Agni Purana· Agni Purāṇa
80
अध्याय 80 / 381

Adhyaya 80

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८०

श्लोक 1

दमनकारोहणविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये दमनकारोहविधिं पूर्ववदाचरेत् ।हरकोपात् पुरा जातो भैरवो दमिताः सुराः

damanakārohaṇavidhiḥ īśvara uvāca vakṣye damanakārohavidhiṃ pūrvavadācaret / harakopāt purā jāto bhairavo damitāḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम मुझे धन और सम्मत्तिसे आनन्दित करो।

English

Having worshipped the sun-god, Sankara (Siva) and fire-god as prescribed, the root (of the tree) should be placed on the west of the lord alongwith the (clump of) earth.

अध्याय ८०

श्लोक 2

तेनाथ शप्तो विटपो भवेति त्रिपुरारिणा ।प्रसन्नेनेरितं चेदं पूजयिष्यन्ति ये नराः

tenātha śapto viṭapo bhaveti tripurāriṇā / prasanneneritaṃ cedaṃ pūjayiṣyanti ye narāḥ

हिन्दी अर्थ

१. भूमिकी लंबाई-चौड़ाईको परस्पर गुणित करनेसे जो संख्या आती है, उसे “पद' कहते हैं ।

English

The stump (may be placed) on the left or on the head (of the image), the dhatri (myrabolan) on the north, the bioken leaves on the south and its flower on the east.

अध्याय ८०

श्लोक 3

परिपूर्णफलं तेषां नान्यथा ते भविष्यति ।सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां दमनं संहितात्मभिः

paripūrṇaphalaṃ teṣāṃ nānyathā te bhaviṣyati / saptamyāṃ vā trayodaśyāṃ damanaṃ saṃhitātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

२-३. नारदपुराण, पूर्वभाग, द्वितीयपाद, अध्याय ५६के श्लोक ५८० से ५८२ में कहा गया है कि 'घरके छः भेद हैं-एकशाला, द्विशाला, त्रिशाला, चतुःशाला, सप्तशाला और दशशाला'। इनमेंसे प्रत्येकके सोलह-सोलह भेद होते हैं। उन सबके नाम क्रमशः इस प्रकार हैं -१. ध्रुव, २. धान्य, ३. जय, ४. नन्द, ५. खर, ६. कान्त, ७. मनोरम, ८. सुमुख, ९. दुर्मुख, १०. क्रूर, ११. शत्रुद, १२. स्वर्णद, १३. क्षय, १४. आक्रन्द, १५. विपुल, १६. विजय। पूर्वादि दिशाओंमें इनका निर्माण होता है। इनका जैसा नाम, वैसा

English

The fruits and roots should be placed in a cup. Lord Siva should be worshipped in the north-east. The lord should be invoked after having placed the five articles of worship- in the folded palms and (later) placing them on one's head.

अध्याय ८०

श्लोक 4

सम्पूज्य बोधयेद्वृक्षं भववाक्येन मन्त्रवित् ।हरप्रसादसंभूत त्वमत्र सन्निधीभव

sampūjya bodhayedvṛkṣaṃ bhavavākyena mantravit / haraprasādasaṃbhūta tvamatra sannidhībhava

हिन्दी अर्थ

अङ्गिराकी पुत्री पूर्णे! तुम मेरे मनोरथको पूर्ण करो-मुझे पूर्णकाम बना दो। काश्यपकुमारी भद्रे! तुम मेरी बुद्धिको कल्याणमयी बना दो। सबको आनन्द प्रदान करनेवाली वसिष्ठनन्दिनी

English

"O lord of celestials! You have been invoked by me in the early morning! O lord! the merit of this penance has to become fully fruitful by your mandate."

अध्याय ८०

श्लोक 5

शिवकार्यं समुद्दिश्य नेतव्यो ऽसि शिवाज्ञया ।गृहे ऽप्यामन्त्रणं कुर्यात् सायाह्ने चाधिवासनं

śivakāryaṃ samuddiśya netavyo 'si śivājñayā / gṛhe 'pyāmantraṇaṃ kuryāt sāyāhne cādhivāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

नन्दे! तुम समस्त बीजों और ओषधियोंसे युक्त तथा सम्पूर्ण रत्नौषधियोंसे सम्पन्न होकर इस सुन्दर घरमें सदा आनन्दपूर्वक रहो'॥ १४--१९ ॥

English

After having kept the sacred remnants in the vessel covered, (the votary) should worship the lord of the universe with flowers etc., after having bathed early in the morning.

अध्याय ८०

श्लोक 6

यथाविधि समभ्यर्च्य सूर्यशङ्करपावकान् ।देवस्य पश्चिमे मूलं दद्यात्तस्य मृदा युतं

yathāvidhi samabhyarcya sūryaśaṅkarapāvakān / devasya paścime mūlaṃ dadyāttasya mṛdā yutaṃ

हिन्दी अर्थ

“कश्यप प्रजापतिको पुत्री देवि भद्रे! तुम सर्वथा सुन्दर हो, महती महत्तासे युक्त हो, सौभाग्यशालिनी एवं उत्तम व्रतका पालन करनेवाली हो; मेरे घरमें आनन्दपूर्वक निवास करो। देवि

English

"O lord! Whatever has been m excess or m short m my acts let all that be complete by this investiture of the dama-

अध्याय ८०

श्लोक 7

वामेन शिरसा वाथ नालं धात्रीं तथोत्तरे ।दक्षिणे भग्नपत्रञ्च प्राच्यां पुष्पञ्च धारणं

vāmena śirasā vātha nālaṃ dhātrīṃ tathottare / dakṣiṇe bhagnapatrañca prācyāṃ puṣpañca dhāraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

