Agni Purana· Agni Purāṇa
81
अध्याय 81 / 381

Adhyaya 81

93 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८१

श्लोक 1

समयदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच वाक्ष्यामि भोगमोक्षार्थं दीक्षां पापक्षयङ्करीं ।मलमायादिपाशानां विश्लेषः क्रियते यया

samayadīkṣāvidhānaṃ īśvara uvāca vākṣyāmi bhogamokṣārthaṃ dīkṣāṃ pāpakṣayaṅkarīṃ / malamāyādipāśānāṃ viśleṣaḥ kriyate yayā

हिन्दी अर्थ

स्थापन करे। इसके सिवा मैं नियम, व्रत, कृच्छू, मठ, सेतु, गृह, मासोपवास और द्वादशीव्रत आदिको स्थापनाके विषयमें भी कहूँगा

English

The third variety can (hold communion) by prayer with the region from kala to the earth. The initiation is also considered to be of two kinds — devoid of any hold and possessing a hold.

अध्याय ८१

श्लोक 2

ज्ञानञ्च जन्यते शिष्ये सा दीक्षा भुक्तिमुक्तिदा ।विज्ञातकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः(१)

jñānañca janyate śiṣye sā dīkṣā bhuktimuktidā / vijñātakalanāmaiko dvitīyaḥ pralayākalaḥ(1)

हिन्दी अर्थ

पहले शिला, पूर्णकुम्भ और कांस्यपात्र लाकर रखे। साधक ब्रह्मकूर्चको लाकर 'तद् विष्णोः

English

(The initiation) independent of any (external) aid is for the first two categories (among the three) and that which is dependent on any (external) aid is for (the third category) sakala (endowed with a form). (The initiation in the first sort) is done by the worship of Sambhu (Siva) alone without any dependence.

अध्याय ८१

श्लोक 3

तृतीयः सकलः शास्त्रे ऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः ।तत्राद्यो मलमात्रेण मुक्तो ऽन्यो मलकर्मभिः

tṛtīyaḥ sakalaḥ śāstre 'nugrāhyastrividho mataḥ / tatrādyo malamātreṇa mukto 'nyo malakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

परमम्०' (शु० यजु० ६।५) मन्त्रके द्वारा कपिला गौके दुग्धसे यवमय चरु श्रपित करे। प्रणवके द्वारा उसमें घृत डालकर दर्वी (कलछी)-से संघटित करे। इस प्रकार चरुको सिद्ध करके

English

One consists of performance of acts preceded by (pre¬ parations of) sacrificial pits and mystical diagrams. The other one is composed of knowledge which is achieved by the operation of the mind.

अध्याय ८१

श्लोक 4

कलादिभूमिपर्यन्तं स्तवैस्तु सकलो यतः ।निराधाराथ साधारा दीक्षापि द्विविधा मता

kalādibhūmiparyantaṃ stavaistu sakalo yataḥ / nirādhārātha sādhārā dīkṣāpi dvividhā matā

हिन्दी अर्थ

उतार ले। फिर श्रीविष्णुका पूजन करके हवन करे। व्याहति और गायत्रीसे युक्त ' तद्विप्रासो० ' (शु० यजु० ३४।४४) आदि मन्त्रसे चरु-होम करे। 'विश्वतश्नक्षुः०' (शु० यजु० १७। १९)

English

In this way an initiation may be made by a preceptor who has the right (to administer). The skandadiksa may be done by the preceptor after doing daily rites.

अध्याय ८१

श्लोक 5

निराधारा द्वयोस्तेषां साधारा सकलस्य तु ।आधारनिरपेक्षेण क्रियते शम्भुचर्यया

nirādhārā dvayosteṣāṃ sādhārā sakalasya tu / ādhāranirapekṣeṇa kriyate śambhucaryayā

हिन्दी अर्थ

आदि वैदिक मन्त्रोंसे भूमि, अग्नि, सूर्य, प्रजापति, अन्तरिक्ष, द्यौ, ब्रह्मा, पृथ्वी, कुबेर तथा राजा सोमको चतुर्थ्यन्त एवं 'स्वाहा' संयुक्त करके इनके उद्देश्यसे आहुतियाँ प्रदान करे। इन्द्र आदि

English

(Then) that person should remain facing the south¬ west holding the sword of knowledge and sprinkle the sacrificial shed with the waters of respectful offering and the five things got

अध्याय ८१

श्लोक 6

तीव्रशक्तिनिपातेन निराधारेति सा स्मृता ।आचार्यमूर्तिमास्थाय मायातीव्रादिभेदया

tīvraśaktinipātena nirādhāreti sā smṛtā / ācāryamūrtimāsthāya māyātīvrādibhedayā

हिन्दी अर्थ

आहुति दे। इस प्रकार चरुभागोंका हवन करके आदरपूर्वक दिग्बलि समर्पित करे॥ ५--१०॥ फिर एक सौ आठ पलाश-समिधाओंका हवन करके पुरुषसूक्तसे घृत-होम करे। “इरावती

English

By purification at the crossroads and by (divine) look, (darbhas) should be purified. Having tlirown the scattered darbhas there, ( darbhas ) should be gathered.

अध्याय ८१

श्लोक 7

शक्त्या यां कुरुते शम्भुः सा साधिकरणोच्यते ।१ प्रलयानल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।प्रलयात्मक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४४ इयं चतुर्विधा प्रोक्ता सवीजा वीजवर्जिता

śaktyā yāṃ kurute śambhuḥ sā sādhikaraṇocyate / 1 pralayānala iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / pralayātmaka iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 244 iyaṃ caturvidhā proktā savījā vījavarjitā

हिन्दी अर्थ

धेनुमती० ' (शु० यजु० ५। १६) मन्त्रसे तिलाष्टकका होम करके ब्रह्मा, विष्णु एवं शिव इन देवताओंके पार्षदों, ग्रहों तथा लोकपालोंके लिये पुनः आहुति दे। पर्वत, नदी, समुद्र-इन सबके

English

A seat should be made ready with them in the north¬ east (direction) for the pitcher. The presiding deity of the place and the celestials should be worshipped in the south-west and (Goddess) Laksmi at the entrance (of the sacrificial shed).

अध्याय ८१

श्लोक 8

साधिकारानधिकारा यथा तदभिधीयते ।समयाचारसंयुक्ता सवीजा जायते नृणां

sādhikārānadhikārā yathā tadabhidhīyate / samayācārasaṃyuktā savījā jāyate nṛṇāṃ

हिन्दी अर्थ

उद्देश्यसे आहुतियोंका हवन करके, तीन महाव्याहतियोंका उच्चारण करके, खुवाके द्वारा

English

The weapon should be meditated upon

अध्याय ८१

श्लोक 9

निर्वीजा त्वसमर्थानां समयाचारवर्जिता ।नित्ये नैमित्तिके काम्ये यतः स्यादधिकारिता

nirvījā tvasamarthānāṃ samayācāravarjitā / nitye naimittike kāmye yataḥ syādadhikāritā

हिन्दी अर्थ

वैष्णव मन्त्रसे पञ्चगव्य तथा चरुका प्राशन करके आचार्यको सुवर्णयुक्त तिलपात्र, वस्त्र एवं अलंकृत गौ दक्षिणामें दे। विद्वान् पुरुष ' भगवान् विष्णुः प्रीयताम्'एऐसा कहकर व्रतका विसर्जन

English

By (showing) lihgamudra (a posture of fingers

अध्याय ८१

श्लोक 10

साधिकारा भवेद्दीक्षा साधकाचार्ययोरतः ।निर्वीजा दीक्षितानान्तु यदास मम पुत्रयोः

sādhikārā bhaveddīkṣā sādhakācāryayorataḥ / nirvījā dīkṣitānāntu yadāsa mama putrayoḥ

हिन्दी अर्थ

मैं मासोपवास आदि व्रतोंको दूसरी विधि भी कहता हूँ। पहले देवाधिदेव श्रीहरिको यज्ञसे सन्तुष्ट करे। तिल, तण्डुल, नीवार, श्यामाक अथवा यवके द्वारा वैष्णव चरु श्रपित करे। उसको

English

After the repetition of the principal (mantra) hund¬ red times, the weapon should be placed in the pitcher. A tenth part of it should then be conveyed to the vardhani for the sake of protection.

