāya svāhā / oṃ hāṃ īśānāya svāhā ityekaikaghṛtāhutyā kuryādvaktrābhighārakaṃ

हिन्दी अर्थ

दोनों शाखाओंके मूलभागमें चण्ड और प्रचण्ड नामक देवताओंकी स्थापना करे। उदुम्बर-शाखाओंके ऊपरी भागमें देववृन्दपूजित लक्ष्मीदेवीको स्थापना करके श्रीसूक्तसे उनका यथोचित पूजन करे।

English

The union of the face-oblations and making the faces one: "Om Ham, to Sadyojata, svaha; Om Ham, to Vamadeva, svaha; Om Ham, to Aghora, svaha; Om, to Tatpurusha, svaha; Om Ham, to Ishana, svaha" — with each ghee oblation one should do the face-pouring.

अध्याय ७५

श्लोक 41

औं हां सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा ।ॐ हां वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा ।ॐ हां अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा ।ॐ हां तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा इतिवक्त्रानुसन्धानं मन्त्रैर् एभिः क्रमाच्चरेत् ।अग्रितो गतया वायुं निरृतादिशिवान्तया

auṃ hāṃ sadyojātavāmadevābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ vāmadevāghorābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ aghoratatpuruṣābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ tatpuruṣeśānābhyāṃ svāhā itivaktrānusandhānaṃ mantrair ebhiḥ kramāccaret / agrito gatayā vāyuṃ nirṛtādiśivāntayā

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् ब्रह्माजीका पूजन करके आचार्य आदिको श्रीफल (नारियल) आदिको दक्षिणा दे। प्रतिष्ठा- द्वारा सिद्ध द्वापर आचार्य श्रीहरिको स्थापना करे। मन्दिरको प्रतिष्ठा ' हृत्प्रतिष्ठा०' इत्यादि

English

"Om Ham, to Sadyojata and Vamadeva, svaha. Om Ham, to Vamadeva and Aghora, svaha. Om Ham, to Aghora and Tatpurusha, svaha. Om Ham, to Tatpurusha and Ishana, svaha" — thus with these mantras one should do the connection of faces in order, going from Agni toward Vayu, from Nirriti to Shiva,

अध्याय ७५

श्लोक 42

वक्त्राणामेकतां कुर्यात् स्रुवेण घृतघारया ।ॐ हां सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानेभ्यः स्वाहा इतीष्टवक्त्रे वक्त्राणामन्तर्भावस्तदाकृतिः

vaktrāṇāmekatāṃ kuryāt sruveṇa ghṛtaghārayā / oṃ hāṃ sadyojātavāmadevāghoratatpuruṣeśānebhyaḥ svāhā itīṣṭavaktre vaktrāṇāmantarbhāvastadākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

पहले गर्भगृहके शिरोभागमें, जहाँ शुकनासाकी समाप्ति होती है, उस स्थानपर सोने अथवा चाँदीके बने हुए श्वेत निर्मल कलशकी स्थापना

English

one should make the faces one with a stream of ghee from the ladle: "Om Ham, to Sadyojata, Vamadeva, Aghora, Tatpurusha and Ishana, svaha." Thus in the chosen face the inclusion of the faces has that form.

अध्याय ७५

श्लोक 43

ईशेन वह्निमभ्यर्च्य दत्वास्त्रेणाहुतित्रयं ।कुर्यात् सर्वात्मना नाम शिवाग्निस्त्वं हुताशन

īśena vahnimabhyarcya datvāstreṇāhutitrayaṃ / kuryāt sarvātmanā nāma śivāgnistvaṃ hutāśana

हिन्दी अर्थ

अग्निमें समिधा, घी और तिल आदिकी आहुति करे। उसमें आठ प्रकारके रत्न, ओषधि, धातु, दे। तत्पश्चात् शय्या आदिका दान देकर नीचे बीज और लोह (सुवर्ण) छोड़ दे। उस सुन्दर

English

Having worshipped the fire with Ishana, having given three oblations with the weapon-mantra, one should do it with the name of the Self of all: "You are the Shiva-fire, Hutashana."

अध्याय ७५

श्लोक 44

हृदार्चितौ विसृष्टाग्नौ पितरौ विधिपूरणीं ।मूलेन वौषडन्तेन दद्यात् पूर्णां यथाविधि

hṛdārcitau visṛṣṭāgnau pitarau vidhipūraṇīṃ / mūlena vauṣaḍantena dadyāt pūrṇāṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

आधारशक्तिकी स्थापना करे॥ १--४॥

English

In the fire dismissed, the two worshipped by the heart, the fulfilling of rule — with the root-mantra ending in vaushat one should give the full oblation according to rule.

