Agni Purana· Agni Purāṇa
78
अध्याय 78 / 381

Adhyaya 78

69 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७८

श्लोक 1

पवित्रारोहणकथनं ईश्वर उवाच पवित्रारोहणं वक्ष्ये क्रियार्चादिषु पूरणं ।नित्यं तन्नित्यमुद्दिष्टं नैमित्तिकमथापरं

pavitrārohaṇakathanaṃ īśvara uvāca pavitrārohaṇaṃ vakṣye kriyārcādiṣu pūraṇaṃ / nityaṃ tannityamuddiṣṭaṃ naimittikamathāparaṃ

हिन्दी अर्थ

आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ बलेन निहितं महिषासुरस्य । पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मञ्जुमञ्जीरशिञ्जितमनोहस्मम्बिकायाः ॥

English

I shall describe the (mode of) investiture of the sacred thread (for the deity) which completes the acts of worship etc. (It is of two kinds), the daily routine (without any motive) and the other being undertaken to be done with a motive.

अध्याय ७८

श्लोक 2

आषाढादिचतुर्दश्यामथ श्रावणभाद्रयोः ।सितासितासु कर्तव्यं चतुर्दश्यष्टमीषु तत्

āṣāḍhādicaturdaśyāmatha śrāvaṇabhādrayoḥ / sitāsitāsu kartavyaṃ caturdaśyaṣṭamīṣu tat

हिन्दी अर्थ

' श्रायन्ती०' आदि मन्त्रसे श्री-प्रतिमाको शय्यापर शयन करावे। फिर श्रीसूक्तसे संनिधीकरण करे और लक्ष्मी (श्री) बीज (श्रीं)-से चित्- शक्तिका विन्यास करके पुनः अर्चना करे। इसके

English

It should be done on the eighth or fourteenth day of the bright or dark fortnights in the months of asadha (July-August) or iravana (August-September) or bhadrapada (Scptember- October).

अध्याय ७८

श्लोक 3

कुर्याद्वा कार्त्तिकीं यावत्तिथौ प्रतिपादिके ।वह्निब्रह्माम्बिकेभास्यनागस्कन्दार्कशूलिनां

kuryādvā kārttikīṃ yāvattithau pratipādike / vahnibrahmāmbikebhāsyanāgaskandārkaśūlināṃ

हिन्दी अर्थ

बाद श्रीसूक्तसे मण्डपस्थ कुण्डॉमें कमलों अथवा करवीर-पुष्पोंका हवन करे। होमसंख्या एक हजार या एक सौ होनी चाहिए। गृहोपकरण आदि समस्त पूजन-सामग्री आदितः श्रीसूक्तके

English

Or it should be made to contain eighty-one or thirty- eight or fifty strings having binding knots at equal intervals.

अध्याय ७८

श्लोक 4

दुर्गायमेन्द्रगोविन्दस्मरशम्भुसुधाभुजां(२) ।सौवर्णं राजतं ताम्रं कृतादिषु यथाक्रमं

durgāyamendragovindasmaraśambhusudhābhujāṃ(2) / sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kṛtādiṣu yathākramaṃ

हिन्दी अर्थ

प्रासाद-संस्कार सम्पन्न करके माता लक्ष्मीके

English

The breadth of the thread should be twelve or eight or four finger lengths or else it should be equal to the breadth of the lihga.

अध्याय ७८

श्लोक 5

कलौ कार्पासजं चापि पट्टपद्मादिसूत्रकं ।प्रणवश् चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्मा नागो गुहो हरिः(३)

kalau kārpāsajaṃ cāpi paṭṭapadmādisūtrakaṃ / praṇavaś candramā vahnirbrahmā nāgo guho hariḥ(3)

हिन्दी अर्थ

लिये पिण्डिका-निर्माण करे। तदनन्तर उस पिण्डिकापर लक्ष्मीको प्रतिष्ठा करके श्रीसूक्तसे संनिधीकरण करते हुए, पूर्ववत् उसको प्रत्येक ऋचाका जप करे

English

(In length) it should be touching the pedestal (of the image) or (should be equal) to a quarter of thq length of the deity as a whole. The descent of the Ganges should be accomp¬ lished by washing with pure (water).

अध्याय ७८

श्लोक 6

सर्वेशः(४) सर्वदेवाः स्युः क्रमेण नवतन्तुषु ।अष्टोत्तरशतान्यर्धं तदर्धं चोत्तमादिकं

sarveśaḥ(4) sarvadevāḥ syuḥ krameṇa navatantuṣu / aṣṭottaraśatānyardhaṃ tadardhaṃ cottamādikaṃ

हिन्दी अर्थ

मूल-मन्त्रसे चित्-शक्तिको जाग्रत् करके पुनः संनिधीकरण करे। तदनन्तर आचार्य और ब्रह्मा तथा अन्य ऋत्विज् ब्राह्मणोंको भूमि, सुवर्ण, वस्त्र, गौ एवं अन्नादिका दान करे। इस प्रकार

English

In the same way there should be one in each one of the pitchers of the door-keeper and the presiding deity of the direc¬ tions etc. The sacred thread for the linga should measure from one to nine cubits in length.

अध्याय ७८

श्लोक 7

एकाशीत्याथवा सूत्रैस्त्रिंशताप्पष्टयुक्तया ।१ शरीरोन्मादवायव इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्वधाभुजामिति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ३ गुहो रविरिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः ४ सदेश इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३१ पञ्चाशता वा कर्तव्यं तुल्यग्रन्थ्यन्तरालकं

ekāśītyāthavā sūtraistriṃśatāppaṣṭayuktayā / 1 śarīronmādavāyava iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 svadhābhujāmiti kha, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 3 guho raviriti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakacatuṣṭayapāṭhaḥ 4 sadeśa iti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 231 pañcāśatā vā kartavyaṃ tulyagranthyantarālakaṃ

हिन्दी अर्थ

सभी देवियोंकी स्थापना करके मनुष्य राज्य और स्वर्ग आदिका भागी होता है

English

After having taken possession of the sacred ground, the sun-god should be worshipped. After rinsing his mouth, the pre¬ ceptor should do the rite of accomplishment (mentioning the names of the parts of the body along with the mantras). Water should be offered with respect with the pranava (the syllable om).

अध्याय ७८

श्लोक 8

द्वादशाङ्गुलमानानि व्यासादष्टाङ्गुलानि च ।लिङ्गविस्तारमानानि चतुरङ्गुलकानि वा

dvādaśāṅgulamānāni vyāsādaṣṭāṅgulāni ca / liṅgavistāramānāni caturaṅgulakāni vā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “लक्ष्मी आदि देवियोंकी प्रतिष्ठाके सामान्य विधानका वर्णत' नामक बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The threshold should be sprinkled with water with the mantra of the weapon (and) the worship should be duly commen¬ ced from the east. Ham (obeisance) to the entrance to the Sanli- kala (digit of peace); (obeisance) to the vidyakala (digit of know¬ ledge).