अध्याय ८१

श्लोक 11

नित्यमात्राधिकारत्वद्दीक्षा निरधिकारिका ।द्विविधेयं द्विरूपा हि प्रत्येकमुपजायते

nityamātrādhikāratvaddīkṣā niradhikārikā / dvividheyaṃ dvirūpā hi pratyekamupajāyate

हिन्दी अर्थ

घृतसे संयुक्त करके उतारकर मूर्ति-मन्त्रोंसे हवन करे। तदनन्तर मासाधिपति विष्णु आदि देवताओंके उद्देश्यसे पुनः होम करे

English

"O lord of the universe! This sacrificial shed has been raised with great effort. O lord! the sustain er of all sacrifices! This has to be protected by you."

अध्याय ८१

श्लोक 12

एका क्रियावती तत्र कुण्डमण्डलपूर्विका ।मनोव्यापारमात्रेण या सा ज्ञानवती मता

ekā kriyāvatī tatra kuṇḍamaṇḍalapūrvikā / manovyāpāramātreṇa yā sā jñānavatī matā

हिन्दी अर्थ

--आदि मन्त्रोंसे घृतप्लुत अश्वत्थवृक्षकी बारह समिधाओंका हवन करे। 'विष्णो रराटमसि०' (शु० यजु० ५।२१) मन्त्रके द्वारा भी बारह आहुतियाँ दे। फिर 'इदं विष्णु०' (शु० यजु०

English

The lord Gana placed on the pranava {om) and having four arms should be worshipped in the north-west by offering water. Having worshipped lord Siva on the ground, the worshipper should proceed near the pit.

अध्याय ८१

श्लोक 13

इत्थं लब्धाधिकारेण दीक्षा।अचार्येण साध्यते ।स्कन्ददीक्षां गुरुः कुर्यात् कृत्वा नित्यक्रियां ततः(१)

itthaṃ labdhādhikāreṇa dīkṣā.acāryeṇa sādhyate / skandadīkṣāṃ guruḥ kuryāt kṛtvā nityakriyāṃ tataḥ(1)

हिन्दी अर्थ

५। १५) 'इरावती०' (शु० यजु० ५। १६) मन्त्रसे चरुकी बारह आहुतियाँ प्रदान करे। ' तद्विप्रासो ० ' (शु० यजु० ३४।४४) आदि मन्त्रसे घृताहुति समर्पित करे। फिर शेष होम करके तीन

English

After having performed srstinyasa (assignment re¬ presenting creation) in one's body, in the pitcher of lord Siva, on the sacrificial ground, in the hid and (the body of) the disciple, purification and meditation (should be done) in the prescribed way.

अध्याय ८१

श्लोक 14

प्रणवार्ग्यकराम्भोजकृतद्वाराधिपार्चणः ।विघ्नानुत्सार्य देहल्यां न्यस्यास्त्रं स्वासने स्थितः

praṇavārgyakarāmbhojakṛtadvārādhipārcaṇaḥ / vighnānutsārya dehalyāṃ nyasyāstraṃ svāsane sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमे

English

Having contemplated the face of the (same) measure of the pit, the hrd bija {mantras) are repeated and oblations made for the seven tongues of the fire.

अध्याय ८१

श्लोक 15

कुर्वीत भूतसंशुद्धिं मन्त्रयोगं यथोदितं ।तिलतण्डुलसिद्धार्थकुशदूर्वाक्षतोदकं

kurvīta bhūtasaṃśuddhiṃ mantrayogaṃ yathoditaṃ / tilataṇḍulasiddhārthakuśadūrvākṣatodakaṃ

हिन्दी अर्थ

अनुवाकका जप करके मन्त्रके आदिमें स्वकर्तृक

English

Oblations should be done with the sweet things such as milk etc. in the rites to appease (god) or seeking welfare and with oil-cakes, floui, one s dress and sour-gruel in the rites performed for harming some one.

अध्याय ८१

श्लोक 16

सयवक्षीरनीरञ्च विशेषार्घ्यमिदन्ततः ।तदम्बुना द्रव्यशुद्धिं तिलकं स्वासनात्मनोः

sayavakṣīranīrañca viśeṣārghyamidantataḥ / tadambunā dravyaśuddhiṃ tilakaṃ svāsanātmanoḥ

हिन्दी अर्थ

रखकर चरुका प्राशन करे॥ १९-२२ ३ ॥ तदनन्तर मासाधिपतियोंके उद्देश्यसे बारह ब्राह्मणोंको भोजन करावे। आचार्य उनमें तेरहवाँ होना चाहिए। उनको मधुर जलसे पूर्ण तेरह

English

An angry man should offer oblations of salt, goat's

अध्याय ८१

श्लोक 17

पूजनं मन्त्रशिद्धिञ्च पञ्चगव्यञ्च पूर्ववत् ।लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाक्षतं(२) कुशान्

pūjanaṃ mantraśiddhiñca pañcagavyañca pūrvavat / lājacandanasiddhārthabhasmadūrvākṣataṃ(2) kuśān

हिन्दी अर्थ

कलश, उत्तम छत्र, पादुका, श्रेष्ठ वस्त्र, सुवर्ण तथा माला प्रदान करे। व्रतपूर्तिके लिये सभी वस्तुएँ. तेरह-तेरह होनी चाहिए। 'गौएँ प्रसन्न हों। वे हर्षित होकर चरें।-एऐसा कहकर

English

YaksinI (a goddess) becomes certainly favourable by doing oblations with the buds of kadamba. One should offer obla¬ tions with bandhuka, kimiuka and other (flowers) for attracting and subjugating another person.

अध्याय ८१

श्लोक 18

विकिरान् शुद्धलाजांस्तान् सधूपानस्त्रमन्त्रितान् ।१ कृतनित्यक्रियाद्वय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ भस्मदूर्वाक्षतानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४५ शस्त्राम्बु(१)प्रोक्षितानेतान् कवचेनावगुण्ठितान्

vikirān śuddhalājāṃstān sadhūpānastramantritān / 1 kṛtanityakriyādvaya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 bhasmadūrvākṣatāniti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 245 śastrāmbu(1)prokṣitānetān kavacenāvaguṇṭhitān

हिन्दी अर्थ

पौंसला, उद्यान, मठ तथा सेतु आदिके समीप गोपथ (गोचरभूमि) छोड़कर दस हाथ ऊँचा यूप निवेशित करे। गृहस्थ घरमें होम तथा अन्य कार्य विधिवत् करके, पूर्वोक्त विधिके अनुसार गृहमें

English

The bilva leaves (sacred in the worship of Siva) are offered for getting kingdom, the patala and campaka (flowers) for the sake of wealth, lotus flowers for the sake of (becoming) a sovereign (and) eatables for wealth.

अध्याय ८१

श्लोक 19

नानाग्रहणाकारान् विघ्नौघविनिवारकान् ।दर्भाणान्तालमानेन कृत्वा षट्त्रिंशता दलैः

nānāgrahaṇākārān vighnaughavinivārakān / darbhāṇāntālamānena kṛtvā ṣaṭtriṃśatā dalaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवेश करे। इन सभी कार्योमें जनसाधारणके लिये

English

Durvd (is offered) for the cure of diseases, flowers priyafigu and patali for exercising sway over all beings, and the Amra flower for arresting fever.