अध्याय ७५

श्लोक 45

ततो हृदम्बुजे साङ्गं ससेनं भासुरं परं(१) ।यजेत् पूर्ववदावाह्य प्रार्थ्याज्ञान्तर्पयेच्छिवं

tato hṛdambuje sāṅgaṃ sasenaṃ bhāsuraṃ paraṃ(1) / yajet pūrvavadāvāhya prārthyājñāntarpayecchivaṃ

हिन्दी अर्थ

कलशके कण्ठभागमें वस्त्र लपेटकर उसमें जल

English

Then in the lotus of the heart one should worship, with limbs and army, the radiant supreme as before; having invoked, requested permission, one should satisfy Shiva.

अध्याय ७५

श्लोक 46

यागाग्निशिवयोः कृत्वा नाडीसन्धानमात्मना ।शक्त्या मूलाणुना होमं कुर्यादङ्गैर् दशांशतः

yāgāgniśivayoḥ kṛtvā nāḍīsandhānamātmanā / śaktyā mūlāṇunā homaṃ kuryādaṅgair daśāṃśataḥ

हिन्दी अर्थ

भर दे और मण्डलमें उसका अधिवासन करे। है। उसमें जो तेज या प्रकाश है, वही अग्नितत्त्व

English

Having made the joining of the channels of the sacrificial fire and Shiva by oneself, one should do the oblation with the power and root-atom, with the limbs a tenth.

अध्याय ७५

श्लोक 47

घृतस्य कार्षिको होमः क्षीरस्य मधुनस् तथा ।शक्तिमात्राहुतिर्दध्नः प्रसृतिः पायस्यतु

ghṛtasya kārṣiko homaḥ kṣīrasya madhunas tathā / śaktimātrāhutirdadhnaḥ prasṛtiḥ pāyasyatu

हिन्दी अर्थ

उसमें पल्लव डाल दे। तत्पश्चात् नृसिंह-मन्त्रसे अग्निमें घीकी धारा गिराते हुए होम करे। नारायणतत्त्वसे प्राणन्यास करे

English

Oblation of ghee a karsha, likewise of milk and honey; of curds a power-measure oblation; of pudding a handful.

अध्याय ७५

श्लोक 48

यथावत् सर्वभक्षाणां लाजानां मुष्टिसम्मितं ।खण्डत्रयन्तु मूलानां कलानां स्वप्रमाणतः

yathāvat sarvabhakṣāṇāṃ lājānāṃ muṣṭisammitaṃ / khaṇḍatrayantu mūlānāṃ kalānāṃ svapramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

सुरेश्वर! प्रासादके उस कलशका वैराजरूपमें चिन्तन करे। तत्पश्चात् विद्वान् पुरुष सम्पूर्ण प्रासादका ही पुरुषकी भाँति चिन्तन करे। तदनन्तर नीचे सुवर्ण देकर तत्त्वभूत कलशकी स्थापना करे। गुरु

English

As appropriate of all food a fistful; of parched grain a handful; of roots three pieces by their own measure.

अध्याय ७५

श्लोक 49

१ ससेनं भास्करं परमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।शासनं भास्करं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।शाशनं भास्रं परमिति ङ चिह्नितपुस्तकपाठः ।शासनं त्र्यक्षरं परमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २२४ ग्रासार्धमात्रमन्नानां सूक्ष्माणि पञ्च होमयेत् ।इक्षोरापर्विकं मानं लतानामङ्गुलद्वयं

1 sasenaṃ bhāskaraṃ paramiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / śāsanaṃ bhāskaraṃ paramiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / śāśanaṃ bhāsraṃ paramiti ṅa cihnitapustakapāṭhaḥ / śāsanaṃ tryakṣaraṃ paramiti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 224 grāsārdhamātramannānāṃ sūkṣmāṇi pañca homayet / ikṣorāparvikaṃ mānaṃ latānāmaṅguladvayaṃ

हिन्दी अर्थ

आदिको दक्षिणा दे और ब्राह्मण आदिको भोजन करावे। तत्पश्चात् वेदीके चारों ओर सूत या माला लपेटे। उसके ऊपर कण्ठभागमें सब ओर सूत अथवा बन्दनवार बाँधे और उसके भी ऊपर

English

Of cooked food half a mouthful; one should offer five subtle ones. Of sugarcane the measure of a joint; of creepers two fingers;