अध्याय ७८

श्लोक 9

तथैव पिण्डिकास्पर्शं चतुर्थं सर्वदैवतं ।गङ्गावतारकं कार्यं सुजातेन सुधौतकं

tathaiva piṇḍikāsparśaṃ caturthaṃ sarvadaivataṃ / gaṅgāvatārakaṃ kāryaṃ sujātena sudhautakaṃ

हिन्दी अर्थ

विष्णु आदि देवताओंकी प्रतिष्ठाकी सामान्य विधि तथा पुस्तक-लेखन-विधि

English

(Obeisance) to the digit of non-action, to the one digit

अध्याय ७८

श्लोक 10

ग्रन्थिं कुर्याच्च वामेन अघोरणाथ शोधयेत् ।रञ्जयेत् पुरुषेणैव रक्तचन्दनकुङ्कुमैः

granthiṃ kuryācca vāmena aghoraṇātha śodhayet / rañjayet puruṣeṇaiva raktacandanakuṅkumaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् कहते हैं--इस प्रकार विनतानन्दन गरुड, सुदर्शनचक्र, ब्रह्मा और भगवान् नूसिंहकी प्रतिष्ठा भी उनके अपने-अपने मन्त्रसे श्रीविष्णुको ही भाँति करनी चाहिए; इसका श्रवण करो

English

(Obeisance) to Nandin, to Mahakala, to Bhrngm, to Gana,' to Vrsabha, to Skanda, to Devi and to Canda in order.

अध्याय ७८

श्लोक 11

कस्तूरीरोचनाचन्द्रैर् हरिद्रागैर् इकादिभिः ।ग्रन्थयो दश कर्तव्या अथवा तन्तुसङ्ख्यया

kastūrīrocanācandrair haridrāgair ikādibhiḥ / granthayo daśa kartavyā athavā tantusaṅkhyayā

हिन्दी अर्थ

“३० सुदर्शन महाचक्र शान्त दुष्टभयंकर,

English

After having done the sprinkling (of water) etc., a collected the materials for the rite, consecration with carbha durva and flowers should be made with the mantras like hTd etc.

अध्याय ७८

श्लोक 12

अन्तरं वा यथाशोभमेकद्विचतुरङ्गुलं ।प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थी त्वपराजिता

antaraṃ vā yathāśobhamekadvicaturaṅgulaṃ / prakṛtiḥ pauruṣī vīrā caturthī tvaparājitā

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे चक्रका पूजन करके वीर पुरुष युद्धक्षेत्रमे शत्रुओंको विदीर्ण कर डालता है

English

The preceptor (holding) the sword of knowledge in

अध्याय ७८

श्लोक 13

जयान्या विजया षष्ठी अजिता च सदाशिवा ।मनोन्मनी सर्वमुखी ग्रन्थयो ऽभ्यधिकाः शुभाः

jayānyā vijayā ṣaṣṭhī ajitā ca sadāśivā / manonmanī sarvamukhī granthayo 'bhyadhikāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

यह नरसिंहभगवान्का मन्त्र है। अब मैं तुमको पाताल-नूसिंह-मन्त्रका उपदेश करता हुँ

English

The presiding deities of the place should be wors ipp in the south-west and (Goddess) Laksmi at the entrance. The pitcher is placed on all kinds of grains facing the west.

अध्याय ७८

श्लोक 14

कार्या वा चन्द्रवह्न्यर्कपवित्रं(१) शिववद्धृदि ।एकैकं निजमूर्तौ वा पुप्तके गुरुके गणे(२)

kāryā vā candravahnyarkapavitraṃ(1) śivavaddhṛdi / ekaikaṃ nijamūrtau vā puptake guruke gaṇe(2)

हिन्दी अर्थ

कोटिसहस्त्रसमतेजसे वज्रनखदंष्ट्रायुधाय स्फुटविकट-

English

Then the bull-riding God and the pitcher (oat

अध्याय ७८

श्लोक 15

स्यादेकैकं तथा द्वारदिक्पालकलशादिषु ।हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गानां स्यात्पवित्रकं

syādekaikaṃ tathā dvāradikpālakalaśādiṣu / hastādinavahastāntaṃ liṅgānāṃ syātpavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

विकीर्णकेसरसटाप्रश्षुभ्रितमहार्णवाम्भोदुन्दुभिनिर्घोषाय

English

It should be divided with the ku$a into three parts res¬ pectively consecrated to the god, the fire-god, and the soul, of which the former two should be offered to Lord Siva and the fire-god and the part consecrated to the soul should be kept apart.

अध्याय ७८

श्लोक 16

अष्टाविंशतितो युद्धं दशभिर्दशभिः क्रमात् ।द्व्यङ्गुलाभ्यन्तरास्तत्र क्रमादेकाङ्गुलान्तराः

aṣṭāviṃśatito yuddhaṃ daśabhirdaśabhiḥ kramāt / dvyaṅgulābhyantarāstatra kramādekāṅgulāntarāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म सत्येन स्फुर स्फुर विजृम्भ विजृम्भ

English

(The stick for) cleansing the teeth should be offered on the east by (repeating the mantras of) the weapon and arrow, and (a piece of) earth on the west or south with the (a) ghora and iikha [mantras).

अध्याय ७८

श्लोक 17

ग्रन्थयो मानमप्येषां लिङ्गविस्तारसस्मितं ।सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां कृतनित्यक्रियः शुचिः

granthayo mānamapyeṣāṃ liṅgavistārasasmitaṃ / saptamyāṃ vā trayodaśyāṃ kṛtanityakriyaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयान्याकर्षयाऽऽकर्षय शीघ्रं दह दह पच पच

English

The five things got from a cow and flowers like palaSa and lotus (should be cast) all around. Flowers should be offered on the north-east and the yellow pigment on the south-east.

अध्याय ७८

श्लोक 18

भूषयेत् पुष्पवस्त्राद्यैः सायाह्ने यागमन्दिरं ।१ चण्डवह्न्यर्कपवित्रमिति ख, ग, ङ।चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः २ पुस्तके गुरवे गणो इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३२ कृत्वा नैमित्तिकीं सन्ध्यां विशेषेण च तर्पणं

bhūṣayet puṣpavastrādyaiḥ sāyāhne yāgamandiraṃ / 1 caṇḍavahnyarkapavitramiti kha, ga, ṅa. cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 2 pustake gurave gaṇo iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 232 kṛtvā naimittikīṃ sandhyāṃ viśeṣeṇa ca tarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

यह श्रीहरिस्वरूपिणी नृसिंह-विद्या है, जो अर्थसिद्धि प्रदान करनेवाली है। त्रैलोक्यमोहन श्रीविष्णुकी त्रैलोक्यमोहन मन्त्रसमूहसे प्रतिष्ठा करे। उनके द्विभुज विग्रहके वाम हस्तमें गदा

English

The agallochum (should be offered) on the south-western dii ection and all the articles for oblation in four equal proportions on the north-west with the sadyojata [inantra) and with the kuSa.

