Agni Purana· Agni Purāṇa
79
अध्याय 79 / 381

Adhyaya 79

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७९

श्लोक 1

: पवित्रारोहणविधिः ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानः समाहितः ।कृतसन्ध्यार्चनो मन्त्री प्रविश्य मखमण्डपं

: pavitrārohaṇavidhiḥ īśvara uvāca atha prātaḥ samutthāya kṛtasnānaḥ samāhitaḥ / kṛtasandhyārcano mantrī praviśya makhamaṇḍapaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद यजमान स्नान करके वरुणका ध्यान करे। फिर ब्रह्माण्ड-संजिका सृष्टिको अग्निबीज (रं)-से दग्ध करके उसकी भस्मराशिको जलसे प्लावित करनेकी भावना करे। 'समस्त

English

Then the gods— sun, the guardian deities of the entrance and of the directions the pitcher, Isana, Siva and the fire-go should specially be worshipped, as usually done m the nawnttiki (done with some motives) rites, elaborately.

अध्याय ७९

श्लोक 2

समादाय पवित्राणि अविसर्जितदैवतः ।ऐशान्यां भाजने शुद्धे स्थापयेत् कृतमण्डले

samādāya pavitrāṇi avisarjitadaivataḥ / aiśānyāṃ bhājane śuddhe sthāpayet kṛtamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

लोक जलमय हो गया है '--ऐसी भावना करके

English

Om! Complete this sacrificial observance! Oblations to the lord of regulations, the principle of the soul, that which underlines the natural principle that is protected by the lotus- born Brahma.

अध्याय ७९

श्लोक 3

ततो विसर्ज्य देवेशं निर्माल्यमपनीय च ।पूर्ववद् भूतले शुद्धेकृत्वाह्निकमथ द्वयं

tato visarjya deveśaṃ nirmālyamapanīya ca / pūrvavad bhūtale śuddhekṛtvāhnikamatha dvayaṃ

हिन्दी अर्थ

उस जलमें जलेश्वर वरुणका ध्यान करे। इस प्रकार जलके मध्यभागमें वरुणदेवताका चिन्तन करके वहाँ यूपकी स्थापना करे। यूप चतुष्कोण, अष्टकोण या गोलाकार हो तो उत्तम माना गया है।

English

Om ham oblations to lord Siva, the lord of the prin¬ ciple of soul. Om ham oblations to (lord) Siva, the lord of the principle of learning. Om ham oblations to (lord) Siva, lord of the principle of Siva. Om ham oblations to lord Siva, the lord of all principles (of the universe). Having made obeisance to the descent of the Ganges, he should pray to it with folded palms. "You are the refuge for all beings. You reside in the movable and immovable beings.55

अध्याय ७९

श्लोक 4

आदित्यद्वारदिक्पालकुम्भेशानौ शिवे ऽनले(१) ।नैमित्तिकीं सविस्तरां कुर्यात् पूजां विशेषतः

ādityadvāradikpālakumbheśānau śive 'nale(1) / naimittikīṃ savistarāṃ kuryāt pūjāṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी लंबाई दस हाथकी होनी चाहिए। उसमें उपास्यदेवताका परिचायक चिह्न हो। उसका निर्माण किसी यज्ञ-सम्बन्धी वृक्षके काष्ठसे हुआ हो। ऐसा ही यूप कूपके लिये उपयोगी होता है।

English

"O Supreme lord! You are the witness (of the acts) of beings by pervading inside the beings. By deed or thought or words I have no other being to resort to except you."

अध्याय ७९

श्लोक 5

मन्त्राणां तर्पणं प्रायश्चित्तहोमं शरात्मना(२) ।अष्टोत्तरशतं कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतिं शनैः

mantrāṇāṃ tarpaṇaṃ prāyaścittahomaṃ śarātmanā(2) / aṣṭottaraśataṃ kṛtvā dadyāt pūrṇāhutiṃ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

उसके मूलभागमें हेममय फलका न्यास करे। वापीमें पंद्रह हाथका, पुष्करिणीमें बीस हाथका और पोखरेमें पचीस हाथका यूपकाष्ठ जलके भीतर निवेशित करे । यज्ञमण्डपके प्राङ्गणमें “यूप