अध्याय ८१

श्लोक 20

सप्तजप्तं शिवास्त्रेण वेणीं बोधासिमुत्तमं ।शिवमात्मनि विन्यस्य सृष्ट्याधारमभीप्सितं

saptajaptaṃ śivāstreṇa veṇīṃ bodhāsimuttamaṃ / śivamātmani vinyasya sṛṣṭyādhāramabhīpsitaṃ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको यथाशक्ति दक्षिणा दे

English

(An oblation made with) the mrlyuhjaya1 mantra would conquer death. By the oblation of sesamum there would be pros¬ perity. Propitiation of Rudra (Siva) (should be made) for all sorts of appeasement. Then the subject of (present) discussion is narrated.

अध्याय ८१

श्लोक 21

निष्कलं च शिवं न्यस्य शिवो ऽहमिति भावयेत् ।उष्णीषं शिरसि न्यस्य अलं कुर्यात्स्वदेहकं

niṣkalaṃ ca śivaṃ nyasya śivo 'hamiti bhāvayet / uṣṇīṣaṃ śirasi nyasya alaṃ kuryātsvadehakaṃ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य उद्यानका निर्माण कराता है, वह चिरकालतक नन्दनकाननमें निवास करता है। मठ-प्रदानसे स्वर्गलोक एवं इन्द्रलोकको प्राप्ति होती है। प्रपादान करनेवाला वरुणलोकमें तथा

English

Eight hundred oblations with the principal mantra and a tenth of it with the subordinate ones should be made. Appeasement should be made with the principal mantra. The final oblation should be offered as before.

अध्याय ८१

श्लोक 22

गन्धमण्डनकं स्वीये विदध्याद्दक्षिणे करे ।विधिनात्रार्चयेदीशमित्थं स्याच्छिवमस्तकं

gandhamaṇḍanakaṃ svīye vidadhyāddakṣiṇe kare / vidhinātrārcayedīśamitthaṃ syācchivamastakaṃ

हिन्दी अर्थ

पुलका निर्माण करनेवाला देवलोकमें निवास करता है। ईंटका सेतु बनवानेवाला भी स्वर्गको प्राप्त होता है। गोपथ-निर्माणसे गोलोककी प्राप्ति होती है। नियमों और व्रतोंका पालन करनेवाला

English

Then the repetition (of mantra) should be made hund¬ red times for each disciple for the entry of the disciple and for the sake of good omens after the removal of bad omens.

अध्याय ८१

श्लोक 23

विन्यस्य शिवमन्त्रेण भास्वरं निजमस्तके ।शिवादभिन्नमात्मानं कर्तारं भावयेद्यथा

vinyasya śivamantreṇa bhāsvaraṃ nijamastake / śivādabhinnamātmānaṃ kartāraṃ bhāvayedyathā

हिन्दी अर्थ

विष्णुके सारूप्यको अधिगत करता है। कृच्छुब्रत करनेवाला सम्पूर्ण पापोंका नाश कर देता है। गृहदान करके दाता प्रलयकालपर्यन्त स्वर्गमें निवास करता है। गृहस्थ-मनुष्योंको शिव

English

As before oblation should be made two hundred times with the principal mantra. One oblation should be made with the principal {mantra) and the mantras of eight weapons con¬ cluding with (the syllable) svaha (oblation).

अध्याय ८१

श्लोक 24

मण्डले कर्मणां साक्षी कलशे यज्ञरक्षकः ।होमाधिकरणं वह्नौ शिष्ये पाशविमोचकः(२)

maṇḍale karmaṇāṃ sākṣī kalaśe yajñarakṣakaḥ / homādhikaraṇaṃ vahnau śiṣye pāśavimocakaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

आदि देवताओंकी समुदाय-प्रतिष्ठा करनी चाहिए

English

The illumination (rite) should be done with the repe¬ tition of mantras of the tuft ending with (the syllable) phat. Oblation should be done with the mantras like Om, hrim, oblations to Siva.

अध्याय ८१

श्लोक 25

स्वात्मन्यनुगृहीतेति षडाधारो य ईश्वरः ।सो ऽहमेवेति कुर्वीत भावं स्थिरतरं पुनः

svātmanyanugṛhīteti ṣaḍādhāro ya īśvaraḥ / so 'hameveti kurvīta bhāvaṃ sthirataraṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

'देवता-सामान्य-प्रतिष्ठा-कथन' नायक

English

Beginning with Tryambakarii yajamahe etc.

अध्याय ८१

श्लोक 26

ज्ञानखड्गकरः स्थित्वा नैरृत्याभिमुखो नरः ।सार्घ्याम्बुपञ्चगव्याभ्यां प्रोक्षयेद्यागमण्डपं

jñānakhaḍgakaraḥ sthitvā nairṛtyābhimukho naraḥ / sārghyāmbupañcagavyābhyāṃ prokṣayedyāgamaṇḍapaṃ

हिन्दी अर्थ

छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

After having placed the seat with (the mantra of the) armour, in a semi-circular mystic diagram, Siva, whose presence is accomplished in the form of an image, should be worshipped with flowers of sentiment.

अध्याय ८१

श्लोक 27

चतुष्पथान्तसंस्कारैः संस्कुर्यादीक्षणादिभिः ।विक्षिप्य विकरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्

catuṣpathāntasaṃskāraiḥ saṃskuryādīkṣaṇādibhiḥ / vikṣipya vikarāṃstatra kuśakūrcopasaṃharet

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् कहते हैँ- ब्रह्यन्! अब मैं जीर्णोद्धारकी विधि बतलाता हूँ। आचार्य मूर्तिको विभूषित करके स्नान करावे। अत्यन्त जीर्ण,

English

Rice and grains such as the fyamaka etc. should be cast into it. If (the initiation) is to be given for a single disciple five handfuls (of grains) (should be thrown).

अध्याय ८१

श्लोक 28

तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत् ।नैरृते वास्तुगीर्वाणान् द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत्

tānīśadiśi vardhanyāmāsanāyopakalpayet / nairṛte vāstugīrvāṇān dvāre lakṣmīṃ prapūjayet

हिन्दी अर्थ

चिहसे रहित) प्रतिमाका परित्याग करे। उसके स्थानपर पूर्ववत् देवगृहमें नवीन स्थिर-मूर्तिका न्यास करे । आचार्य वहाँपर (भूतशुद्धि-प्रकरणमें उक्त) संहारविधिसे सम्पूर्ण तत्त्वोंका संहार

English

A handful of grains should be added. The above grains should be protected with the mantras of the fire or that of the armour.

अध्याय ८१

श्लोक 29

आप्ये रत्नैः पूरयन्तीं हृदा मण्डपरूपिणीं ।१ अस्त्राम्बु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शिष्ये पापविमोचक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४६ साम्बुवस्त्रे सरत्ने च धान्यस्थे पश्चिमानने

āpye ratnaiḥ pūrayantīṃ hṛdā maṇḍaparūpiṇīṃ / 1 astrāmbu iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śiṣye pāpavimocaka iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 246 sāmbuvastre saratne ca dhānyasthe paścimānane

हिन्दी अर्थ

करे। गुरु नृसिंह-मन्त्रकी सहस्र आहुतियाँ देकर मूर्तिको उखाड़ दे। फिर दारुमयी मूर्तिको अग्निमें

English

Having covered it by the (uttering of) pranava (syllable om), it should be besmeared with the hrd (mantra). Thus it would become cool after having received a cool plastering.

अध्याय ८१

श्लोक 30

ऐशे कुम्भे यजेच्छम्भुं शक्तिं कुम्भस्य दक्षिणे ।पश्चिमस्यान्तु सिंहस्थां वर्धनीं खड्गरूपिणीं

aiśe kumbhe yajecchambhuṃ śaktiṃ kumbhasya dakṣiṇe / paścimasyāntu siṃhasthāṃ vardhanīṃ khaḍgarūpiṇīṃ

हिन्दी अर्थ

जला दे, प्रस्तरनिर्मित विसर्जित प्रतिमाको जलमें फेंक दे, धातुमयी या रत्नमयी मूर्ति हो तो उसे समुद्रकी अगाध जलराशिमें विसर्जित कर दे। जीर्णाङ्ग प्रतिमाको यानपर आरूढ़ कर, वस्त्र आदिसे

English

The act of making the gruel into ambrosia should be done by showing dhenu-mudra (formation made by fingers resembling the cow) and it must be allowed to cool on the ground. A part of the gruel consisting of clarified butter (should be set apart) for the disciples and a part for the lord Fire.