अध्याय ७८

श्लोक 19

परिगृहीते भूभागे पवित्रे सूर्यमर्चयेत्(१) ।आचम्य सकलीकृत्य प्रणवार्घ्यकरो गुरुः

parigṛhīte bhūbhāge pavitre sūryamarcayet(1) / ācamya sakalīkṛtya praṇavārghyakaro guruḥ

हिन्दी अर्थ

और दक्षिण हस्तमें अभयमुद्रा होनी चाहिए। यदि चतुर्भुज रूपकी प्रतिष्ठा को जाय, तो दक्षिणोर्ध्वं हस्तमें चक्र और वामोर्ध्वमें पाञ्चजन्य शङ्ख होना चाहिए। उनके साथ श्री एवं पुष्टि,

English

He should offer a seat, a pair of sandals, a vessel, an upper c ot i and an umbrella on the north-east with the mantra of the lord for the satisfaction of Isana (one of the five forms of

अध्याय ७८

श्लोक 20

द्वाराण्यस्त्रेण सम्प्रोक्ष्य पूर्वादिक्रमतो ऽर्चयेत् ।हां शान्तिकलाद्वाराय तथा विद्याकलात्मने

dvārāṇyastreṇa samprokṣya pūrvādikramato 'rcayet / hāṃ śāntikalādvārāya tathā vidyākalātmane

हिन्दी अर्थ

अथवा बलराम, सुभद्राको भी स्थापना करनी चाहिए। श्रीविष्णु, वामन, वैकुण्ठ, हयग्रीव और अनिरुद्धकी प्रासादमें, घरमें अथवा मण्डपमें स्थापना करनी चाहिए। मत्स्यादि अवतारोंको

English

Having gathered the sacred threads and sprinkled them with the waters offered as respect, they should be led to the pre¬ sence of fire after purifying them with the samhita mantras.

अध्याय ७८

श्लोक 21

निवृत्तिकलाद्वाराय प्रतिष्ठाख्यकलात्मने ।तच्छाखयोः प्रतिद्वारं द्वौ द्वौ द्वाराधिपौ यजेत्

nivṛttikalādvārāya pratiṣṭhākhyakalātmane / tacchākhayoḥ pratidvāraṃ dvau dvau dvārādhipau yajet

हिन्दी अर्थ

जल-शय्यापर स्थापित करके शयन करावे। संकर्षण, विश्वरूप, रुद्रमूर्तिलिङ्ग, अर्धनारीश्वर, हरिहर, मातृकागण, भैरव, सूर्य, ग्रह, विनायक तथा इन्द्र आदिके द्वारा सेवनीया गौरी, चित्रजा

English

The room (for worship) etc. should be girdled by threads. Perfumes etc. should be offered to the sun-god, (who had already been) worshipped. After having rinsed the mouth, and doing the assigning, the water should be offered with respect.

अध्याय ७८

श्लोक 22

नन्दिने महाकालाय भृङ्गिणे ऽथ गणाय च ।वृषभाय च स्कन्दाय देव्यै चण्डाय च क्रमात्

nandine mahākālāya bhṛṅgiṇe 'tha gaṇāya ca / vṛṣabhāya ca skandāya devyai caṇḍāya ca kramāt

हिन्दी अर्थ

एवं 'बलाबला' विद्याको भी उसी प्रकार स्थापना करनी चाहिए

English

Then (the worshipper should worship) the vastu god along with the weapons, the guardians of the world, Nandin and others by (mentioning) the name of each in the pitcher of (lord) Siva after adding perfumes.

अध्याय ७८

श्लोक 23

नित्यं च द्वारपालादीन् प्रविश्य द्वारपश्चिमे ।इष्ट्वा वास्तुं भूतशुद्धिं विशेषार्घ्यकरः शिवः

nityaṃ ca dvārapālādīn praviśya dvārapaścime / iṣṭvā vāstuṃ bhūtaśuddhiṃ viśeṣārghyakaraḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

अब मैं ग्रन्थकी प्रतिष्ठा और उसकी लेखन- विधिका वर्णन करता हूँ। आचार्य स्वस्तिक- मण्डलमें शरयन्त्रके आसनपर स्थित लेख्य, लिखित पुस्तक, विद्या एवं श्रीहरिका यजन करे।

English

O lord! I invoke you and that which yields the desired boon. O lord of entity and non-entity! You bless me, one who worships, with that success.

अध्याय ७८

श्लोक 24

प्रोक्षणाद्यं(२) विधायाथ यज्ञसम्भारकृन्नरः ।मन्त्रयेद्दर्भदूर्वाद्यैः पुष्पाद्यैश् च हृदादिभिः

prokṣaṇādyaṃ(2) vidhāyātha yajñasambhārakṛnnaraḥ / mantrayeddarbhadūrvādyaiḥ puṣpādyaiś ca hṛdādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

फिर यजमान, गुरु, विद्या एवं भगवान् विष्णु और लिपिक (लेखक) पुरुषकी अर्चना करे। तदनन्तर पूर्वाभिमुख होकर पद्मिनीका ध्यान करे और चाँदीकी दावातमें रखी हुई स्याही तथा

English

O supreme lord! By your command I shall do the prescribed routine. Thus one should invoke the lord and do the amrtikarana 1 rite by drawing in the breath.

अध्याय ७८

श्लोक 25

शिवहस्तं विधायेत्थं(३) स्वशिरस्यधिरोपयेत् ।शिवो ऽहमादिः सर्वज्ञो मम यज्ञप्रधानता

śivahastaṃ vidhāyetthaṃ(3) svaśirasyadhiropayet / śivo 'hamādiḥ sarvajño mama yajñapradhānatā

हिन्दी अर्थ

सोनेको कलमसे देवनागरी अक्षरोंमें पाँच श्लोक लिखे। फिर ब्राह्मणोंको यथाशक्ति भोजन करावे और अपनी सामर्थ्यके अनुसार दक्षिणा दे।

English

Having recited the principal mantra for Siva, it should be dedicated to (lord) Siva. After completing the recitation

अध्याय ७८

श्लोक 26

अत्यर्थं भावयेद्देवं ज्ञानखद्गकरो गुरुः ।नैरृतीं दिशमासाद्य प्रक्षिपेदुदगाननः

atyarthaṃ bhāvayeddevaṃ jñānakhadgakaro guruḥ / nairṛtīṃ diśamāsādya prakṣipedudagānanaḥ

हिन्दी अर्थ

आचार्य, विद्या और श्रीविष्णुका पूजन करके लेखक पुराण आदिका लेखन प्रारम्भ करे। पूर्ववत् मण्डल आदिके द्वारा ईशानकोणमें भद्रपीठपर दर्पणके ऊपर पुस्तक रखकर पहलेकी ही भाँति

English

After having rinsed the mouth, the oblation should be done for the rectification of omissions in the observances. After doing the final oblation, the fire should be put out.

अध्याय ७८

श्लोक 27

अर्घ्याम्बु पञ्चगव्यञ्च समस्तान् मखमण्डपे ।चतुष्पथान्तसंस्कारैर् वीक्षणाद्यैः(४) सुसंस्कृतैः

arghyāmbu pañcagavyañca samastān makhamaṇḍape / catuṣpathāntasaṃskārair vīkṣaṇādyaiḥ(4) susaṃskṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

कलशोंसे सेचन करे। फिर यजमान नेत्रोन्मीलन करके शय्यापर उस पुस्तकका स्थापन करे। तत्पश्चात् पुस्तकपर पुरुषसूक्त तथा वेद आदिका न्यास करे

English

Having girdled the vessel with threads and worshipped it with the {mantras of) the parts of the body it should be offered to the lord of the universe with extreme devotion for the sake of protection.

