Agni Purana· Agni Purāṇa
76
अध्याय 76 / 381

Adhyaya 76

14 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७६

श्लोक 1

चण्दपूजाकथनं ईश्वर उवाच ततः शिवान्तिकङ्गत्वा पूजाहोमादिकं मम ।गृहाण भगवन् पुण्यफलमित्यभिधाय च

caṇdapūjākathanaṃ īśvara uvāca tataḥ śivāntikaṅgatvā pūjāhomādikaṃ mama / gṛhāṇa bhagavan puṇyaphalamityabhidhāya ca

हिन्दी अर्थ

हो और उसके मध्यभागमें भगवान् नृसिंह अथवा 'सजीवीकरण' कहा गया है। सुरश्रेष्ठ! बारह

English

We should convey these to the lord with a firm mind

अध्याय ७६

श्लोक 2

अर्घ्योदकेन देवाय मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया ।हृद्वीजपूर्वमूलेन स्थिरचित्तो निवेदयेत्

arghyodakena devāya mudrayodbhavasañjñayā / hṛdvījapūrvamūlena sthiracitto nivedayet

हिन्दी अर्थ

गरुडकी मूर्ति हो। ध्वज-दण्ड टूटा-फूटा या छेदवाला न हो। प्रासादकी जो चौड़ाई है, उसीको दण्डकी लंबाईका मान कहा गया है। अथवा शिखरके आधे या एक तिहाई भागसे

English

Then having worshipped as before and praismg with hymns and saluting, (the worshipper) should offer the respectful offering of water with his face turned away (from the image)

अध्याय ७६

श्लोक 3

ततः पूर्ववदभ्यर्च्य स्तुत्वा स्तोत्रैः प्रणम्य च ।अर्घ्यं पराङ्मुखं दत्वा क्षमस्वेत्यभिधाय च

tataḥ pūrvavadabhyarcya stutvā stotraiḥ praṇamya ca / arghyaṃ parāṅmukhaṃ datvā kṣamasvetyabhidhāya ca

हिन्दी अर्थ

उसकी लंबाईका अनुमान करना चाहिए। अथवा द्वारकी लंबाईसे दुगुना बड़ा दण्ड बनाना चाहिए। उस ध्वज-दण्डको देवमन्दिरपर ईशान या वायव्यकोणकी ओर स्थापित करना

English

The lihga should be discharged by uttering the man ra of the weapon ending with phat coupled with the divine nard camudra (formation with fingers representing an non arrow), it should be merged with the mantra of the image.

अध्याय ७६

श्लोक 4

नाराचमुद्रयास्त्रेण फडन्तेनात्मसञ्चयं ।संहृत्य दिव्यया लिङ्गं मूर्तिमन्त्रेण योजयेत्

nārācamudrayāstreṇa phaḍantenātmasañcayaṃ / saṃhṛtya divyayā liṅgaṃ mūrtimantreṇa yojayet

हिन्दी अर्थ

उसको पताका रेशमी आदि वस्त्रोंसे विचित्र शोभायुक्त बनावे। अथवा उसे एक रंगकी ही बनावे। यदि उसे घण्टा, चँवर अथवा छोटी-छोटी घंटियोंसे विभूषित करे तो वह पापोंका नाश करनेवाली होती

English

After having worshipped god on the platform an having merged in himself the collection of mantras as laid down, the worship of Cancja should be made.

अध्याय ७६

श्लोक 5

स्थण्डिले त्वर्चिते देवे मन्त्रसङ्घातमात्मनि ।नियोज्य विधिनोक्तेन विदध्याच्चण्डपूजनं

sthaṇḍile tvarcite deve mantrasaṅghātamātmani / niyojya vidhinoktena vidadhyāccaṇḍapūjanaṃ

हिन्दी अर्थ

अरोंमें क्रमशः केशव आदि मूर्तियोंका न्यास करना चाहिए। गुरु चक्रकी नाभि, कमल एवं प्रतिनेमियोंमें तत्त्वोंका न्यास करे। कमलमें नृसिंह अथवा विश्वरूपका निवेश करे । दण्डमें जीवसहित

English

Om salutations to Candesana. Salutations to the image of Canda at the centre. Om, hum phat oblations to Dhulicande- svara. Thus he should be invoked.