अध्याय ८१

श्लोक 31

दिक्षु शक्रादिदिक्पालान्विष्ण्वन्तान् प्रणवासनान् ।वाहनायुधसंयुक्तान् हृदाभ्यर्च्य स्वनामभिः

dikṣu śakrādidikpālānviṣṇvantān praṇavāsanān / vāhanāyudhasaṃyuktān hṛdābhyarcya svanāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

आच्छादित करके, गाजे-बाजेके साथ ले जाय और जलमें छोड़ दे। फिर आचार्यको दक्षिणा दे। उसी दिन पूर्व प्रतिमाके प्रमाण तथा द्रव्यके अनुसार उसी प्रमाणको मूर्ति स्थापित करे। इसी प्रकार

English

A part containing honey and clarified butter should be made over to the guardian deities of the worlds. These are three parts. These should be offered to them with the fod ( mantra ) ending with obeisance. The water for rinsing the mouth (should also be given) with the same (mantra).

अध्याय ८१

श्लोक 32

प्रथमन्तां समादाय कुम्भस्याग्राभिगामिनीं ।अविच्छिन्नपयोधरां भ्रामयित्वा प्रदक्षिणं

prathamantāṃ samādāya kumbhasyāgrābhigāminīṃ / avicchinnapayodharāṃ bhrāmayitvā pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

कूप, वापी और तड़ाग आदिका जीर्णोद्धार करनेसे भी महान् फलकी प्राप्ति होती है॥ १--६॥

English

Having made (the disciple) to sit erect and face the cast,

अध्याय ८१

श्लोक 33

शिवाज्ञां लोकपालानां श्रावयेन्मूलमुच्चरन् ।संरक्षत यथायोगं कुम्भं धृत्वाथ तां धारेत्

śivājñāṃ lokapālānāṃ śrāvayenmūlamuccaran / saṃrakṣata yathāyogaṃ kumbhaṃ dhṛtvātha tāṃ dhāret

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “जीर्णोद्धारविधि-कथन' नामक सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Then (the preceptor) should locate lord Siva in the body (of the disciple) along with his seat and attendants by offering worship with flowers and by looking into his eyes or by the heart.

अध्याय ८१

श्लोक 34

ततः स्थिरासने कुम्भे साङ्गं सम्पूज्य शङ्करं ।विन्यस्य शोध्यमध्वानं वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्

tataḥ sthirāsane kumbhe sāṅgaṃ sampūjya śaṅkaraṃ / vinyasya śodhyamadhvānaṃ vardhanyāmastramarcayet

हिन्दी अर्थ

उत्सव-विधिका कथन

English

Having retained that (form of Siva) in the purified body and having located (it there), it should be worshipped in the east facing the forehead of the disciple with the principal mantra.

अध्याय ८१

श्लोक 35

ॐ हः अस्त्रासनाय हूं फट् ।ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ।ॐ हूं फट् पाशुपतास्त्राय नमः ।ॐ ॐ हृदयाय हूं फट् नमः ।ॐ श्रीं शिरसे हूं फट् नमः ।ॐ यं शिखायै हूं फट् नमः ।ॐ गूं कवचाय हूं फट् नमः ।ॐ फट् अस्त्राय हूं फट् नमः(१)चतुर्वक्त्रं सदंष्ट्रञ्च स्मरेदस्त्रं सशक्तिकं ।समुद्गरत्रिशूलासिं सूर्यकोटिसमप्रभं

oṃ haḥ astrāsanāya hūṃ phaṭ / oṃ oṃ astramūrtaye namaḥ / oṃ hūṃ phaṭ pāśupatāstrāya namaḥ / oṃ oṃ hṛdayāya hūṃ phaṭ namaḥ / oṃ śrīṃ śirase hūṃ phaṭ namaḥ / oṃ yaṃ śikhāyai hūṃ phaṭ namaḥ / oṃ gūṃ kavacāya hūṃ phaṭ namaḥ / oṃ phaṭ astrāya hūṃ phaṭ namaḥ(1)caturvaktraṃ sadaṃṣṭrañca smaredastraṃ saśaktikaṃ / samudgaratriśūlāsiṃ sūryakoṭisamaprabhaṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवान् कहते हैं अब मैं उत्सवकी विधिका वर्णन करता हूँ। देवस्थापन होनेके पश्चात् उसी वर्षमें एकरात्र, त्रिरात्र या अष्टरात्र उत्सव मनावे; क्योंकि उत्सवके बिना देवप्रतिष्ठा

English

The hand of the disciple should be converted into a hand sacred to (lord Siva) and permeated with the essence of (lord) Siva by telling the Siva mantra, such a hand being known to convey (the worshipper) to the region of (lord) Siva, and to supply him with the only means of worshipping (lord) Siva.

अध्याय ८१

श्लोक 36

भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया ।१ ॐ अं हः अस्त्रासनाय ह्रं फट् ।ॐ अं अस्त्रमूर्तये नमः ।ॐ पशूं हुं फट् पाशुपतास्त्राय नमः ।ॐ हृदयाय ह्रं फट् नमः ।ॐ श्रीं शिरसे ह्रूं फट् नमः ।ॐ मं शिखायै फट् नमः ।ॐ अस्त्राय फट् हूं फट् नमः ।इति ग, चिह्न्कितपुस्तकपाठः ।ॐ हः अस्त्रासनाय क्रूं फट् ।ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ।ॐ स्वां स्वं क्रूं फट् पाशुपतास्त्राय स्वाहा ।ॐ ॐ हृदयाय क्रूं फट् नमः ।ॐ पं शिखायै क्रूं फट् नमः ।ॐ खं कवचाय क्रूं फट् नमः ।ॐ हं फट् अस्त्राय फट् नमः ।इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४७ अग्गुष्ठेन स्पृशेत् कुम्भं हृदा मुष्ट्यास्त्रवर्धनीं

bhagaliṅgasamāyogaṃ vidadhyālliṅgamudrayā / 1 oṃ aṃ haḥ astrāsanāya hraṃ phaṭ / oṃ aṃ astramūrtaye namaḥ / oṃ paśūṃ huṃ phaṭ pāśupatāstrāya namaḥ / oṃ hṛdayāya hraṃ phaṭ namaḥ / oṃ śrīṃ śirase hrūṃ phaṭ namaḥ / oṃ maṃ śikhāyai phaṭ namaḥ / oṃ astrāya phaṭ hūṃ phaṭ namaḥ / iti ga, cihnkitapustakapāṭhaḥ / oṃ haḥ astrāsanāya krūṃ phaṭ / oṃ oṃ astramūrtaye namaḥ / oṃ svāṃ svaṃ krūṃ phaṭ pāśupatāstrāya svāhā / oṃ oṃ hṛdayāya krūṃ phaṭ namaḥ / oṃ paṃ śikhāyai krūṃ phaṭ namaḥ / oṃ khaṃ kavacāya krūṃ phaṭ namaḥ / oṃ haṃ phaṭ astrāya phaṭ namaḥ / iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 247 agguṣṭhena spṛśet kumbhaṃ hṛdā muṣṭyāstravardhanīṃ

हिन्दी अर्थ

निष्फल होती है। अयन या विषुव-संक्रान्तिके समय शयनोपवन या देवगृहमें अथवा कर्ताके जिस प्रकार अनुकूल हो, भगवानको नगरयात्रा करावे। उस समय मङ्गलाङ्कुरोंका रोपण, नृत्य-

English

Then after having removed all other materials of worship, one should cast flowers on lord Siva in the company of attendant gods of lord Siva invoking his presence with mantras.