अध्याय ७८

श्लोक 28

विक्षिप्य विकिरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्(५) ।१ सूत्रिते सूर्यमर्चयेदिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः २ प्रोक्षणच्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ विधायैकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ब्राह्मणाद्यैर् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ दशकूर्ञ्चोपसंहरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३३ तानीशदिशि(१) वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत्

vikṣipya vikirāṃstatra kuśakūrcopasaṃharet(5) / 1 sūtrite sūryamarcayediti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakacatuṣṭayapāṭhaḥ 2 prokṣaṇacceti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vidhāyaikamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 brāhmaṇādyair iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 daśakūrñcopasaṃharediti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 233 tānīśadiśi(1) vardhanyāmāsanāyopakalpayet

हिन्दी अर्थ

करके, पूजनके पश्चात् दक्षिणासे आचार्य आदिका सत्कार करके ब्राह्मण-भोजन करावे। उस ग्रन्थको रथ या हाथीपर रखकर जनसमाजके साथ नगरमें घुमावे। अन्तमें गृह या देवालयमें उसे स्थापित

English

After it has been worshipped with flowers, incense etc. and two theological books have been submitted, one should go near the feet of the preceptor and offer the sacred thread with devotion.

अध्याय ७८

श्लोक 29

नैरृते वास्तुगीर्वाणा द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत् ।पश्चिमाभिमुखं कुम्भं सर्वधान्योपरि स्थितं

nairṛte vāstugīrvāṇā dvāre lakṣmīṃ prapūjayet / paścimābhimukhaṃ kumbhaṃ sarvadhānyopari sthitaṃ

हिन्दी अर्थ

करके उसकी पूजा करे । ग्रन्थको वस्त्रसे आवेष्टित करके पाठके आदि-अन्तमें उसका पूजन करे। पुस्तकवाचक विश्वशान्तिका संकल्प करके एक अध्यायका पाठ करे। फिर गुरु कुम्भजलसे

English

Having come out of the place and rinsed the mouth, one should worship five things got from a cow, the gruel and the stick for cleansing the teeth on three circles made with the cow-dung.

अध्याय ७८

श्लोक 30

प्रणवेन वृषारूढं सिंहस्थां वर्धनीन्ततः ।कुम्भे साङ्गं शिवन्देवं वर्धन्यामर्चयेत्(२)

praṇavena vṛṣārūḍhaṃ siṃhasthāṃ vardhanīntataḥ / kumbhe sāṅgaṃ śivandevaṃ vardhanyāmarcayet(2)

हिन्दी अर्थ

यजमान आदिका अभिषेक करे। ब्राह्मणको पुस्तक-दान करनेसे अनन्त फलको प्राप्ति होती है। गोदान, भूमि-दान और विद्यादान-ये तीन अतिदान कहे गये हैं। ये क्रमशः दोहन, वपन

English

After rinsing the mouth again, one should remain awake singing songs and repeating hymns and should sleep at the end after fasting on a bed of darbha all the while contemplating on the lord.

अध्याय ७८

श्लोक 31

दिक्षु शक्रादिदिक्पालान् विष्णुब्रह्मशिवादिकान्(३) ।वर्धनीं सम्यगादाय घटपृष्टानुगामिनीं

dikṣu śakrādidikpālān viṣṇubrahmaśivādikān(3) / vardhanīṃ samyagādāya ghaṭapṛṣṭānugāminīṃ

हिन्दी अर्थ

और पाठमात्र करनेपर नरकसे उद्धार कर देते हैं। मसीलिखित पत्र-संचयका दान विद्यादानका फल देता है और उन पत्रोंको एवं अक्षरोंकी जितनी संख्या होती है, दाता पुरुष उतने ही हजार

English

In the directions the guardians beginning with Indra, Vishnu, Brahma, Shiva and the rest. Having properly taken the Vardhani following the back of the pot,

अध्याय ७८

श्लोक 32

शिवाज्ञां श्रावयेन्मन्त्री पूर्वादीशानगोचरं ।अविच्छिन्नपयोधारां मूलमन्त्रमुदीरयेत्

śivājñāṃ śrāvayenmantrī pūrvādīśānagocaraṃ / avicchinnapayodhārāṃ mūlamantramudīrayet

हिन्दी अर्थ

वर्षोतक विष्णुलोकमें पूजित होता है। पञ्चरात्र, पुराण और महाभारतका दान करनेवाला मनुष्य अपनी इक्कीस पीढ़ियोंका उद्धार करके परमतत्त्वमें विलीन हो जाता है

English

the mantra-master should have Shiva's command heard, facing from the east to Ishana; with an unbroken stream of water he should utter the root-mantra,

अध्याय ७८

श्लोक 33

समन्ताद् भ्रामयेदेनां रक्षार्थं शस्त्ररूपिणीं ।पूर्वं कलशमारोप्य शस्त्रार्थन्तस्य(४) वामतः

samantād bhrāmayedenāṃ rakṣārthaṃ śastrarūpiṇīṃ / pūrvaṃ kalaśamāropya śastrārthantasya(4) vāmataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “विष्णु आदि देवताओंकी प्रतिष्ठाकी सामान्य विधिका वर्णन” नामक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

one should turn it all around, in the form of a weapon, for protection. Having first placed the pot, for the weapon on its left,

अध्याय ७८

श्लोक 34

समग्रासनके कुम्भे यजेद्देवं स्थिरासने ।वर्धन्यां प्रणवस्थायामायुधन्तदनु द्वयोः

samagrāsanake kumbhe yajeddevaṃ sthirāsane / vardhanyāṃ praṇavasthāyāmāyudhantadanu dvayoḥ

हिन्दी अर्थ

णाल आया ता वाया दया व आर आता ता की ता जा आती वी वी डी की वी शा का कक ञत

English

in the pot with a full seat, in a steady seat, one should worship the god; in the Vardhani, standing in Om, the weapon then among the two,

अध्याय ७८

श्लोक 35

भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया ।कुम्भे निवेद्य बोधासिं मूलमन्त्रजपन्तथा

bhagaliṅgasamāyogaṃ vidadhyālliṅgamudrayā / kumbhe nivedya bodhāsiṃ mūlamantrajapantathā

हिन्दी अर्थ

कुआँ, बावड़ी और पोखरे आदिकी प्रतिष्ठाकी विधि

English

one should make the union of yoni and linga with the linga mudra. Having offered in the pot the sword of awareness and repeating the root-mantra,

अध्याय ७८

श्लोक 36

तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेदपि(५) ।गणेशं वायवे ऽभ्यर्च्य हरं पञ्चामृतादिभिः

taddaśāṃśena vardhanyāṃ rakṣāṃ vijñāpayedapi(5) / gaṇeśaṃ vāyave 'bhyarcya haraṃ pañcāmṛtādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् कहते हैं-- ब्रह्मन्! अब मैं कूप, वापी और तड़ागकी प्रतिष्ठाकी विधिका वर्णन करता हूँ, उसे सुनो। भगवान् श्रीहरि ही जलरूपसे देवश्रेष्ठ सोम और वरुण हुए हैं। सम्पूर्ण विश्व