अध्याय ७५

श्लोक 50

पुष्पं पत्रं स्वमानेन समिधां तु दशाङ्गुलं ।चन्द्रचन्दनकाश्मीरकस्तूरीयक्षकर्दमान्

puṣpaṃ patraṃ svamānena samidhāṃ tu daśāṅgulaṃ / candracandanakāśmīrakastūrīyakṣakardamān

हिन्दी अर्थ

मन्दिरके चारों ओर बाँधे। उसके ऊपर 'वृकल' तथा उसके भी ऊपर आदि सुदर्शनचक्र बनावे। वहीं भगवान् वासुदेवकी ग्रहगुप्त मूर्ति निवेदित करे। अथवा पहले कलश और उसके ऊपर उत्तम

English

flower and leaf by own measure; of fuel sticks ten fingers; moon, sandal, saffron, musk, Yaksha-mud;

अध्याय ७५

श्लोक 51

कलायसम्मितानेनान् गुग्गुलं वदरास्थिवत् ।कन्दानामष्टमं भागं जुहुयाद्विधिवत् परं

kalāyasammitānenān guggulaṃ vadarāsthivat / kandānāmaṣṭamaṃ bhāgaṃ juhuyādvidhivat paraṃ

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनचक्रकी योजना करे। ब्रह्मन्! वेदीके चारों ओर आठ विध्नेश्वरोंको स्थापना करनी चाहिए। अथवा चार दिशाओंमें चार ही विघ्नेश्वर स्थापित किये जाने चाहिए। अब गरुडध्वजारोपणको

English

of the measure of a pea; guggulu like a jujube stone; one should offer an eighth part of tubers by rule, the highest.

अध्याय ७५

श्लोक 52

होमं निर्वर्तयेदेवं ब्रह्मवीजपदैस्ततः ।घृतेन स्रुचि पूर्णायां निधायाधोमुखं स्रुवं

homaṃ nirvartayedevaṃ brahmavījapadaistataḥ / ghṛtena sruci pūrṇāyāṃ nidhāyādhomukhaṃ sruvaṃ

हिन्दी अर्थ

विधि बताता हूँ, जिसके होनेसे भूत आदि नष्ट हो जाते हैं

English

Thus one should complete the oblation, then with the Brahma-seed words; having placed a ladle full of ghee, the Sruva face down,

अध्याय ७५

श्लोक 53

स्रुगग्रे पुष्पमारोप्य पश्चाद्वामेन पाणिना ।पुनः सव्येन तौ धृत्वा शङ्खसन्निभमुद्रया

srugagre puṣpamāropya paścādvāmena pāṇinā / punaḥ savyena tau dhṛtvā śaṅkhasannibhamudrayā

हिन्दी अर्थ

प्रासाद-बिम्बके द्रव्योंमें जितने परमाणु होते हैं, उतने सहस्र वर्षोतक मन्दिर-निर्माता पुरुष विष्णुलोकमें निवास करता है। निष्पाप ब्रह्माजी! जब वायुसे ध्वज फहराता है और कलश, वेदी

English

having placed a flower on the tip of the ladle, then with the left hand, again holding both with the right, in a conch-like mudra,

अध्याय ७५

श्लोक 54

समुद्गतो अर्धकायश् च समपादः समित्थितः ।नाभौ तन्मूलमाधाय स्रुगग्रव्यग्रलोचनः

samudgato ardhakāyaś ca samapādaḥ samitthitaḥ / nābhau tanmūlamādhāya srugagravyagralocanaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा प्रासादबिम्बके कण्ठको आवेष्टित कर लेता है, तब प्रासादकर्ताको ध्वजारोपणकी अपेक्षा भी कोटिगुना अधिक फल प्राप्त होता है, ऐसा समझना चाहिए। पताकाको प्रकृति जानो और

English

risen up, half-bodied, with feet together, standing with fuel, placing its root at the navel, with eyes fixed on the ladle's tip,

अध्याय ७५

श्लोक 55

ब्रह्मादिकारणात्यागाद्विनिःसृत्य सुषुम्णया(१) ।वामस्तनान्तमानीय तयोर्मूलमतन्द्रितः

brahmādikāraṇātyāgādviniḥsṛtya suṣumṇayā(1) / vāmastanāntamānīya tayormūlamatandritaḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डको पुरुष। साथ ही मुझसे यह भी समझ लो कि प्रासाद (मन्दिर) भगवान् वासुदेवको मूर्ति है। मन्दिर भगवान्को धारण करता है, यही उसमें धरणीतत्त्व है, ऐसा जानो। मन्दिरके भीतर

English

having gone out by abandoning the cause beginning with Brahma, through the Sushumna, bringing it to the end of the left breast, unwearied, the root of those two,

अध्याय ७५

श्लोक 56

मूलमन्त्रमविस्पष्टं वौषडन्तं समुच्चरेत् ।तदग्नौ जुहुयादाज्यं यवसम्मितधारया

mūlamantramavispaṣṭaṃ vauṣaḍantaṃ samuccaret / tadagnau juhuyādājyaṃ yavasammitadhārayā

हिन्दी अर्थ

जो शून्य अवकाश है, वही उसमें आकाशतत्त्

English

one should utter the root-mantra indistinctly ending in vaushat. One should offer ghee in that fire in a barley-thin stream.