English

After having bathed in the morning (t e mves or) should perform his daily rites of prayer and worship an ta e

अध्याय ७९

श्लोक 6

१ आदित्यद्वारदिक्पालान् स्कन्देशानौ शिवे ऽनले इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शराणुनेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् २३८ पवित्रं भानवे दत्वा समाचम्य ददीत च ।द्वारमालादिदिक्पालकुम्भवर्धनिकादिषु

1 ādityadvāradikpālān skandeśānau śive 'nale iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śarāṇuneti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 238 pavitraṃ bhānave datvā samācamya dadīta ca / dvāramālādidikpālakumbhavardhanikādiṣu

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म०' आदि मन्त्रसे यूपकी स्थापना करके

English

After having performed the nitya and naimittika rites as before in full, the sacred threads should be placed and lord Siva should be worshipped in the fire after obeisance.

अध्याय ७९

श्लोक 7

सन्निधाने ततः शम्भोरुपविश्य निजासने ।पवित्रमात्मने दद्याद्गणाय गुरुवह्नये

sannidhāne tataḥ śambhorupaviśya nijāsane / pavitramātmane dadyādgaṇāya guruvahnaye

हिन्दी अर्थ

आब्रहास्तम्बपर्यन्तं ये केचित्सलिलार्थिनः।

English

The expiatory oblation should then be done with the mantras of the weapons. The final oblation should then be given. One who is desirous of enjoyment should then submit the fruits of his acts to lord Siva.

अध्याय ७९

श्लोक 8

ॐ कालात्मना त्वया देव यद्दिष्टं मामके विधौ(१) ।कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं कृतं गुप्तञ्च यत्कृतं

oṃ kālātmanā tvayā deva yaddiṣṭaṃ māmake vidhau(1) / kṛtaṃ kliṣṭaṃ samutsṛṣṭaṃ kṛtaṃ guptañca yatkṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

'ब्रह्मासे लेकर तृण-पर्यन्त जो भी जलपिपासु हैं, वे इस तड़ागमें स्थित जलके द्वारा तृप्तिको प्राप्त हों ।--ऐसा कहकर जलका उत्सर्ग करे

English

"May this rite of mine become fruitful by your grace!" One who is desirous of release (from the cycle of births) should do this act (as follows): "O lord! May there be no bondage for me."

अध्याय ७९

श्लोक 9

तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं क्लिष्टमसंस्कृतं(२) ।सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया

tadastu kliṣṭamakliṣṭaṃ kṛtaṃ kliṣṭamasaṃskṛtaṃ(2) / sarvātmanāmunā śambho pavitreṇa tvadicchayā

हिन्दी अर्थ

और जलाशयमें पञ्चगव्य डाले

English

(Lord) Siva located in the fire should be united with lord Siva (in the solar plexus of the investor) by nadiyoga (assign¬ ment on limbs). The 'essence of fire should be drawn in one's heart and the fire should be discharged.

अध्याय ७९

श्लोक 10

ॐ पूरयमखव्रतं नियमेश्वराय स्वाहा ।आत्मतत्त्वे प्रकृत्यन्ते पालिते पद्मयोनिना

oṃ pūrayamakhavrataṃ niyameśvarāya svāhā / ātmatattve prakṛtyante pālite padmayoninā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ' आपो हि छ्ला० ' इत्यादि तीन ऋचाओंसे

English

After having rinsed the mouth well, (he) should enter inside (the shed) and permeate the water of the pitcher with the essence of Siva and bid farewell (after saying) "Pardon (me)".

अध्याय ७९

श्लोक 11

मूलं लयान्तमुच्चार्य पवित्रेणार्चयेच्छिवं ।विद्यातत्त्वे च विद्यान्ते विष्णुकारणपालिते

mūlaṃ layāntamuccārya pavitreṇārcayecchivaṃ / vidyātattve ca vidyānte viṣṇukāraṇapālite

हिन्दी अर्थ

जलका निक्षेप करे एवं ब्राह्मणोंको गोवंशका दान करे। सर्वसाधारणके लिये बेरोक-टोक अन-वितरणका प्रबन्ध करावे। जो मनुष्य एक लाख अश्वमेध यज्ञोंका अनुष्ठान करता है तथा जो एक बार भी जलाशयकी

English

After having taken leave of the guardian deities of the world, the sacred thread should be taken from the lord and plac¬ ed on the Candesvara (form of the lord) after worship.