English

with a tenth of that one should declare protection in the Vardhani. Having worshipped Ganesha in the northwest and Hara with the five nectars and the rest,

अध्याय ७८

श्लोक 37

स्नापयेत् पूर्ववत् प्रार्च्य(६) कुण्डे च शिवपावकं(७) ।१ अनीशदिशि इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ वर्धन्यां शस्त्रमर्चयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ विष्णुब्रह्मावसानकानिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ४ शस्त्रालम्भस्येति क, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ५ रक्षां च कारयेत् सदेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ पूर्ववत् स्नापयेत् प्रार्चेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।स्थापयेत् पूर्ववच्चाग्निमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ कुम्भे वा शिवमर्चयेदिति ग, चिह्नितस्पुस्तकपाठः :प् २३४ विधिवच्च चरुं कृत्वा सम्पाताहुतिशोधितं

snāpayet pūrvavat prārcya(6) kuṇḍe ca śivapāvakaṃ(7) / 1 anīśadiśi iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 vardhanyāṃ śastramarcayediti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 viṣṇubrahmāvasānakāniti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 4 śastrālambhasyeti ka, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 5 rakṣāṃ ca kārayet sadeti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 pūrvavat snāpayet prārcediti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / sthāpayet pūrvavaccāgnimiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 kumbhe vā śivamarcayediti ga, cihnitaspustakapāṭhaḥ :p 234 vidhivacca caruṃ kṛtvā sampātāhutiśodhitaṃ

हिन्दी अर्थ

अग्नीषोममय है । जलरूप नारायण उसके कारण हैं। मनुष्य वरुणकी स्वर्ण, रौप्य या रत्नमयी प्रतिमाका निर्माण करावे। वरुणदेव द्विभुज, हंसारूढ और नदी एवं नालोंसे युक्त हैं। उनके दक्षिण-

English

one should bathe as before, having worshipped; in the pit the Shiva-fire; having duly made the porridge purified by the Sampata oblation,

अध्याय ७८

श्लोक 38

देवाग्र्यात्मविभेदेन दर्ष्या तं विभजेत् त्रिधा ।दत्वा भागौ शिवाग्निभ्यां संरक्षेद्भागमात्मनि

devāgryātmavibhedena darṣyā taṃ vibhajet tridhā / datvā bhāgau śivāgnibhyāṃ saṃrakṣedbhāgamātmani

हिन्दी अर्थ

हस्तमें अभयमुद्रा और वाम-हस्तमें नागपाश सुशोभित होता है। यज्ञमण्डपके मध्यभागमें कुण्डसे सुशोभित वेदिका होनी चाहिए तथा उसके तोरण (पूर्व-द्वार)-पर कमण्डलुसहित

English

by the distinction of the god-first and self, one should divide it in three with the ladle; having given two portions to Shiva and Agni, one should keep a portion for oneself.

अध्याय ७८

श्लोक 39

शरेण चर्मणा देयं पूर्वतो दन्तधावनं ।तस्माद्घोरशिखाभ्यां वा दक्षिणे पश्चिमे मृदं

śareṇa carmaṇā deyaṃ pūrvato dantadhāvanaṃ / tasmādghoraśikhābhyāṃ vā dakṣiṇe paścime mṛdaṃ

हिन्दी अर्थ

वरुण-कलशको स्थापना करनी चाहिए। इसी

English

With an arrow and hide the tooth-cleaner should be given first; from that, or with the Ghora and Shikha mantras, in the south and west earth;

अध्याय ७८

श्लोक 40

साद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीकृतं(१) ।जलं(२) वामेन शिरसा ईशे गन्धान्वितं जलं

sādyojātena ca hṛdā cottare vāmanīkṛtaṃ(1) / jalaṃ(2) vāmena śirasā īśe gandhānvitaṃ jalaṃ

हिन्दी अर्थ

तथा स्वस्तिक (उत्तर-द्वार)-पर भी वरुणकलशोंकी स्थापना आवश्यक है। कुण्डमें अग्निका आधान करके पूर्णाहुति प्रदान करे॥ १--५॥

English

with Sadyojata and the heart in the north, made small; water with the left head; in Ishana water with scent;

अध्याय ७८

श्लोक 41

पञ्चगव्यं पलाशादिपुटकं वै समन्ततः ।ऐशान्यां कुसुमं दद्यादाग्नेय्यां दिशि रोचनां

pañcagavyaṃ palāśādipuṭakaṃ vai samantataḥ / aiśānyāṃ kusumaṃ dadyādāgneyyāṃ diśi rocanāṃ

हिन्दी अर्थ

“ये ते शतं वरुण० ' आदि मन्त्रसे स्नानपीठपर वरुणकी स्थापना करे। तत्पश्चात् आचार्य मूल-

English

the five cow-products and palasha leaf-cups on all sides; in the northeast one should give flowers, in the fire direction rochana,

अध्याय ७८

श्लोक 42

अगुरुं निरृताशायां वायव्यां च चतुःसमं ।होमद्रव्याणि सर्वाणि सद्योजातैः कुशैः सह

aguruṃ nirṛtāśāyāṃ vāyavyāṃ ca catuḥsamaṃ / homadravyāṇi sarvāṇi sadyojātaiḥ kuśaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

वहीं पधराकर, उसमें घृतका अभ्यङ्ग करे। फिर "शं नो देवी०' (अथर्व० १।६।१; शु० यजु० ३६। १२) इत्यादि मन्त्रसे उसका प्रक्षालन करके

English

agaru in the southwest; in the northwest the four-equal; all the oblation materials with Sadyojata kusha;

अध्याय ७८

श्लोक 43

दण्डाक्षसूत्रकौपीनभिक्षापात्राणि(३) रूपिणे ।कज्जलं कुङ्कुमन्तैलं शलाकां केशशोधनीं

daṇḍākṣasūtrakaupīnabhikṣāpātrāṇi(3) rūpiṇe / kajjalaṃ kuṅkumantailaṃ śalākāṃ keśaśodhanīṃ

हिन्दी अर्थ

आदिसे पवित्र जलद्वारा उसे स्नान करावे। तदनन्तर स्नानपीठको पूर्वादि दिशाओंमें आठ कलशोंका अधिवासन (स्थापन) करे। इनमेंसे पूर्ववर्ती कलशमें समुद्रके जल, आग्नेयकोणवर्ती

English

staff, rosary-thread, loincloth and begging bowl for the embodied one; collyrium, saffron, oil, a probe, a hair-cleanser;

अध्याय ७८

श्लोक 44

ताम्बूलं दर्पणं दद्यादुत्तरे रोचनामपि ।आसनं पादुके पात्रं योगपट्टातपत्रकं

tāmbūlaṃ darpaṇaṃ dadyāduttare rocanāmapi / āsanaṃ pāduke pātraṃ yogapaṭṭātapatrakaṃ

हिन्दी अर्थ

कुम्भमें गङ्गाजल, दक्षिणके कलशमें वर्षाके जल, नैऋत्यकोणवाले कुम्भमें झरनेके जल, पश्चिमवाले कलशमें नदीके जल, वायव्यकोणमें नदके जल,

English

betel and mirror should be given; in the north rochana also; seat, sandals, bowl, yoga-cloth, umbrella

अध्याय ७८

श्लोक 45

ऐशान्यामीशमन्त्रेण दद्यादीशानतुष्टये ।पूर्वस्याञ्चरुकं साज्यं दद्याद्गन्धादिकं नवे

aiśānyāmīśamantreṇa dadyādīśānatuṣṭaye / pūrvasyāñcarukaṃ sājyaṃ dadyādgandhādikaṃ nave

हिन्दी अर्थ

उत्तर-कुम्भमें औद्धिज (सोते)-के जल एवं ईशानवर्ती कलशमें तीर्थके जलको भरे। उपर्युक्त विविध जल न मिलनेपर सब कलशोंमें नदीके ही जलको डाले। उक्त सभी कलशोंको “यासां

English

in the northeast with Ishana's mantra one should give for Ishana's satisfaction. In the east the porridge with ghee, and scent and the rest in a new vessel.