अध्याय ८१

श्लोक 37

भुक्तये मुक्तये त्वादौ मुष्टिना वर्धनीं स्पृशेत् ।कुम्भस्य मुखरक्षार्थं ज्ञानखड्गं समर्पयेत्

bhuktaye muktaye tvādau muṣṭinā vardhanīṃ spṛśet / kumbhasya mukharakṣārthaṃ jñānakhaḍgaṃ samarpayet

हिन्दी अर्थ

गीत तथा गाजे-बाजेका प्रबन्ध करे। अङ्कुरोंके रोपणके लिये शराव (परई) या हँडिया श्रेष्ठ मानी गयी हैं। यव, शालि, तिल, मुद्ग, गोधूम, श्वेत सर्षप, कुलत्थ, माष और निष्पावको प्रक्षालित

English

For enjoyment and liberation, first one should touch the Vardhani with the fist; one should offer the sword of knowledge to protect the pot's mouth.

अध्याय ८१

श्लोक 38

शस्त्रञ्च मूलमन्त्रस्य शतं कुम्भे निवेशयेत् ।तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेत्ततः

śastrañca mūlamantrasya śataṃ kumbhe niveśayet / taddaśāṃśena vardhanyāṃ rakṣāṃ vijñāpayettataḥ

हिन्दी अर्थ

करके वपन करे। प्रदीपोंके साथ रात्रिमें नगरभ्रमण करते हुए इन्द्रादि दिकूपालों, कुमुद आदि दिग्गजों तथा सम्पूर्ण भूत-प्राणियोंके उद्देश्यसे पूर्वादि दिशाओंमें बलि-प्रदान करे। जो मनुष्य

English

One should place a hundred of the weapon and root-mantra in the pot; with a tenth of that, one should announce protection in the Vardhani:

अध्याय ८१

श्लोक 39

यथेदं कृतयत्नेन भगवन्मखमन्दिरं ।रक्षणीयं जगन्नाथ सर्वाध्वरधर त्वया

yathedaṃ kṛtayatnena bhagavanmakhamandiraṃ / rakṣaṇīyaṃ jagannātha sarvādhvaradhara tvayā

हिन्दी अर्थ

देवबिम्बका वहन करते हुए देवयात्राका अनुगमन

English

"As this sacrificial temple, O Lord, made with effort, is to be guarded by you, lord of the world, upholder of all sacrifices."

अध्याय ८१

श्लोक 40

प्रणवस्थं चतुर्बाहुं वायव्ये गणमर्चयेत्(१) ।स्थण्डिले शिवमभ्यर्च्य सार्घ्यकुण्डं व्रजेन्नरः

praṇavasthaṃ caturbāhuṃ vāyavye gaṇamarcayet(1) / sthaṇḍile śivamabhyarcya sārghyakuṇḍaṃ vrajennaraḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं, उनको पद-पदपर अश्वमेध यज्ञके फलको प्राप्ति होती है, इसमें तनिक भी संशय नहीं है॥ १-६ ३॥

English

One should worship the Gana in Om, four-armed, in the northwest. Having worshipped Shiva on the platform, the man should go with arghya to the fire-pit.

अध्याय ८१

श्लोक 41

निविष्टो मन्त्रतृप्त्यर्थमर्घ्यगन्धघृतादिकं ।वामे ऽसव्ये तु विन्यस्य समिद्दर्भतिलादिकं

niviṣṭo mantratṛptyarthamarghyagandhaghṛtādikaṃ / vāme 'savye tu vinyasya samiddarbhatilādikaṃ

हिन्दी अर्थ

आचार्य पहले दिन देवमन्दिरमें आकर देवताको सूचित करे--' भगवन्! देवश्रेष्ठ! आपको कल तीर्थयात्रा करनी है। सर्वज्ञ! आप उसका आरम्भ करनेको आज्ञा देनेमें सदा समर्थ हैं।' देवताके

English

Seated for the satisfaction of the mantras, having placed arghya, scent, ghee and the rest on the left, and fuel, darbha, sesame and the rest on the right,

अध्याय ८१

श्लोक 42

कुण्डवह्निस्रुगाज्यादि प्राग्वत् संस्कृत्य भावयेत् ।मुख्यतामूर्ध्ववक्त्रस्य हृदि वह्नौ शिवं यजेत्

kuṇḍavahnisrugājyādi prāgvat saṃskṛtya bhāvayet / mukhyatāmūrdhvavaktrasya hṛdi vahnau śivaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

सम्मुख इस प्रकार निवेदन करके उत्सव-कार्यका आरम्भ करे। चार स्तम्भोंसे युक्त मङ्गलाङ्कुरोंकी घटिकासे समन्वित तथा विभूषित वेदिकाके समीप जाय। उसके मध्यभागमें स्वस्तिकपर प्रतिमाका

English

having prepared the pit-fire, ladle, ghee and the rest as before and contemplated, one should worship Shiva in the heart-fire, chief, with face turned upward.

अध्याय ८१

श्लोक 43

स्वमूर्तौ शिवकुम्भे च स्थण्डिले त्वग्निशिष्ययोः ।सृष्टिन्यासेन विन्यस्य शोध्याध्वानं यथाविधि

svamūrtau śivakumbhe ca sthaṇḍile tvagniśiṣyayoḥ / sṛṣṭinyāsena vinyasya śodhyādhvānaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

न्यास करे। काम्य अर्थको लिखकर चित्रोंमें स्थापित करके अधिवासन करे॥ ७ --१०॥

English

In one's own form, in Shiva's pot, on the platform, in the fire and the disciples, having placed by the placing of creation, having purified the path by rule,

अध्याय ८१

श्लोक 44

कुण्डमानं मुखं ध्यात्वा हृदाहुतिभिरीप्सितं ।वीजानि सप्तजिह्वानामग्नेर्होमाय भण्यते

kuṇḍamānaṃ mukhaṃ dhyātvā hṛdāhutibhirīpsitaṃ / vījāni saptajihvānāmagnerhomāya bhaṇyate

हिन्दी अर्थ

फिर विद्वान् पुरुष वैष्णवोंके साथ मूल-

English

having meditated on the pit's measure and the mouth, with heart-oblations as desired; the seed-syllables of the seven tongues of Agni are told for the oblation.

अध्याय ८१

श्लोक 45

विरेफावन्तिमौवर्णौ रेफषष्ठस्वरान्वितौ ।इन्दुविन्दुशिखायुक्तौ जिह्वावीजानुपक्रमात्

virephāvantimauvarṇau rephaṣaṣṭhasvarānvitau / induvinduśikhāyuktau jihvāvījānupakramāt

हिन्दी अर्थ

सारी रात घृतधारासे अभिषेक करे। देवताको दर्पण दिखलाकर, आरती, गीत, वाद्य आदिके

English

The last two syllables with the "Ra" and sixth vowel, joined with moon, bindu and crest — the tongue-seeds in order.

अध्याय ८१

श्लोक 46

हिरण्या वनका रक्ता कृष्णा तदनु सुप्रभा ।अतिरिक्ता बहुरूपा रुद्रेन्द्राग्न्याप्यदिङ्मुखा

hiraṇyā vanakā raktā kṛṣṇā tadanu suprabhā / atiriktā bahurūpā rudrendrāgnyāpyadiṅmukhā

हिन्दी अर्थ

साथ मङ्गल कृत्य करे, व्यजन डुलावे एवं पूजन करे। फिर दीप, गन्ध तथा पुष्पादिसे यजन करे। हरिद्रा, कपूर, केसर और श्वेत चन्दन-चूर्णको देवमूर्ति तथा भक्तोंके सिरपर छोड्नेसे समस्त

English

Hiranya, Vanaka, Rakta, Krishna, then Suprabha, Atirikta, Bahurupa — facing Rudra, Indra, Agni, and the other directions.