अध्याय ७९

श्लोक 12

ईश्वरान्तं समुच्चार्य पवित्रमधिरोपयेत् ।शिवान्ते शिवतत्त्वे च रुद्रकारणपालिते

īśvarāntaṃ samuccārya pavitramadhiropayet / śivānte śivatattve ca rudrakāraṇapālite

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठा करता है, उसका पुण्य उन यज्ञोंकी अपेक्षा

English

Whatever annual rite has been done by me defectively, may that become perfect by your mandate, O lord! Cantfa! my master!"

अध्याय ७९

श्लोक 13

शिवान्तं मन्त्रमुच्चार्य तस्मै देयं पवित्रकं ।सर्वकारणपालेषु शिवमुच्चार्य सुव्रतः(३)

śivāntaṃ mantramuccārya tasmai deyaṃ pavitrakaṃ / sarvakāraṇapāleṣu śivamuccārya suvrataḥ(3)

हिन्दी अर्थ

उसको वस्त्रोंसे आवेष्टित करे तथा यूपके ऊपर हजारों गुना अधिक है। वह स्वर्गलोकको प्राप्त पताका लगावे। उसका गन्ध आदिसे पूजन करके होकर विमानमें प्रमुदित होता है और नरकको

English

Having uttered the mantra ending with Shiva, the sacred thread should be given to him. In the protectors of all causes, having uttered Shiva, of good vows,

अध्याय ७९

श्लोक 14

मूलं लयान्तमुच्चार्य दद्याद्गङ्गावतारकं(४) ।आत्मविद्याशिवैः प्रोक्तं मुमुक्षूणां पवित्रकं

mūlaṃ layāntamuccārya dadyādgaṅgāvatārakaṃ(4) / ātmavidyāśivaiḥ proktaṃ mumukṣūṇāṃ pavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

जगत्के लिये शान्तिकर्म करे। आचार्यको भूमि, गौ, सुवर्ण तथा जलपात्र आदि दक्षिणामें दे। अन्य ब्राह्मणोंको भी दक्षिणा दे और समागत जनोंको भोजन कराये।

English

having uttered the root ending in dissolution, one should give the Gangavataraka. The thread for seekers of liberation is declared by the Self-knowledge Shivas;

अध्याय ७९

श्लोक 15

विनिर्दिष्टं बुभुक्षूणां शिवतत्त्वात्मभिः क्रमात् ।स्वाहान्तं वा नमो ऽन्तं वा मन्त्रमेषामुदीरयेत्

vinirdiṣṭaṃ bubhukṣūṇāṃ śivatattvātmabhiḥ kramāt / svāhāntaṃ vā namo 'ntaṃ vā mantrameṣāmudīrayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें "कुआँ

English

for seekers of enjoyment it is indicated in order by the Shiva-principle beings. One should utter their mantra ending in svaha or in namah.

अध्याय ७९

श्लोक 16

ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा १ प्रभुस्त्वं मामकेविधौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ हुतं यत्र वषट्कृतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सर्वतत्त्वेषु सुव्रत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ४ दद्यादङ्गावतारकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २३९ ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं शिवतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं सर्वतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा नत्वा गङ्गावतारन्तु प्रार्थयेत्तं कृताञ्जलिः ।त्वङ्गतिः सर्वभूतानां संस्थितिस्त्वञ्चराचरे

oṃ hāṃ ātmatattvādhipataye śivāya svāhā 1 prabhustvaṃ māmakevidhau iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 hutaṃ yatra vaṣaṭkṛtamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 sarvatattveṣu suvrata iti kha, ga, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 4 dadyādaṅgāvatārakamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 239 oṃ hāṃ vidyātattvādhipataye śivāya svāhā oṃ hauṃ śivatattvādhipataye śivāya svāhā oṃ hauṃ sarvatattvādhipataye śivāya svāhā natvā gaṅgāvatārantu prārthayettaṃ kṛtāñjaliḥ / tvaṅgatiḥ sarvabhūtānāṃ saṃsthitistvañcarācare