अध्याय ७८

श्लोक 46

पूर्वित्राणि समादाय प्रोक्षितान्यर्घ्यवारिणा ।संहितामन्त्रपूतानि नीत्वा पावकसन्निधिं

pūrvitrāṇi samādāya prokṣitānyarghyavāriṇā / saṃhitāmantrapūtāni nītvā pāvakasannidhiṃ

हिन्दी अर्थ

राजा०' (अथर्व० १।३३।२) आदि मन्त्रसे अभिमन्त्रित करे। विद्वान् पुरोहित वरुणदेवका “सुमित्रिया० ' (शु० यजु० ३५। १२) आदि मन्त्रसे मार्जन और निर्मञ्छन करके, “चित्र देवानां०'

English

Having taken the earlier purifiers, sprinkled with arghya-water, purified by Samhita mantras, bringing them near the fire,

अध्याय ७८

श्लोक 47

कृष्णाजिनादिना।अच्छाद्य स्मरन् संवत्सरात्मकं ।साक्षिणं सर्वकृत्यानां गोप्तारं शिवमव्ययं

kṛṣṇājinādinā.acchādya smaran saṃvatsarātmakaṃ / sākṣiṇaṃ sarvakṛtyānāṃ goptāraṃ śivamavyayaṃ

हिन्दी अर्थ

(शु० यजु० १३।४६) तथा 'तच्कक्षुर्देवहितं० ' (शु० यजु० ३६। २४)-इन मन्त्रोसे मधुरत्रय (शहद, घी और चीनी) द्वारा वरुणदेवके नेत्रोंका उन्मीलन करे। फिर वरुणकी उस सुवर्णमयी

English

having covered with a black antelope skin and the like, remembering Shiva made of the year — the witness of all actions, the protector, the imperishable —

अध्याय ७८

श्लोक 48

१ सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे वामनीयकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।सद्योजातेन च हृदा चोत्तरे धाम निष्फलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ फलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ दण्डाक्षसूत्रकौपानतीर्थपात्राणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३५ स्वेति हेति प्रयोगेण मन्त्रसंहितया पुनः ।शोधयेच्च पवित्राणि वाराणामेकविंशतिं

1 sadyojātena ca hṛdā cottare vāmanīyakamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / sadyojātena ca hṛdā cottare dhāma niṣphalamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 phalamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 daṇḍākṣasūtrakaupānatīrthapātrāṇi iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 235 sveti heti prayogeṇa mantrasaṃhitayā punaḥ / śodhayecca pavitrāṇi vārāṇāmekaviṃśatiṃ

हिन्दी अर्थ

प्रतिमामें ज्योतिका पूजन करे एवं आचार्यको

English

by application of "sva" and "ha," again with the mantra collection, one should purify the threads twenty-one times.

अध्याय ७८

श्लोक 49

गृहादि वेष्टयेत्सूत्रैर् गन्धाद्यं (१) रवये ददेत् ।पूजिताय समाचम्य(२) कृतन्यासः कृतार्घ्यकः

gṛhādi veṣṭayetsūtrair gandhādyaṃ (1) ravaye dadet / pūjitāya samācamya(2) kṛtanyāsaḥ kṛtārghyakaḥ

हिन्दी अर्थ

आदि मन्त्रके द्वारा वरुणदेवताका पूर्व-कलशके जलसे अभिषेक करे। 'समुद्रं गच्छ०' (यजु० ६। २१) इत्यादि मन्त्रके द्वारा अग्निकोणवर्ती कलशके गङ्गाजले, ' सोमो धेनुं०' (शु० यजु०

English

One should wrap the house and the rest with threads; one should give scent and the rest to the Sun. Having rinsed before the worshipped, with placement and arghya made,

अध्याय ७८

श्लोक 50

नन्द्यादिभ्यो ऽथ(३) गन्धाख्यं(४) वास्तोश्चाथ प्रविश्य च ।शस्त्रेभ्यो लोकपालेभ्यः स्वनाम्ना शिवकुम्भके

nandyādibhyo 'tha(3) gandhākhyaṃ(4) vāstoścātha praviśya ca / śastrebhyo lokapālebhyaḥ svanāmnā śivakumbhake

हिन्दी अर्थ

३४।२१) इत्यादि मन्त्रके द्वारा दक्षिण-कलशके वर्षाजलसे, 'देवीरापो०' (शु० यजु० ६।२७) इत्यादि मन्त्रके द्वारा नैर्क्रत्यकोणवर्ती कलशके निर्झर-जलसे, "पञ्च नद्यः० ' (शु० यजु० ३४। ११)

English

to Nandi and others, then the one called scent and the house-deity, having entered, to weapons and guardians of the world by their own names in Shiva's pot.

अध्याय ७८

श्लोक 51

वर्धन्यै विघ्नराजाय गुरवे ह्य् आत्मने यजेत् ।अथ सर्वौषधीलिप्तं धूपितं पुष्पदूर्वया

vardhanyai vighnarājāya gurave hy ātmane yajet / atha sarvauṣadhīliptaṃ dhūpitaṃ puṣpadūrvayā

हिन्दी अर्थ

आदि मन्त्रके द्वारा पश्चिम-कलशके नदी-जलसे, “उद्धिद्भययः०' इत्यादि मन्त्रके द्वारा उत्तरवर्ती कलशके उद्भिज्ज-जलसे और पावमानी ऋचाके द्वारा ईशानकोणवाले कलशके तीर्थ-जलसे वरुणका

English

One should worship the Vardhani, Vighnaraja, the teacher and the Self. Then, smeared with all herbs, fumigated, with flowers and durva,

अध्याय ७८

श्लोक 52

आमन्त्र्य च पवित्रं(५) तत् विधायाञ्जलिमध्यगं ।ॐ समस्तविधिच्छिद्रपूरणे च विधिं प्रति

āmantrya ca pavitraṃ(5) tat vidhāyāñjalimadhyagaṃ / oṃ samastavidhicchidrapūraṇe ca vidhiṃ prati

हिन्दी अर्थ

अभिषेक करे। फिर यजमान मौन रहकर 'आपो हि ष्ठा०' (शु० यजु० ११।५०) मन्त्रके द्वारा पञ्चगव्यसे, ' हिरण्यवर्णा० ' (श्रीसूक्त) -के द्वारा स्वर्ण-जलसे, 'आपो अस्मान्०' (शु० यजु? ४। २)

English

having invited that sacred thread and placed it within the joined hands: "Om, to fill all gaps of rite and for the rite,

अध्याय ७८

श्लोक 53

प्रभवमन्त्रयामि त्वां त्वदिच्छावाप्तिकारिकां ।तत्सिद्धिमनुजानीहि यजतश्चिदचित्पते

prabhavamantrayāmi tvāṃ tvadicchāvāptikārikāṃ / tatsiddhimanujānīhi yajataścidacitpate

हिन्दी अर्थ

करके कूप-जलसे तथा 'आपो देवी:०' (शु० यजु० १२।३५) मन्त्रके द्वारा तड़ाग-जल एवं तोरणवर्ती वरुण-कलशके जलसे वरुणदेवको स्नान करावे। 'बरुणस्योत्तम्भनमसि०' (शु०

English

I invite you, origin, bringer of the fulfillment of your wish; grant its accomplishment to the worshipper, lord of the conscious and unconscious.