अध्याय ८१

श्लोक 47

क्षीरादिमधुरैर् होमं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिके ।अभिचारे तु पिण्याकसक्तुकञ्चुककाञ्चिकैः

kṣīrādimadhurair homaṃ kuryācchāntikapauṣṭike / abhicāre tu piṇyākasaktukañcukakāñcikaiḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थोंके फलकी प्राप्ति होती है। आचार्य यात्राके लिये नियत देवमूर्तिकी रथपर स्थापना और अर्चना करके छत्र-चँवर तथा शङ्खनाद आदिके साथ राष्ट्रका पालन करनेवाली नदीके तटपर ले

English

One should do the oblation with milk and sweets for pacification and prosperity; for malevolent rites with oil-cake, barley meal, husk and gruel,

अध्याय ८१

श्लोक 48

लवणैर् आजिकातक्रकटुतैलैश् च कण्टकैः ।१ वायव्ये कालमर्चयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४८ समिद्भिरपि वक्राभिः क्रुद्धो भाष्याणुना यजेत्

lavaṇair ājikātakrakaṭutailaiś ca kaṇṭakaiḥ / 1 vāyavye kālamarcayediti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 248 samidbhirapi vakrābhiḥ kruddho bhāṣyāṇunā yajet

हिन्दी अर्थ

नदीमें नहलानेसे पूर्व वहाँ तटपर वेदीका निर्माण करे। फिर मूर्तिको यानसे उतारकर उसे

English

with salts, mustard, buttermilk, pungent oil and thorns, with crooked fuel sticks, angry, one should worship with the Bhashya atom.

अध्याय ८१

श्लोक 49

कदम्बकलिकाहोमाद्यक्षिणी सिद्ध्यति ध्रुवं ।बन्धूककिंशुकादीनि वश्याकर्षाय होमयेत्

kadambakalikāhomādyakṣiṇī siddhyati dhruvaṃ / bandhūkakiṃśukādīni vaśyākarṣāya homayet

हिन्दी अर्थ

वेदिकापर विन्यस्त करे। वहाँ चरु निर्मित करके उसकी आहुति देनेके पश्चात् पायसका होम करे। फिर वरुणदेवतासम्बन्धी मन्त्रोंसे तीर्थोका आवाहन करे। 'आपो हि छ्ला०' आदि मन्त्रोंसे उनको

English

By oblation of kadamba buds a Yakshini is surely accomplished; bandhuka, kimshuka and the like one should offer for subjugation and attraction;

अध्याय ८१

श्लोक 50

बिल्वं राज्याय लक्ष्मार्थं पाटलांश् चम्पकानपि ।पद्मानि चक्रवर्तित्वे भक्ष्यभोज्यानि सम्पदे

bilvaṃ rājyāya lakṣmārthaṃ pāṭalāṃś campakānapi / padmāni cakravartitve bhakṣyabhojyāni sampade

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य प्रदान करके पूजन करे । देवमूर्तिको लेकर जलमें अघमर्षण करके ब्राह्मणों और महाजनोंके साथ स्नान करे । स्नानके पश्चात् मूर्तिको ले आकर वेदिकापर रखे। उस दिन देवताका वहाँ पूजन

English

bilva for kingdom, for fortune patala and champaka; lotuses for universal sovereignty; foods for wealth;

अध्याय ८१

श्लोक 51

दूर्वा व्याधिविनाशाय सर्वसत्त्ववशीकृते ।प्रियङ्गुपाटलीपुष्पं चूतपत्रं ज्वरान्तकं

dūrvā vyādhivināśāya sarvasattvavaśīkṛte / priyaṅgupāṭalīpuṣpaṃ cūtapatraṃ jvarāntakaṃ

हिन्दी अर्थ

करके देवप्रासादमें ले जाय। आचार्य अग्निमें स्थित देवका पूजन करे। यह उत्सव भोग एवं मोक्ष प्रदान करनेवाला है

English

durva for destroying disease, for subjugating all beings; priyangu and patali flowers, mango leaf: destroyer of fever;

अध्याय ८१

श्लोक 52

मृत्युञ्जयो मृत्युजित् स्याद् वृद्धिः स्यात्तिलहोमतः ।रुद्रशान्तिः सर्वशान्त्यै अथ प्रस्तुतमुच्यते

mṛtyuñjayo mṛtyujit syād vṛddhiḥ syāttilahomataḥ / rudraśāntiḥ sarvaśāntyai atha prastutamucyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'उत्सव-विधि-कथन' नामक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Mrityunjaya conquers death; by sesame oblation there is growth; Rudra's peace is for all peace; now the topic is told.

अध्याय ८१

श्लोक 53

आहुत्यष्टशतैर् मूलमङ्गानि तु दशांशतः ।सन्तर्पयेत मूलेन दद्यात् पूर्णां यथा पुरा

āhutyaṣṭaśatair mūlamaṅgāni tu daśāṃśataḥ / santarpayeta mūlena dadyāt pūrṇāṃ yathā purā

हिन्दी अर्थ

स्नपनोत्सवके विस्तारका वर्णन

English

With eight hundred oblations the root, and the limbs by a tenth part; one should satisfy with the root and give the full oblation as before.

अध्याय ८१

श्लोक 54

तथा शिष्यप्रवेशाय प्रतिशिष्यं शतं जपेत् ।दुर् निमित्तापसाराय सुनिमित्तकृते तथा

tathā śiṣyapraveśāya pratiśiṣyaṃ śataṃ japet / dur nimittāpasārāya sunimittakṛte tathā

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं- ब्रह्मन्! अब मैं स्नपनोत्सवका विस्तारपूर्वक वर्णन करता हूँ। प्रासादके सम्मुख मण्डपके नीचे मण्डलमें कलशोंका न्यास करे। प्रारम्भकालमें तथा सम्पूर्ण कर्माको

English

Likewise for the entry of a disciple one should repeat a hundred for each disciple; for driving away bad omens and for making good omens

अध्याय ८१

श्लोक 55

शतद्वयञ्च होतव्यं मूलमन्त्रेण पूर्ववत् ।मूलाद्यष्टास्त्रमन्त्राणां स्वाहान्तैस्तर्पणं सकृत्

śatadvayañca hotavyaṃ mūlamantreṇa pūrvavat / mūlādyaṣṭāstramantrāṇāṃ svāhāntaistarpaṇaṃ sakṛt

हिन्दी अर्थ

करते समय भगवान् श्रीहरिका ध्यान, पूजन और हवन करे । पूर्णाहुतिके साथ हजार या सौ आहुतियाँ दे। फिर स्नान-द्रव्योंको लाकर कलशोंका विन्यास करे। कण्ठसूत्रयुक्त कुम्भोंका

English

two hundred should be offered with the root-mantra as before. With the eight root-and-others weapon-mantras ending in svaha, one satisfaction at once;

अध्याय ८१

श्लोक 56

शिखासम्पुटितैर् वीजैर् ह्रूं फडन्तैश् च(१) दीपनं ।ॐ हौं शिवाय स्वाहेत्यादिमन्त्रैश् च तर्पणं

śikhāsampuṭitair vījair hrūṃ phaḍantaiś ca(1) dīpanaṃ / oṃ hauṃ śivāya svāhetyādimantraiś ca tarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

अधिवासन करके मण्डलमें रखे

English

with seeds enclosed by the crest, ending in Hrum phat, the kindling; and "Om Haum, to Shiva, svaha" and other mantras for satisfaction;

अध्याय ८१

श्लोक 57

ॐ ह्रूं ह्रौं ह्रीं शिवाय ह्रूं(२) फडित्यादिदीपनं ।ततः शिवाम्भसा स्थालीं क्षालितां वर्मगुण्ठितां(३)

oṃ hrūṃ hrauṃ hrīṃ śivāya hrūṃ(2) phaḍityādidīpanaṃ / tataḥ śivāmbhasā sthālīṃ kṣālitāṃ varmaguṇṭhitāṃ(3)