हिन्दी अर्थ

कभी नहीं प्राप्त होता है

English

"Om Ham, to the lord of the Self-principle, Shiva, svaha. Om Ham, to the lord of the knowledge-principle, Shiva, svaha. Om Haum, to the lord of the Shiva-principle, Shiva, svaha. Om Haum, to the lord of all principles, Shiva, svaha." Having bowed to the Gangavataraka, with joined hands one should pray: "You are the refuge of all beings, you stand in the moving and unmoving;

अध्याय ७९

श्लोक 17

अन्तश्चारेण भूतानां(१) द्रष्टा त्वं परमेश्वर ।कर्मणा मनसा वाचा त्वत्तो नान्या गतिर्मम

antaścāreṇa bhūtānāṃ(1) draṣṭā tvaṃ parameśvara / karmaṇā manasā vācā tvatto nānyā gatirmama

हिन्दी अर्थ

जलाशयसे गौ आदि पशु जल पीते हैं, इससे कर्ता

English

by moving within beings you, supreme lord, are the seer. By action, mind and speech, I have no other refuge than you.

अध्याय ७९

श्लोक 18

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्यहीनञ्च यत् कृतं ।जपहोमार्चनैर् हीनं कृतं नित्यं मया तव

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ dravyahīnañca yat kṛtaṃ / japahomārcanair hīnaṃ kṛtaṃ nityaṃ mayā tava

हिन्दी अर्थ

पापमुक्त हो जाता है, मनुष्य जलदानसे सम्पूर्ण दानोंका

English

What I have done without mantra, without rite, without materials, without repetition, oblation and worship, daily for you,

अध्याय ७९

श्लोक 19

अकृतं वाक्यहीनं च तत् पूरय महेश्वरं(२) ।सुपूतस्त्वं परेशान(३) पवित्रं पापनाशनं

akṛtaṃ vākyahīnaṃ ca tat pūraya maheśvaraṃ(2) / supūtastvaṃ pareśāna(3) pavitraṃ pāpanāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

फल प्राप्त करके स्वर्गलोकको जाता है

English

and what is undone or without proper speech, fill that, great Lord. You, supreme lord, are the best-purified, the sin-destroying purifier;

अध्याय ७९

श्लोक 20

त्वया पवित्रितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं ।खण्डितं यन्मया देव व्रतं वैकल्पयोगतः

tvayā pavitritaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamaṃ / khaṇḍitaṃ yanmayā deva vrataṃ vaikalpayogataḥ

हिन्दी अर्थ

बावड़ी तथा पोखरे आदिकी प्रतिष्ठाका वर्णन

English

by you all the world, moving and unmoving, is purified. Whatever vow has been broken by me, god, through defect of procedure,

अध्याय ७९

श्लोक 21

एकीभवतु तत् सर्वं तवाज्ञासूत्रगुम्फितं ।जपं निवेद्य देवस्य भक्त्या स्तोत्रं विधाय च

ekībhavatu tat sarvaṃ tavājñāsūtragumphitaṃ / japaṃ nivedya devasya bhaktyā stotraṃ vidhāya ca

हिन्दी अर्थ

नामक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

let all that become one, strung on the thread of your command." Having offered the repetition to the god and made a hymn with devotion,

अध्याय ७९

श्लोक 22

नत्वा तु गुरुणादिष्टं गृह्णीयान्नियमन्नरः ।चतुर्मासं त्रिमासं वा त्र्यहमेकाहमेव च

natvā tu guruṇādiṣṭaṃ gṛhṇīyānniyamannaraḥ / caturmāsaṃ trimāsaṃ vā tryahamekāhameva ca

हिन्दी अर्थ

सभा-स्थापन और एकशालादि भवनके निर्माण आदिकी विधि, गृहप्रवेशका क्रम तथा गोमातासे अभ्युदयके लिये प्रार्थना

English

having bowed, the man should take up the vow told by the teacher: four months, three months, three days or one day.