अध्याय ७६

श्लोक 6

ॐ चण्डेशानाय नमो मध्यतश् चण्डमूर्तये ।ॐ धूलिचण्डेश्वराय(१) हूं फट्(२) स्वाहा तमाह्णयेत्

oṃ caṇḍeśānāya namo madhyataś caṇḍamūrtaye / oṃ dhūlicaṇḍeśvarāya(1) hūṃ phaṭ(2) svāhā tamāhṇayet

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण सूत्रात्माका न्यास करे। ध्वजमें श्रीहरिका ध्यान करते हुए निष्कल परमात्माका निवेश करे। उनकी बलाबलारूपा व्यापिनी शक्तिका ध्वजके रूपमें ध्यान करे। मण्डपमें उसकी स्थापना और

English

Being ordered by Siva, I have offered to you these articles of food and drink, betels, garlands and scented pastes,

अध्याय ७६

श्लोक 7

चण्डहृदयाय हूं फट् ॐ चण्डशिरसे तथा(३) ।ॐ चण्डशिखायै हूं फट् चण्डायुः(४) कवचाय च

caṇḍahṛdayāya hūṃ phaṭ oṃ caṇḍaśirase tathā(3) / oṃ caṇḍaśikhāyai hūṃ phaṭ caṇḍāyuḥ(4) kavacāya ca

हिन्दी अर्थ

पूजा करके कुण्डोंमें हवन करे। कलशमें सोनेका टुकड़ा और पञ्चरत्न डालकर अस्त्र-मन्त्रसे चक्रकी स्थापना करे। तदनन्तर स्वर्णचक्रको नीचेसे पारेद्वारा सम्प्लावित करके नेत्रपटसे आच्छादित करे। तदनन्तर

English

O Canda! may all these acts of service (undertaken) by me by your order (be agreeable to you). Any shortcoming oi redundancy out of my ignorance may be made complete always.

अध्याय ७६

श्लोक 8

चण्डस्त्राय तथा हूं फट् चण्डं रुद्राग्निजं स्मरेत् ।शूलटङ्कधरं कृष्णं साक्षसूत्रकण्डलुं

caṇḍastrāya tathā hūṃ phaṭ caṇḍaṃ rudrāgnijaṃ smaret / śūlaṭaṅkadharaṃ kṛṣṇaṃ sākṣasūtrakaṇḍaluṃ

हिन्दी अर्थ

चक्रका निवेश करे और उसके भीतर श्रीहरिका

English

Having submitted to thc lord thus and offered the respectful water and contemplated his form, the mantras should be merged with the self with thc mantra of the destructive deit} and showing slowly the samhara mudra (formation with the fingers (representing destruction) along with the principal mantra and taking a breath. The offering such as flowers etc. should then be removed and that place cleansed with cowdung dissolved in waters. After offering water respectfully one should conclude by rinsing one's mouth and do any other worship.

अध्याय ७६

श्लोक 9

टङ्काकरे ऽर्धचन्द्रे(५) वा चतुर्वक्त्रं प्रपूजयेत् ।१ ॐ बलिचण्डेश्वराय इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ क्रूं फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ हूं चण्डशिरसे स्वाहेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ हूं फट् चण्दत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ५ टङ्कारेणार्धचन्द्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २२७ यथाशक्ति जपं कुर्यादङ्गानान्तु दशांशतः

ṭaṅkākare 'rdhacandre(5) vā caturvaktraṃ prapūjayet / 1 oṃ balicaṇḍeśvarāya iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 krūṃ phaḍiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 hūṃ caṇḍaśirase svāheti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 hūṃ phaṭ caṇdata iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 5 ṭaṅkāreṇārdhacandre iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 227 yathāśakti japaṃ kuryādaṅgānāntu daśāṃśataḥ

हिन्दी अर्थ

है। दण्डके अग्रभागसे लेकर भूमितक लंबा जो एक स्मरण करे॥ ३८--४४॥

English

In a crescent or chisel-shaped form one should worship the four-faced; one should repeat as able, a tenth of it for the limbs.