अध्याय ७५

श्लोक 57

आचामं चन्दनं दत्वा ताम्बूलप्रभृतीनपि ।भक्त्या तद्भूतिमावन्द्य विदध्यात्प्रणतिं परां

ācāmaṃ candanaṃ datvā tāmbūlaprabhṛtīnapi / bhaktyā tadbhūtimāvandya vidadhyātpraṇatiṃ parāṃ

हिन्दी अर्थ

है और उसके भीतर जो हवाका स्पर्श होता है, वही उसमें वायुतत्त्व है॥ १७--२० ॥

English

Having given rinsing water, sandal, betel and the rest, having devotedly saluted its ashes, one should make supreme obeisance.

अध्याय ७५

श्लोक 58

ततो वह्निं समभ्यर्च्य पडन्तास्त्रेण संवरान् ।संहारमुद्रयाहृत्य क्षमस्वेत्यभिधाय च

tato vahniṃ samabhyarcya paḍantāstreṇa saṃvarān / saṃhāramudrayāhṛtya kṣamasvetyabhidhāya ca

हिन्दी अर्थ

पाषाण आदिमें ही जो जल है, वह पार्थिव जल है। उसमें पृथ्वीका गुण गन्ध विद्यमान है। प्रतिध्वनिसे जो शब्द प्रकट होता है, वही वहाँका शब्द है। छूनेमें कठोरता आदिका जो अनुभव

English

Then having worshipped the fire, with the missile-mantra ending in phat withdrawing the coverings by the mudra of withdrawal and saying "Forgive,"

अध्याय ७५

श्लोक 59

भासुरान्(२) परिधीस्तांश् च पूरकेण हृदाणुना(३) ।१ विनिःसृत्य स्वपृष्टया इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।विनिःसृत्य स्वपुष्टया इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ भास्वरानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हृदात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २२५ श्रद्धया परयात्मीये स्थापयेत हृदम्बुजे

bhāsurān(2) paridhīstāṃś ca pūrakeṇa hṛdāṇunā(3) / 1 viniḥsṛtya svapṛṣṭayā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /viniḥsṛtya svapuṣṭayā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 bhāsvarāniti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 hṛdātmaneti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 225 śraddhayā parayātmīye sthāpayeta hṛdambuje

हिन्दी अर्थ

होता है, वही वहाँका स्पर्श है। शुक्ल आदि वर्ण रूप है। आह्लादका अनुभव करानेवाला रस ही वहाँ रस है। धूप आदिकी गन्ध ही वहाँकी गन्ध है। भेरी आदिमें जो नाद प्रकट होता है, वही मानो

English

those radiant enclosures, by inhalation with the heart-atom, with supreme faith one should establish in one's own heart-lotus.

अध्याय ७५

श्लोक 60

सर्वपाकाग्रमादाय कृत्वा मण्डलकद्वयं(१) ।अन्तर्वहिर्बलिं दद्यादाग्नेय्यां कुण्डसन्निधौ

sarvapākāgramādāya kṛtvā maṇḍalakadvayaṃ(1) / antarvahirbaliṃ dadyādāgneyyāṃ kuṇḍasannidhau

हिन्दी अर्थ

वागिन्द्रियका कार्य है । इसलिये वहीं वागिन्द्रियकी स्थिति है। शुकनासामें नासिकाकी स्थिति है। दो भद्रात्मक भुजाएँ कही गयी हैं। शिखरपर जो अण्ड-सा बना रहता है, वही मस्तक कहा गया

English

Having taken the first of all the cooked food and made two circles, one should give offerings inside and outside in the southeast near the pit:

अध्याय ७५

श्लोक 61

ॐ हां रुद्रेभ्यः स्वाहा पूर्वे मातृभ्यो दक्षिणे तथा ।वारुणे हां गणेभ्यश् च स्वाहा तेभ्यस्त्वयं बलिः

oṃ hāṃ rudrebhyaḥ svāhā pūrve mātṛbhyo dakṣiṇe tathā / vāruṇe hāṃ gaṇebhyaś ca svāhā tebhyastvayaṃ baliḥ

हिन्दी अर्थ

है और कलशको केश बताया गया है। प्रासादका कण्ठभाग ही उसका कण्ठ जानना चाहिए। वेदीको कंधा कहा गया है। दो नालियाँ गुदा और उपस्थ बतायी गयी हैं। मन्दिरपर जो चूना फेरा गया है,

English

"Om Ham, to the Rudras, svaha" in the east; to the Mothers in the south likewise; in the west "Ham, to the Ganas, svaha; this offering is for them."