अध्याय ७९

श्लोक 23

प्रणम्य क्षमयित्वेशं गत्वा कुण्डान्तिकं व्रती ।पावकस्थे शिवे ऽप्येवं पवित्राणां चतुष्टयं

praṇamya kṣamayitveśaṃ gatvā kuṇḍāntikaṃ vratī / pāvakasthe śive 'pyevaṃ pavitrāṇāṃ catuṣṭayaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् बोले अब मैं सभा (देवमन्दिर) आदिको स्थापनाका विषय बताऊँगा तथा इन सबको प्रवृत्तिके विषयमें भी कुछ कहूँगा। भूमिको परीक्षा करके वहाँ वास्तुदेवताका पूजन

English

Having bowed and asked forgiveness of the Lord, the vower, going to the pit, thus the four sacred threads even on Shiva in the fire,

अध्याय ७९

श्लोक 24

समारोप्य समभ्यर्च्य पुष्पधूपाक्षतादिभिः ।अन्तर्बलिं पवित्रञ्च रुद्रादिभ्यो निवेदयेत्

samāropya samabhyarcya puṣpadhūpākṣatādibhiḥ / antarbaliṃ pavitrañca rudrādibhyo nivedayet

हिन्दी अर्थ

करे। अपनी इच्छाके अनुसार देव-सभा (मन्दिर) - का निर्माण करके अपनी ही रुचिके अनुकूल

English

having placed and worshipped with flowers, incense, rice and the rest, one should offer the inner offering and the sacred thread to the Rudras and others.

अध्याय ७९

श्लोक 25

प्रविश्यान्तः शिवं स्तुत्वा सप्रणामं क्षमापयेत् ।१ अन्तश् चर त्वं भूतानामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ परिपूर्णं करो तु मे इति ग, चिहितपुस्तकपाठः ३ अमृतस्त्वं परेशान इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४० प्रायश्चित्तकृतं होमं कृत्वा हुत्वा च पायसं

praviśyāntaḥ śivaṃ stutvā sapraṇāmaṃ kṣamāpayet / 1 antaś cara tvaṃ bhūtānāmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 paripūrṇaṃ karo tu me iti ga, cihitapustakapāṭhaḥ 3 amṛtastvaṃ pareśāna iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 240 prāyaścittakṛtaṃ homaṃ kṛtvā hutvā ca pāyasaṃ

हिन्दी अर्थ

अथवा ग्राम आदिमें सभाका निर्माण करावे; सूने

English

Having entered within and praised Shiva, with bowing one should ask forgiveness. Having made the expiatory oblation and offered the pudding,

अध्याय ७९

श्लोक 26

शनैः पूर्णाहुतिं दत्वा वह्निस्थं विसृजेच्छिवं ।होमं व्याहृतिभिः कृत्वा रुन्ध्यान्निष्ठुरयानलं

śanaiḥ pūrṇāhutiṃ datvā vahnisthaṃ visṛjecchivaṃ / homaṃ vyāhṛtibhiḥ kṛtvā rundhyānniṣṭhurayānalaṃ

हिन्दी अर्थ

स्थानमें नहीं। देव-सभाका निर्माण एवं स्थापना करनेवाला पुरुष निर्मल (पापरहित) होकर, अपने समस्त कुलका उद्धार करके स्वर्गलोकमें आनन्दका अनुभव करता है। इस विधिसे भगवान्

English

slowly giving the full oblation, one should dismiss Shiva from the fire. Having made the oblation with utterances, one should enclose the fire sternly.

अध्याय ७९

श्लोक 27

अग्न्यादिभ्यस्ततो दद्यादाहुतीनां चतुष्टयं ।दिक्पतिभ्यस्ततो दद्यात्(१) सपवित्रं वहिर्बलिं

agnyādibhyastato dadyādāhutīnāṃ catuṣṭayaṃ / dikpatibhyastato dadyāt(1) sapavitraṃ vahirbaliṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके सतमहले मन्दिरका निर्माण करना चाहिए। ठीक उसी तरह, जैसे राजाओंके प्रासाद बनाये जाते हैं। अन्य देवताओंके लिये भी यही बात है। पूर्वादि दिशाओंके क्रमसे जो ध्वज आदि आय

English

Then one should give a fourfold oblation to Agni and the rest; then to the guardians of the quarters, with the sacred thread, an outer offering.