अध्याय ७८

श्लोक 54

सर्वथा सर्वदा शम्भो नमस्ते ऽस्तु प्रसीद मे ।आमन्त्रितो ऽसि देवेश सह देव्या गणेश्वरैः

sarvathā sarvadā śambho namaste 'stu prasīda me / āmantrito 'si deveśa saha devyā gaṇeśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

यजु० ४। ३६) मन्त्रके द्वारा पर्वतीय जल (अर्थात् झरनेके पानी)-से भरे हुए इक्यासी कलशोद्वारा उसको स्नान करावे। फिर 'त्वं नो अग्ने वरुणस्य०' (शु० यजु० २१।३) इत्यादि मन्त्रसे अर्घ्य प्रदान

English

In every way, always, Shambhu, homage to you; be gracious to me. You are invited, lord of gods, with the Goddess, with the lords of the hosts,

अध्याय ७८

श्लोक 55

मन्त्रेशैर् लोकपालैश् च सहितः परिचारकैः(६) ।निमन्त्रयाम्यहन्तुभ्यं प्रभाते तु पवित्रकं

mantreśair lokapālaiś ca sahitaḥ paricārakaiḥ(6) / nimantrayāmyahantubhyaṃ prabhāte tu pavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

करे। व्याहतियोंका उच्चारण करके मधुपर्क,

English

with the lords of mantras and the guardians of the world with attendants. I invite you; in the morning the sacred thread,

अध्याय ७८

श्लोक 56

नियमञ्च करिष्यामि परमेश तवाज्ञया ।इत्येवन्देवमामन्त्र्य रेचकेनामृतीकृतं

niyamañca kariṣyāmi parameśa tavājñayā / ityevandevamāmantrya recakenāmṛtīkṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

२१।१) इस मन्त्रसे पवित्रक और प्रणवसे उत्तरीय समर्पित करे॥ ११ १६॥

English

and I shall observe the vow, supreme lord, at your command." Having thus invited the god, made nectar-like by exhalation,

अध्याय ७८

श्लोक 57

शिवान्तं मूलमुच्चार्य तच्छिवाय निवेदयेत् ।१ गन्धाख्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपठः २ पूजनार्थं समाचम्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ रव्यादिभ्यो ऽथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ गन्धाद्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ आमन्त्रणपवित्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ परिवारकैविति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३६ जपं स्तोत्रं प्रमाणञ्च कृत्वा शम्भुं क्षमापयेत्

śivāntaṃ mūlamuccārya tacchivāya nivedayet / 1 gandhākhyamiti kha, ga, cihnitapustakadvayapaṭhaḥ 2 pūjanārthaṃ samācamya iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 ravyādibhyo 'theti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 gandhādyamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 āmantraṇapavitramiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 parivārakaiviti ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 236 japaṃ stotraṃ pramāṇañca kṛtvā śambhuṃ kṣamāpayet

हिन्दी अर्थ

वारुणसूक्तसे वरुणदेवताको पुष्प, चँवर, दर्पण, छत्र और पताका निवेदन करे। मूल-मन्त्रसे 'उत्तिष्ठ' ऐसा कहकर उत्थापन करे। उस रात्रिको अधिवासन करे। 'बरुणं वा०' इस मन्त्रसे

English

having uttered the root-mantra ending with Shiva, one should offer it to Shiva. Having done repetition, praise and the measure, one should ask Shambhu's forgiveness.

अध्याय ७८

श्लोक 58

हुत्वा चरोस्तृतीयांशं तद्दद्दीत शिवाग्नये(१) ।दिग्वासिभ्यो दिगीशेभ्यो भूतमातृगणेभ्य उ(२)

hutvā carostṛtīyāṃśaṃ taddaddīta śivāgnaye(1) / digvāsibhyo digīśebhyo bhūtamātṛgaṇebhya u(2)

हिन्दी अर्थ

संनिधीकरण करके वरुणसूक्तसे उनका पूजन करे। फिर मूल-मन्त्रसे सजीवीकरण करके चन्दन आदिद्वारा पूजन करे। मण्डलमें पूर्ववत् अर्चना कर ले। अग्निकुण्डमें समिधाओंका हवन करे।

English

Having offered, one should give a third part of the porridge to Shiva's fire; to the directional deities, lords of the directions, the hosts of elements and mothers,

अध्याय ७८

श्लोक 59

रुद्रेभ्यो क्षेत्रपादिभ्यो(३) नमः स्वाहा बलिस्त्वयं ।दिङ्नागाद्यैश् च पूर्वादौ क्षेत्राय चाग्नये बलिः

rudrebhyo kṣetrapādibhyo(3) namaḥ svāhā balistvayaṃ / diṅnāgādyaiś ca pūrvādau kṣetrāya cāgnaye baliḥ

हिन्दी अर्थ

वैदिक मन्त्रोंसे गङ्गा आदि चारों गौओंका दोहन करे। तदनन्तर सम्पूर्ण दिशाओंमें यवनिर्मित चरुकी स्थापना करके होम करे। चरुको व्याहृति, गायत्री या मूल-मन्त्रसे अभिमन्त्रित करके, सूर्य,

English

to the Rudras, field-guardians and others, "Homage, svaha — this is the offering"; with elephants of the quarters and others in the east and others, to the field and to Agni an offering.

अध्याय ७८

श्लोक 60

समाचम्य विधिच्छिद्रपूरकं होममाचरेत् ।पूर्णां व्याहृतिहोमञ्च कृत्वा रुन्धीत पावकं

samācamya vidhicchidrapūrakaṃ homamācaret / pūrṇāṃ vyāhṛtihomañca kṛtvā rundhīta pāvakaṃ

हिन्दी अर्थ

स्वधृति, रति, रमती, उग्र, भीम, रौद्र, विष्णु, वरुण, धाता, रायस्पोष, महेन्द्र, अग्नि, यम, निर्क्रेति, वरुण, वायु, कुबेर, ईश, अनन्त, ब्रह्मा, राजा जलेश्वर (वरुण)-इन नामोंका चतुर्थ्यन्तरूप

English

Having rinsed, one should perform the oblation that fills gaps in rite; having made the full oblation and the utterance-oblation one should enclose the fire.