हिन्दी अर्थ

चौकोर मण्डलका निर्माण करके उसे ग्यारह रेखाओंद्वारा विभाजित कर दे। फिर पार्श्वभागको एक रेखा मिटा दे। इस तरह उस मण्डलमें चारों दिशाओंमें नौ-नौ कोष्ठकोंकी स्थापना करके

English

"Om Hrum Hraum Hrim, to Shiva, Hrum phat" and the like is the kindling. Then the pot washed with Shiva-water, covered with armor,

अध्याय ८१

श्लोक 58

चन्दनादिसमालब्धां बध्नीयात् कटकं गले ।वर्मास्त्रजप्तसद्दर्भपत्राभ्यां चरुसिद्धये

candanādisamālabdhāṃ badhnīyāt kaṭakaṃ gale / varmāstrajaptasaddarbhapatrābhyāṃ carusiddhaye

हिन्दी अर्थ

उनको पूर्व आदिके क्रमसे शालिचूर्ण आदिसे पूरित करे। फिर विद्वान् मनुष्य कुम्भमुद्राकी रचना करके पूर्वादि दिशाओंमें स्थित नवकमें कलश लाकर रखे। पुण्डरीकाक्ष-मन्त्रसे उनमें

English

smeared with sandal and the rest, one should tie a bracelet on the neck. With armor- and missile-consecrated good darbha leaves for the success of the porridge,

अध्याय ८१

श्लोक 59

१ हुं फडन्तैश् च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ हूं हौं हूं शिवाय हूमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ क्रं हौं क्रं शिवाय क्रूं इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ धर्मगुण्ठितामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २४९ वर्माद्यैर् आसने(१) दत्ते सार्धेन्दुकृतमण्डले(२) ।न्यस्तायां मूर्तिभूतायां भावपुष्पैः शिवं यजेत्

1 huṃ phaḍantaiś ca kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hūṃ hauṃ hūṃ śivāya hūmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ kraṃ hauṃ kraṃ śivāya krūṃ iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dharmaguṇṭhitāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 249 varmādyair āsane(1) datte sārdhendukṛtamaṇḍale(2) / nyastāyāṃ mūrtibhūtāyāṃ bhāvapuṣpaiḥ śivaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

दर्भ डाले। सर्वरत्नसमन्वित जलपूर्ण कुम्भको

English

when the seat is given with armor and the rest on a mandala made with half-moon, placed, in embodied form, one should worship Shiva with flowers of feeling;

अध्याय ८१

श्लोक 60

वस्त्रबद्धमुखायां वा स्थाल्यां पुष्पैर् वहिर्भवैः ।चुल्ल्यां पश्चिमवक्त्रायां न्यस्तायां मानुषात्मना

vastrabaddhamukhāyāṃ vā sthālyāṃ puṣpair vahirbhavaiḥ / cullyāṃ paścimavaktrāyāṃ nyastāyāṃ mānuṣātmanā

हिन्दी अर्थ

मध्यमें विन्यस्त करे। शेष आठ कुम्भोंमें क्रमशः

English

or on a pot with mouth bound in cloth, with flowers from outside, on a hearth facing west, placed in human form,

अध्याय ८१

श्लोक 61

न्यस्ताहङ्कारवीजायां शुद्धायां वीक्षणादिभिः ।धर्माधर्मशरीरायां जप्तायां मानुषात्मना

nyastāhaṅkāravījāyāṃ śuddhāyāṃ vīkṣaṇādibhiḥ / dharmādharmaśarīrāyāṃ japtāyāṃ mānuṣātmanā

हिन्दी अर्थ

मुद्ग और श्वेत सर्षप डालकर आठ दिशाओंमें स्थापित करे। पूर्वदिशावती नवकमें घृतपूर्ण कुम्भ रखे। इसमें पलाश, अश्वत्थ, वट, बिल्व, उदुम्बर, प्लक्ष, जम्बू, शमी तथा कपित्थ वृक्षकी छालका

English

with the ego-seed placed, purified by gazing and the rest, of the nature of dharma and adharma body, consecrated in human form,

अध्याय ८१

श्लोक 62

स्थालीमारोपयेदस्त्रजप्तां गव्याम्बुमार्जितां ।गव्यं पयो ऽस्त्रसंशुद्धं प्रासादशतमन्त्रितं

sthālīmāropayedastrajaptāṃ gavyāmbumārjitāṃ / gavyaṃ payo 'strasaṃśuddhaṃ prāsādaśatamantritaṃ

हिन्दी अर्थ

क्वाथ डाले। आग्नेयकोणवर्ती नवकमें मधुपूर्ण घटका न्यास करे। इस कलशमें गोशृङ्ग, पर्वत,

English

One should set up the pot, consecrated with the missile-mantra, cleansed with cow-water; cow's milk purified by the missile and consecrated with the "Prasada" mantra a hundred times.

अध्याय ८१

श्लोक 63

तुण्डलान् श्यामकादीनां निक्षिपेत्तत्र तद्यथा ।एकशिष्यविधानाय तेषां प्रसृतिपञ्चकं

tuṇḍalān śyāmakādīnāṃ nikṣipettatra tadyathā / ekaśiṣyavidhānāya teṣāṃ prasṛtipañcakaṃ

हिन्दी अर्थ

इन आठ स्थलोंको मृत्तिका छोड़े॥ ४--१०॥ दक्षिणदिशावर्ती नवकमें तिल-तैलसे परिपूर्ण घट स्थापित करे। उसमें क्रमशः नारंगी, जम्बीरी नीबू, खजूर, मृत्तिका, नारिकेल, सुपारी, अनार

English

One should put rice, millet and the like there, as follows: for the rite of one disciple, five handfuls of them;

अध्याय ८१

श्लोक 64

प्रसृतिं प्रसृतिं पश्चाद्वर्धयेद् द्व्यादिषु क्रमात् ।कुर्याच्चानलमन्त्रेण पिधानं कवचाणुना

prasṛtiṃ prasṛtiṃ paścādvardhayed dvyādiṣu kramāt / kuryāccānalamantreṇa pidhānaṃ kavacāṇunā

हिन्दी अर्थ

और पनस (कटहल)-का फल डाल दे। नै्ृत्यकोणगत नवकमें क्षीरपूर्ण कलश रखे। उसमें कुङ्कुम, नागपुष्प, चम्पक, मालती, मल्लिका, पुंनाग, करवीर एवं कमल-कुसुमोंको प्रक्षिप्त

English

afterwards, handful by handful one should increase for two and more in order. One should make the covering with the fire-mantra and the armor-atom.

अध्याय ८१

श्लोक 65

शिवाग्नौ मूलमन्त्रेण पूर्वास्यश् चरुकं पचेत् ।सुखिन्ने तत्र तच्चुल्ल्यां श्रुवमापूर्य सर्पिषा

śivāgnau mūlamantreṇa pūrvāsyaś carukaṃ pacet / sukhinne tatra taccullyāṃ śruvamāpūrya sarpiṣā

हिन्दी अर्थ

करे। पश्चिमीय नवकमें नारिकेल-जलसे पूर्ण

English

In Shiva's fire, with the root-mantra, facing east, one should cook the porridge. When well cooked, on that hearth, having filled the ladle with ghee,

अध्याय ८१

श्लोक 66

स्वाहान्तैः संहितामन्त्रैर् दत्वा तप्ताभिघारणं ।संस्थाप्य मण्डले स्थालीं सद्दर्भे ऽस्त्राणुना कृते

svāhāntaiḥ saṃhitāmantrair datvā taptābhighāraṇaṃ / saṃsthāpya maṇḍale sthālīṃ saddarbhe 'strāṇunā kṛte

हिन्दी अर्थ

कलशमें नदी, समुद्र, सरोवर, कूप, वर्षा, हिम, निर्झर तथा देवनदीका जल छोड़े वायव्यकोणवर्ती नवकमें कदलीजलपूरित कुम्भ रखे। उसमें सहदेवी, कुमारी, सिंही, व्याघ्री, अमृता, विष्णुपर्णी,

English

having given the heated pouring with Samhita mantras ending in svaha, having placed the pot on the mandala made with good darbha and the missile-atom,

अध्याय ८१

श्लोक 67

प्रणवेन पिधायास्यां तद्देहलेपनं हृदा ।सुशीतलो भवत्येवम् प्राप्य शीताभिघारणं

praṇavena pidhāyāsyāṃ taddehalepanaṃ hṛdā / suśītalo bhavatyevam prāpya śītābhighāraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

दूर्वा, वच-इन दिव्य ओषधियोंको प्रक्षिप्त करे। पूर्वादि उत्तरवर्ती नवकमें दधिकलशका विन्यास करे। उसमें क्रमशः पत्र, इलायची, तज,

English

having covered it with Om, having plastered its body with the heart-mantra, thus having obtained the cool pouring it becomes very cool.