अध्याय ७९

श्लोक 28

सिद्धान्तपुस्तके दद्यात् सप्रमाणं पवित्रकं ।ॐ हां भूः स्वाहा ।ॐ हां भुवः स्वाहा ।ॐ हां स्वः स्वाहा ।ॐ हां भूर्भुवः स्वः स्वाहा होमं व्याहृतिभिः कृत्वा दत्वा।अहुतिचतुष्टयं

siddhāntapustake dadyāt sapramāṇaṃ pavitrakaṃ / oṃ hāṃ bhūḥ svāhā / oṃ hāṃ bhuvaḥ svāhā / oṃ hāṃ svaḥ svāhā / oṃ hāṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ svāhā homaṃ vyāhṛtibhiḥ kṛtvā datvā.ahuticatuṣṭayaṃ

हिन्दी अर्थ

होते हैं, उनमेंसे कोण-दिशाओंमें स्थित आयोंको त्याग देना चाहिए। चार, तीन, दो अथवा एकशालाका गृह बनावे। जहाँ व्यय (ऋण) अधिक हो, ऐसे 'पदः' पर घर न बनावे;

English

In the book of doctrine one should give the thread with measure. "Om Ham Bhuh svaha; Om Ham Bhuvah svaha; Om Ham Svah svaha; Om Ham Bhur Bhuvah Svah svaha" — having made the oblation with utterances, having given the four oblations,

अध्याय ७९

श्लोक 29

ॐ हां अग्नये स्वाहा ।ॐ हां सोमाय स्वाहा ।ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा ।ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा गुरुं शिवमिवाभ्यर्च्य वस्त्रभूषादिविस्तरैः ।समग्रं सफलं तस्य क्रियाकाण्डादि वार्षिकं

oṃ hāṃ agnaye svāhā / oṃ hāṃ somāya svāhā / oṃ hāṃ agnīṣomābhyāṃ svāhā / oṃ hāṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā guruṃ śivamivābhyarcya vastrabhūṣādivistaraiḥ / samagraṃ saphalaṃ tasya kriyākāṇḍādi vārṣikaṃ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि वह व्ययरूपी दोषको उत्पन्न करनेवाला होता है। अधिक 'आय' होनेपर भी पीड़ाकी सम्भावना रहती है; अतः आय-व्ययको समभावसे संतुलित करके रखे

English

"Om Ham, to Agni, svaha; Om Ham, to Soma, svaha; Om Ham, to Agni-Soma, svaha; Om Ham, to Agni Svishtakrit, svaha." Having worshipped the teacher like Shiva with garments, ornaments and the like at length, his yearly ritual section and the rest is complete and fruitful.

अध्याय ७९

श्लोक 30

यस्य तुष्टो गुरुः सम्यगित्याह परमेश्वरः ।इत्थं गुरोः समारोप्य हृदालम्बिपवित्रकं

yasya tuṣṭo guruḥ samyagityāha parameśvaraḥ / itthaṃ guroḥ samāropya hṛdālambipavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

घरकी लंबाई और चौड़ाई जितने हाथको हों, उन्हें परस्पर गुणित करनेसे जो संख्या होती है, उसे 'करराशि' कहा गया है; उसे गर्गाचार्यकी बतायी हुई ज्योतिष-विद्यामें प्रवीण

English

"Of whom the teacher is well pleased," so said the Supreme Lord. Thus having placed on the teacher the thread hanging on the heart,

अध्याय ७९

श्लोक 31

द्विजातीन् भोजयित्वा तु भक्त्या वस्त्रादिकं ददेत् ।दानेनानेन देवेश प्रीयतां मे सदा शिवः

dvijātīn bhojayitvā tu bhaktyā vastrādikaṃ dadet / dānenānena deveśa prīyatāṃ me sadā śivaḥ

हिन्दी अर्थ

गुरु (पुरोहित) आठगुना करे। फिर सातसे भाग देनेपर शेषके अनुसार 'वार'का निश्चय होता है और आठसे भाग देनेपर जो शेष होता है, वह “व्यय” माना गया है। अथवा विद्वान् पुरुष

English

having fed twice-born, one should devotedly give clothes and the rest: "By this gift, lord of gods, may Shiva be ever pleased with me."