पूजन किया है, तुम चन्दन और पुष्पमालासे अलंकृत हो तथा संसारके समस्त ऐश्वर्याको देनेवाली हो। तुम मेरे घरमें आनन्दपूर्वक विहरो। अङ्गिरामुनिकी पुत्री पूर्णे! तुम अव्यक्त एवं अव्याकृत हो; इष्टके

English

With the left head or with the stem; Dhatri in the north; the broken leaf in the south; in the east a flower for wearing;

अध्याय ८०

श्लोक 8

पुटिकास्थं फलं मूलमथैशान्यां यजेच्छिवं ।पञ्चाङ्गमञ्जलौ कृत्वा आमन्त्र्य शिरसि न्यसेत्

puṭikāsthaṃ phalaṃ mūlamathaiśānyāṃ yajecchivaṃ / pañcāṅgamañjalau kṛtvā āmantrya śirasi nyaset

हिन्दी अर्थ

देवि! तुम मुझे अभीष्ट वस्तु प्रदान करो। मैं तुम्हारी इस घरमें प्रतिष्ठा चाहता हूँ। देवि! तुम देशके स्वामी (राजा), ग्राम या नगरके स्वामी तथा गृहस्वामीपर भी अनुग्रह करनेवाली हो। मेरे घरमें

English

fruit or root in a leaf-cup; then one should worship Shiva in the northeast. Having made the five limbs on the joined hands, having invited, one should place on the head:

अध्याय ८०

श्लोक 9

आमन्त्रितो ऽसि देवेश प्रातःकाले(१) मया प्रभो ।कर्तव्यस्तपसो लाभः पूर्णं सर्वं तवाज्ञया

āmantrito 'si deveśa prātaḥkāle(1) mayā prabho / kartavyastapaso lābhaḥ pūrṇaṃ sarvaṃ tavājñayā

हिन्दी अर्थ

पशुओंकी वृद्धि करनेवाली बनो'

English

"You have been invited, lord of gods, by me in the morning, Lord; the gain of austerity is to be made; all is full at your command."

अध्याय ८०

श्लोक 10

मूलेन शेषं पात्रस्थं पिधायाथ पवित्रकं ।प्रातः स्नात्वा जगन्नाथं गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्(२)

mūlena śeṣaṃ pātrasthaṃ pidhāyātha pavitrakaṃ / prātaḥ snātvā jagannāthaṃ gandhapuṣpādibhiryajet(2)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराण्मे 'सभा आदिकी स्थापनाके विधानका वर्णन” नामक पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

With the root-mantra, having covered the rest in the vessel, then the thread; in the morning, having bathed, one should worship the lord of the world with scent, flowers and the rest.

अध्याय ८०

श्लोक 11

नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा दमनैः पूजयेत्ततः ।शेषमञ्जलिमादाय आत्मविद्याशिवात्मभिः

nityaṃ naimittikaṃ kṛtvā damanaiḥ pūjayettataḥ / śeṣamañjalimādāya ātmavidyāśivātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् कहते हैं- अब मैं देव-समुदायकी प्रतिष्ठाका वर्णन करूँगा। यह भगवान् वासुदेवकी प्रतिष्ठाकी भाँति ही होती है। आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, ऋषि तथा अन्य

English

Having done the daily and occasional rite, one should then worship with damana; having taken the remaining handful, with the Self-knowledge Shivas,

अध्याय ८०

श्लोक 12

मूलाद्यैर् ईश्वरान्तैश् च चतुर्थाञ्जलिना ततः ।ॐ हौं मखेश्वराय मखं पूरय शूलपाणये नमः १ देवेश पूजाकाले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गन्धपुष्पादिनार्चयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४३ शिवं वह्निं च सम्पूज्य गुरुं प्रार्च्याथ बोधयेत्

mūlādyair īśvarāntaiś ca caturthāñjalinā tataḥ / oṃ hauṃ makheśvarāya makhaṃ pūraya śūlapāṇaye namaḥ 1 deveśa pūjākāle iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 gandhapuṣpādinārcayediti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 243 śivaṃ vahniṃ ca sampūjya guruṃ prārcyātha bodhayet

हिन्दी अर्थ

देवगण-ये देवसमुदाय हैं। इनकी स्थापनाके

English

with the root and the others up to Ishvara, then with the fourth handful: "Om Haum, to the lord of the sacrifice, fulfill the sacrifice; homage to the trident-bearer." Having worshipped Shiva and the fire and the teacher, one should inform:

अध्याय ८०

श्लोक 13

भगवन्नतिरिक्तं वा हीनं वा यन्मया कृतं ।सर्वं तदस्तु सम्पूर्णं यच्च दामनकं मम ।सकलं चैत्रमासोत्थं फलं प्राप्य दिवं व्रजेत्

bhagavannatiriktaṃ vā hīnaṃ vā yanmayā kṛtaṃ / sarvaṃ tadastu sampūrṇaṃ yacca dāmanakaṃ mama / sakalaṃ caitramāsotthaṃ phalaṃ prāpya divaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

करके उसे मात्राओंद्वारा भेदन करे, अर्थात् उसमें स्वरमात्रा लगावे। फिर दीर्घ स्वरोंसे युक्त उन बीजोंद्वार अङ्गन्यास करे। उस प्रथम अक्षरको बिन्दु और प्रणवसे संयुक्त करके 'बीज' माने। समस्त

English

"Lord, whatever excess or deficiency was done by me, may all that be complete, and my damanaka." Having obtained the whole fruit arising from the month of Chaitra, one goes to heaven.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 80
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.