अध्याय ७६

श्लोक 10

गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणं ।विहाय शेसनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्

gobhūhiraṇyavastrādimaṇihemādibhūṣaṇaṃ / vihāya śesanirmālyaṃ caṇḍeśāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

वस्त्र है, उसे 'महाध्वज' कहा गया है । वह सम्पूर्ण मनोरथोंको देनेवाला है। जो उससे एक चौथाई छोटा हो, वह ध्वज पूजित होनेपर सर्वमनोरथोंका पूरक होता है। ध्वजके आधे मानवाले वस्त्रसे

English

Cows, land, gold, clothes and the like, jewels, gold and ornaments — leaving aside the rest, the remnant should be offered to Chandesha.

अध्याय ७६

श्लोक 11

लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनं ।निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तन्तु शिवाज्ञया

lehyacoṣyādyanuvaraṃ tāmbūlaṃ sragvilepanaṃ / nirmālyaṃ bhojanaṃ tubhyaṃ pradattantu śivājñayā

हिन्दी अर्थ

बने हुए झंडेको “पताका' कहते हैं अथवा पताकाका कोई माप नहीं होता। ध्वजका विस्तार बीस अङ्गुलके बराबर होना चाहिए। चक्र, दण्ड और ध्वज-इन सबका अधिवासनकी विधिसे

English

Things to lick and chew and the rest, betel, garland and ointment, remnant and food — "I have given to you by Shiva's command.

अध्याय ७६

श्लोक 12

सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया ।न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे

sarvametat kriyākāṇḍaṃ mayā caṇḍa tavājñayā / nyūnādhikaṃ kṛtaṃ mohāt paripūrṇaṃ sadāstu me

हिन्दी अर्थ

स्नान (मण्डपमें नहलानेको क्रिया) आदि सब कार्य करे। 'नेत्रोन्मीलन'को छोड़कर पूर्वोक्त सब कर्मोका अनुष्ठान करे। आचार्यको चाहिए कि वह इन सबको विधिवत् शय्यापर स्थापित करके

English

All this ritual section, Chanda, I have done at your command, more or less through delusion; may it be always complete for me."

अध्याय ७६

श्लोक 13

इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन् ।संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया

iti vijñāpya deveśaṃ datvārghyaṃ tasya saṃsmaran / saṃhāramūrtimantreṇa śanaiḥ saṃhāramudrayā

हिन्दी अर्थ

इनका अधिवासन करे॥ ३३--३७॥

English

Having thus informed the lord of the gods, having given arghya, remembering him, with the mantra of the Destroyer's form slowly with the mudra of withdrawal,

अध्याय ७६

श्लोक 14

पूरकान्वितमूलेन मन्त्रानात्मनि योजयेत् ।निर्माल्यापनयस्थानं लिम्पेद्गोमयवारिणा ।प्रोक्ष्यार्घ्यादि विसृज्याथ आचान्तो ऽन्यत्समाचरेत्

pūrakānvitamūlena mantrānātmani yojayet / nirmālyāpanayasthānaṃ limpedgomayavāriṇā / prokṣyārghyādi visṛjyātha ācānto 'nyatsamācaret

हिन्दी अर्थ

अ० ३१) इत्यादि सूक्तका ध्वजाङ्कित चक्रमे

English

with the root-mantra joined with inhalation one should unite the mantras in the self. The place where the remnant was removed should be plastered with cow-dung and water; having sprinkled, dismissed the arghya and the rest, having rinsed, one should do another.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 76
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.