अध्याय ७९

श्लोक 32

भक्त्या स्नानादिकं प्रातः कृत्वा शम्भोः समाहरेत् ।पवित्राण्यष्टपुष्पैस्तं पूजयित्वा विसर्जयेत्

bhaktyā snānādikaṃ prātaḥ kṛtvā śambhoḥ samāharet / pavitrāṇyaṣṭapuṣpaistaṃ pūjayitvā visarjayet

हिन्दी अर्थ

करराशिमें सातसे गुणा करे। फिर उस गुणनफलमें आठसे भाग देकर शेषके अनुसार ध्वजादि आयोंको कल्पना करे।

English

Having devoutly done bathing and the rest in the morning, one should take away Shambhu's threads, worship him with eight flowers and dismiss him.

अध्याय ७९

श्लोक 33

नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा विस्तरेण यथा पुरा ।पवित्राणि समारोप्य प्रणम्याग्नौ शिवं यजेत्

nityaṃ naimittikaṃ kṛtvā vistareṇa yathā purā / pavitrāṇi samāropya praṇamyāgnau śivaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

८. ध्वाङ्क्ष (काक)-ये क्रमशः आठ आय कहे गये हैं, जो पूर्वादि दिशाओंमें प्रकट होते हैं- इस प्रकार इनको कल्पना करनी चाहिए

English

Having done the daily and occasional rites in detail as before, having placed the threads and bowed, one should worship Shiva in the fire.

अध्याय ७९

श्लोक 34

प्रायश्चित्तं ततो ऽस्त्रेण हुत्वा(२) पूर्णाहुतिं यजेत् ।१ दिक्पालेभ्यस्ततो दत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ततो ऽस्त्रेण कृत्वेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४१ भुक्तिकामः शिवायाथ कुर्यात् कर्मसमर्पणं

prāyaścittaṃ tato 'streṇa hutvā(2) pūrṇāhutiṃ yajet / 1 dikpālebhyastato datveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 tato 'streṇa kṛtveti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 241 bhuktikāmaḥ śivāyātha kuryāt karmasamarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

तीन शालाओंसे युक्त गृहके अनेक भेदोंमेंसे तीन प्रारम्भिक भेद उत्तम माने गये हैं।' उत्तर- पूर्व दिशामें इसका निर्माण वर्जित है। दक्षिण दिशामें अन्यगृहसे युक्त दो शालाओंवाला भवन

English

Then one should offer the expiation with the missile-mantra and give the full oblation. The seeker of enjoyment should then offer the work to Shiva:

अध्याय ७९

श्लोक 35

त्वत्प्रसादेन कर्मेदं मास्तु फलसाधकं ।मुक्तिकामस्तु कर्मेदं मास्तु मे नाथ बन्धकं

tvatprasādena karmedaṃ māstu phalasādhakaṃ / muktikāmastu karmedaṃ māstu me nātha bandhakaṃ

हिन्दी अर्थ

सदा श्रेष्ठ माना जाता है। दक्षिण दिशामें अनेक या एक शालावाला गृह भी उत्तम है। दक्षिण- पश्चिममें भी एक शालावाला गृह श्रेष्ठ होता है। एक शालावाले गृहके जो प्रथम (ध्रुव और धान्य

English

"By your grace may this work not be a producer of fruit for me." The seeker of liberation: "May this work not bind me, lord."

अध्याय ७९

श्लोक 36

वह्निस्थं नाडीयोगेन शिवं संयोजयेछिवे ।हृदि न्यस्याग्निसङ्घातं पावकं च विसर्जयेत्

vahnisthaṃ nāḍīyogena śivaṃ saṃyojayechive / hṛdi nyasyāgnisaṅghātaṃ pāvakaṃ ca visarjayet

हिन्दी अर्थ

नामक) दो भेद हैं, वे उत्तम हैं। इस प्रकार गृहके सोलहर भेदोंमेंसे अधिकांश (अर्थात् १०) उत्तम हैं और शेष (छः, अर्थात् पाँचवाँ, नवाँ,

English

Shiva in the fire one should unite with Shiva by the joining of channels. Having placed the mass of fire in the heart, one should dismiss the fire.