अध्याय ७५

श्लोक 62

उत्तरे हाञ्च यक्षेभ्य ईशाने हां ग्रहेभ्य उ(२) ।अग्नौ हामसुरेभ्यश् च रक्षोभ्यो नैरृते बलिः

uttare hāñca yakṣebhya īśāne hāṃ grahebhya u(2) / agnau hāmasurebhyaś ca rakṣobhyo nairṛte baliḥ

हिन्दी अर्थ

उसीको त्वचा नाम दिया गया है। द्वार उसका मुँह है और प्रतिमाको मन्दिरका जीवात्मा कहा गया है। पिण्डिकाको जीवकी शक्ति समझो और उसको आकृतिको प्रकृति

English

In the north "Ham" to the Yakshas; in the northeast "Ham" to the planets; in the fire direction "Ham" to the Asuras; to the Rakshasas an offering in the southwest.

अध्याय ७५

श्लोक 63

वायव्ये हाञ्च नागेभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च मध्यतः ।हां राशिभ्यः(३) स्वाहा वह्नौ विश्वेभ्यो नैरृते यथा

vāyavye hāñca nāgebhyo nakṣatrebhyaś ca madhyataḥ / hāṃ rāśibhyaḥ(3) svāhā vahnau viśvebhyo nairṛte yathā

हिन्दी अर्थ

निश्चलता उसका गर्भ है और भगवान् केशव उसके अधिष्ठाता। इस प्रकार ये भगवान् विष्णु ही साक्षात् मन्दिररूपसे खड़े हैं। भगवान् शिव उसकी जंघा हैं, ब्रह्मा स्कन्धभागमें स्थित हैं और

English

In the northwest "Ham" to the Nagas; in the middle to the stars; "Ham, to the zodiac signs, svaha" in the fire; to the Vishvedevas in the southwest likewise;

अध्याय ७५

श्लोक 64

वारुण्यां(४) क्षेत्रपालाय अन्तर्बलिरुदाहृतः ।द्वितीये मण्डले वाह्ये इन्द्यायाग्नियमाय च

vāruṇyāṃ(4) kṣetrapālāya antarbalirudāhṛtaḥ / dvitīye maṇḍale vāhye indyāyāgniyamāya ca

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वभागमें स्वयं विष्णु विराजमान हैं । इस प्रकार स्थित हुए प्रासादको ध्वजरूपसे जो प्रतिष्ठा को गयी है, उसको मुझसे सुनो। शस्त्रादिचिह्वित ध्वजका आरोपण करके देवताओंने हैत्योंको

English

in the west to the field-guardian — the inner offering is declared. In the second circle, outside, to Indra, Agni and Yama,

अध्याय ७५

श्लोक 65

नैरृताय जलेशाय वायवे धनरक्षिणे ।ईशानाय च पूर्वादौ हीशाने ब्रह्मणे नमः

nairṛtāya jaleśāya vāyave dhanarakṣiṇe / īśānāya ca pūrvādau hīśāne brahmaṇe namaḥ

हिन्दी अर्थ

जीता है। अण्डके ऊपर कलश रखकर उसके ऊपर ध्वजकी स्थापना करे। ध्वजका मान बिम्बके मानका आधा भाग है। ध्वजदण्डको लंबाईके एक तिहाई भागसे चक्रका निर्माण

English

to Nirriti, to the lord of waters, to Vayu, to the guardian of wealth, to Ishana in the east and others; in Ishana, "homage to Brahma";

अध्याय ७५

श्लोक 66

नैरृते विष्णवे स्वाहा वायसादेर्वहिर्बलिः ।बलिद्वयगतान्मन्त्रान् संहारमुद्रया।अत्मनि

nairṛte viṣṇave svāhā vāyasādervahirbaliḥ / balidvayagatānmantrān saṃhāramudrayā.atmani

हिन्दी अर्थ

कराना चाहिए। वह चक्र आठ या बारह अरोंका

English

in the southwest "to Vishnu, svaha"; outside, the offering for crows and the rest. The mantras contained in the two offerings, by the mudra of withdrawal, in oneself.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 75
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.