अध्याय ७८

श्लोक 61

तत ओमग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि ।ओमग्नीषोमाभ्यां स्वाहाग्नये स्विष्टकृते तथा

tata omagnaye svāhā svāhā somāya caiva hi / omagnīṣomābhyāṃ svāhāgnaye sviṣṭakṛte tathā

हिन्दी अर्थ

बोलकर, अन्तमें स्वाहा लगाकर बलि समर्पित करे। "इदं विष्णुः०' (शु० यजु०५। १५) और

English

Then "Om, to Agni, svaha; to Soma, svaha; Om, to Agni and Soma, svaha; to Agni Svishtakrit" likewise.

अध्याय ७८

श्लोक 62

इत्याहुतिचतुष्कन्तु दत्वा कुर्यात्तु योजनां ।वह्निकुण्डार्चितं देवं मण्डलाभ्यर्चिते शिवे

ityāhuticatuṣkantu datvā kuryāttu yojanāṃ / vahnikuṇḍārcitaṃ devaṃ maṇḍalābhyarcite śive

हिन्दी अर्थ

३४। २१) मन्त्रसे छः आहुतियाँ देकर 'इमं मे बरुणः०' (शु० यजु० २१।१) मन्त्रसे एक

English

Having given the fourfold oblation, one should make the yoking: the god worshipped in the fire-pit, Shiva worshipped in the mandala,

अध्याय ७८

श्लोक 63

नाडीसन्धानरूपेण विधिना योजयेत्ततः ।वंशादिपात्रे विन्यस्य अस्त्रञ्च हृदयन्ततः

nāḍīsandhānarūpeṇa vidhinā yojayettataḥ / vaṃśādipātre vinyasya astrañca hṛdayantataḥ

हिन्दी अर्थ

११।५०-५२) आदि तीन ऋचाओंसे तथा “इमा रुद्र०' इत्यादि मन्त्रसे भी आहुतियाँ

English

then by rule one should join them in the form of joining of channels; having placed in a bamboo vessel the missile and then the heart,

अध्याय ७८

श्लोक 64

अधिरोप्य पवित्राणि कलाभिर्वाथ मन्त्रयेत् ।षडङ्गं ब्रह्ममूलैर् वा हृद्धर्मास्त्रञ्च योजयेत्

adhiropya pavitrāṇi kalābhirvātha mantrayet / ṣaḍaṅgaṃ brahmamūlair vā hṛddharmāstrañca yojayet

हिन्दी अर्थ

फिर दसों दिशाओंमें बलि समर्पित करे और गन्ध-पुष्प आदिसे पूजन करे। तत्पश्चात् विद्वान् पुरुष प्रतिमाको उठाकर मण्डलमें स्थापित करे तथा गन्ध-पुष्प आदि एवं स्वर्ण-पुष्प आदिके

English

having placed on them the sacred threads one should consecrate with digits or with Brahma and root-mantras, the six limbs, or join the heart, dharma and missile.

अध्याय ७८

श्लोक 65

विधाय सूत्रैः संवेष्ट्य पूजयित्वाङ्गसम्भवैः(४) ।रक्षार्थं जगदीशाय भक्तिनम्रः समर्पयेत्

vidhāya sūtraiḥ saṃveṣṭya pūjayitvāṅgasambhavaiḥ(4) / rakṣārthaṃ jagadīśāya bhaktinamraḥ samarpayet

हिन्दी अर्थ

द्वारा क्रमशः उसका पूजन करे। तदनन्तर श्रेष्ठ आचार्य आठौं दिशाओंमें दो वित्ते प्रमाणके जलाशय और आठ बालुकामयी सुरम्य वेदियोंका निर्माण करे। 'वरुणस्य० ' (यजु० ४। ३६) इस

English

Having made them with threads and wrapped, having worshipped with things arising from the limbs, humbled with devotion one should offer them to the lord of the world for protection.

अध्याय ७८

श्लोक 66

पूजिते पुष्पधूपाद्यैर् दत्वा सिद्धान्तपुस्तके ।गुरोः पादान्तिकं गत्वा भक्त्या दद्यात् पवित्रकं

pūjite puṣpadhūpādyair datvā siddhāntapustake / guroḥ pādāntikaṃ gatvā bhaktyā dadyāt pavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

एक सौ आठ आहुतियाँ देकर शान्ति-जल ले आवे और उस जलसे वरुणदेवके सिरपर अभिषेक करके सजीवीकरण करे। वरुणदेव अपनी धर्मपत्नी गौरीदेवीके साथ विराजमान नदी-नदोंसे घिरे हुए

English

Having worshipped with flowers, incense and the rest, having given in the book of doctrine, having gone to the teacher's feet one should devotedly give the sacred thread.

अध्याय ७८

श्लोक 67

निर्गत्य वहिराचम्य गोमये मण्डलत्रये ।१ शिवाज्ञया इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ भूतमातृगणेषु फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ रुद्रेभ्यः क्षेत्रपालेभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ पूजयित्वा ततः शिवमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।पूजयित्वाथ सञ्चरैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३७ पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तधावनञ्च क्रमाद् यजेत्

nirgatya vahirācamya gomaye maṇḍalatraye / 1 śivājñayā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 bhūtamātṛgaṇeṣu phaḍiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 rudrebhyaḥ kṣetrapālebhya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 pūjayitvā tataḥ śivamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / pūjayitvātha sañcarair iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 237 pañcagavyañcarundantadhāvanañca kramād yajet

हिन्दी अर्थ

हैं --इस प्रकार उनका ध्यान करे। ३ वरुणाय नमः।' मन्त्रसे पूजन करके सांनिध्यकरण करे। तत्पश्चात् वरुणदेवको उठाकर गजराजके पृष्ठदेश

English

Having gone out and rinsed outside, in three circles of cow-dung, one should worship in order the five cow-products, porridge and tooth-stick.

अध्याय ७८

श्लोक 68

आचान्तो मन्त्रसम्बद्धः कृतसङ्गीतजागरः ।स्वपेदन्तः स्मरन्नीशं बुभुक्षुर्दर्भसंस्तरे

ācānto mantrasambaddhaḥ kṛtasaṅgītajāgaraḥ / svapedantaḥ smarannīśaṃ bubhukṣurdarbhasaṃstare

हिन्दी अर्थ

करके नगरमें भ्रमण करावे। इसके बाद उस वरुणमूर्तिको ' आपो हि ष्ठा०' आदि मन्त्रका उच्चारण करके त्रिमधुयुक्त कलश-जलमें रखे और कलशसहित वरुणको जलाशयके मध्यभागमें

English

Having rinsed, bound to the mantra, having kept a musical vigil, the seeker of enjoyment should sleep on a bed of darbha, inwardly remembering the Lord.

अध्याय ७८

श्लोक 69

अनेनैव प्रकारेण मुमुक्षुरपि संविशेत् ।केवलम्भस्मशय्यायां सोपवासः समाहितः

anenaiva prakāreṇa mumukṣurapi saṃviśet / kevalambhasmaśayyāyāṃ sopavāsaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

सुरक्षितरूपसे स्थापित कर दे

English

In just this manner the seeker of liberation too should lie, only on a bed of ash, fasting and composed.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 78
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.