अध्याय ७९

श्लोक 37

समाचम्य प्रविश्यान्तः कुम्भानुगतसंवरान् ।शिवे संयोज्य साक्षेपं क्षमस्वेति विसर्जयेत्

samācamya praviśyāntaḥ kumbhānugatasaṃvarān / śive saṃyojya sākṣepaṃ kṣamasveti visarjayet

हिन्दी अर्थ

भयावह हैं। चार शाला (या द्वार)-वाला गृह सदा उत्तम है; वह सभी दोषोंसे रहित है।

English

Having rinsed and entered within, the coverings along the pot, having united them with Shiva, one should dismiss with "Forgive."

अध्याय ७९

श्लोक 38

विसृज्य लोकपालादीनादायेशात् पवित्रकं ।सति चण्डेश्वरे पूजां कृत्वा दत्वा पवित्रकं

visṛjya lokapālādīnādāyeśāt pavitrakaṃ / sati caṇḍeśvare pūjāṃ kṛtvā datvā pavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

मंजिलतकका मन्दिर बनावे, जो द्वार-वेधादि दोष तथा पुराने सामानसे रहित हो। उसे सदा मानव-समुदायके लिये कथित कर्म एवं प्रतिष्ठा- विधिके अनुसार स्थापित करे॥ १०-१३ ३ ॥

English

Having dismissed the guardians of the world and the rest and taken the thread from Ishana, with Chandeshvara present, having done worship and given the thread,

अध्याय ७९

श्लोक 39

तन्निर्माल्यादिकं तस्मै सपवित्रं समर्पयेत् ।अथवा स्थण्डिले चण्डं विधिना पूर्ववद्यजेत्

tannirmālyādikaṃ tasmai sapavitraṃ samarpayet / athavā sthaṇḍile caṇḍaṃ vidhinā pūrvavadyajet

हिन्दी अर्थ

गृहप्रवेश करनेवाले गृहस्थ पुरुषको चाहिए कि वह आलस्य छोड़कर प्रातःकाल सर्वौषधि- मिश्रित जलसे स्नान करके, पवित्र हो, हैवज्ञ ब्राह्मणोंकी पूजा करके उन्हें मधुर अन्न (मीठे

English

one should offer him that remnant with the thread. Or one should worship Chanda on a platform as before by rule:

अध्याय ७९

श्लोक 40

यत् किञ्चिद्वार्षिकं कर्म कृतं न्यूनाधिकं मया ।तदस्तु परिपूर्णं मे चण्ड नाथ तवाज्ञया

yat kiñcidvārṣikaṃ karma kṛtaṃ nyūnādhikaṃ mayā / tadastu paripūrṇaṃ me caṇḍa nātha tavājñayā

हिन्दी अर्थ

पकवान) भोजन करावे। फिर उन ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराकर गायके पीठपर हाथ रखे हुए, पूर्ण कलश आदिसे सुशोभित तोरणयुक्त गृहमें प्रवेश करे। घरमें जाकर एकाग्रचित्त हो,

English

"Whatever yearly work has been done by me, more or less, may it be complete for me at your command, lord Chanda."

अध्याय ७९

श्लोक 41

इति विज्ञाप्य देवेशं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् ।त्यक्तनिर्माल्यकः शुद्धः स्नापयित्वा शिवं यजेत् ।पञ्चयोजनसंस्थो ऽपि पवित्रं गुरुसन्निधौ

iti vijñāpya deveśaṃ natvā stutvā visarjayet / tyaktanirmālyakaḥ śuddhaḥ snāpayitvā śivaṃ yajet / pañcayojanasaṃstho 'pi pavitraṃ gurusannidhau

हिन्दी अर्थ

गौके सम्मुख हाथ जोड़ यह पुष्टिकारक मन्त्र पढ़े--' ३ श्रीवसिष्ठजीके द्वारा लालित-पालित नन्दे! धन और संतान देकर मेरा आनन्द बढ़ाओ। प्रजाको विजय दिलानेवाली भार्गवनन्दिनि जये!

English

Having thus informed the lord of the gods, having bowed and praised, one should dismiss him. Having left the remnant, pure, having bathed Shiva, one should worship; even standing five yojanas away, the thread in the presence of the teacher.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 79
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.