अध्याय ८१

श्लोक 68

विदध्यात्संहितामन्त्रैः शिष्यं प्रति सकृत् सकृत् ।धर्माद्यासनके हुत्वा(३) कुण्डमण्डलपश्चिमे

vidadhyātsaṃhitāmantraiḥ śiṣyaṃ prati sakṛt sakṛt / dharmādyāsanake hutvā(3) kuṇḍamaṇḍalapaścime

हिन्दी अर्थ

नवकमें शान्तिजलसे पूर्ण कुम्भ रखे। उसमें क्रमशः शुभ्र रजत, लौह, त्रपु, कांस्य, सीसक तथा रत्न डाले। प्रतिमाको घृतका अभ्यङ्ग तथा

English

One should perform with the Samhita mantras for the disciple, again and again; having offered on the seat of dharma and the rest west of the pit and mandala,

अध्याय ८१

श्लोक 69

सम्पातञ्च स्रुचा हुत्वा शुद्धिं संहितया चरेत् ।चरुकं सकृदालभ्य तयैव वषडन्तया

sampātañca srucā hutvā śuddhiṃ saṃhitayā caret / carukaṃ sakṛdālabhya tayaiva vaṣaḍantayā

हिन्दी अर्थ

उद्वर्तन करके मूल-मन्त्रसे स्नान करावे। फिर उसका गन्धादिके द्वारा पूजन करे। अग्निमें होम करके पूर्णाहुति दे। सम्पूर्ण भूतोंको बलि प्रदान करे। ब्राह्मणोंको दक्षिणापूर्वक भोजन करावे।

English

having offered the Sampata with the ladle, one should do the purification with the Samhita. Having taken the porridge once with that same mantra ending in vashat,

अध्याय ८१

श्लोक 70

१ धर्माद्यैर् आसने इति क, चिह्नितपुस्तकपाठः २ सार्दाम्बुकृतमण्डले इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ धर्माद्यासनके धृत्वेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५० धेनुमुद्रामृतीभूतं स्थण्डिलेशान्तिकं नयेत्(१) ।साज्यभागं स्वशिष्याणां भागो देवाय वह्नये

1 dharmādyair āsane iti ka, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sārdāmbukṛtamaṇḍale iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dharmādyāsanake dhṛtveti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 250 dhenumudrāmṛtībhūtaṃ sthaṇḍileśāntikaṃ nayet(1) / sājyabhāgaṃ svaśiṣyāṇāṃ bhāgo devāya vahnaye

हिन्दी अर्थ

भगवद्विग्रहका अभिषेक करके ईश्वरत्वको प्राप्त हुए हैं। इस प्रकार एक हजार आठ कलशोंसे स्नपनोत्सवका अनुष्ठान करे। इससे मनुष्य सब कुछ प्राप्त करता है। यज्ञके अवभूथ-स्नानमें भी

English

made nectar by the cow-mudra, one should lead it to the lord of the platform. With ghee portion; the share of the disciples; the share for the god and the fire;

अध्याय ८१

श्लोक 71

कुर्यात्तु स्तोकपालादेः समध्वाज्यमितिदं त्रयं ।नमो ऽन्तेन हृदा दद्यात्तेनैवाचमनीयकं(२)

kuryāttu stokapālādeḥ samadhvājyamitidaṃ trayaṃ / namo 'ntena hṛdā dadyāttenaivācamanīyakaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

पूर्णस्नान सम्पन्न हो जाता है। पार्वती तथा लक्ष्मीके विवाह आदिमें भी स्नपनोत्सव किया जाता है

English

the three with honey and ghee for the Stokapala and others one should make; with the heart-mantra ending in "namah" one should give rinsing water.

अध्याय ८१

श्लोक 72

साज्यं मन्त्रशतं हुत्वा दद्यात् पूर्णां यथाविधि ।मण्डलं कुण्डतः पूर्वे मध्ये वा शम्भुकुम्भयोः

sājyaṃ mantraśataṃ hutvā dadyāt pūrṇāṃ yathāvidhi / maṇḍalaṃ kuṇḍataḥ pūrve madhye vā śambhukumbhayoḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'स्नपनोत्सव-विधि-कथन' नामक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having offered a hundred mantras with ghee one should give the full oblation by rule; the mandala east of the pit or in the middle between Shambhu and the pot;

अध्याय ८१

श्लोक 73

रुद्रमातृगणादीनां निर्वर्त्यान्तर्बलिं हृदा ।शिवमध्ये ऽप्यलब्धाज्ञो विधायैकत्वभावनं

rudramātṛgaṇādīnāṃ nirvartyāntarbaliṃ hṛdā / śivamadhye 'pyalabdhājño vidhāyaikatvabhāvanaṃ

हिन्दी अर्थ

वृक्षोंकी प्रतिष्ठाकी विधि श्रीभगवान् कहते हैं ब्रह्मन्! अब मैं होम करे। श्रेष्ठ ब्राह्मण वृक्षवेदीपर स्थित कलशोंद्वारा वृक्षप्रतिष्ठाका वर्णन करता हूँ, जो भोग एवं वृक्षों और यजमानको स्नान कराबें। यजमान अलंकृत मोक्ष प्रदान करनेवाली है। वृक्षोंको सर्वौषधिजलसे होकर ब्राह्मणोंको गो, भूमि, आभूषण तथा

English

having done the inner offering for the Rudras, the Mothers' hosts and the rest with the heart, one who has not received permission, having formed the notion of oneness even in Shiva,

अध्याय ८१

श्लोक 74

सर्वज्ञतादियुक्तो ऽहं समन्ताच्चोपरि स्थितः ।ममांशो योजनास्थानमधिष्ठाहमध्वरे

sarvajñatādiyukto 'haṃ samantāccopari sthitaḥ / mamāṃśo yojanāsthānamadhiṣṭhāhamadhvare

हिन्दी अर्थ

लिप्त, सुगन्धित चूर्णसे विभूषित तथा मालाओंसे

English

"I am endowed with omniscience and the rest, standing all around and above; a part of me is the place of union; I preside over the sacrifice" —

अध्याय ८१

श्लोक 75

शिवो ऽहमित्यहङ्कारी निष्क्रमेद् यागमण्डपात् ।न्यस्तपूर्वाग्रसन्धर्भे शस्त्राणुकृतमण्डले

śivo 'hamityahaṅkārī niṣkramed yāgamaṇḍapāt / nyastapūrvāgrasandharbhe śastrāṇukṛtamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

अलंकृत करके वस्त्रोंसे आवेष्टित करे। सभी वृक्षोंका

English

"I am Shiva," the egoistic one should leave the sacrificial pavilion. On a mandala made with the weapon-atom with darbha placed pointing east,

अध्याय ८१

श्लोक 76

प्रणवासनके शिष्यं शुक्लवस्त्रोत्तरीयकं ।स्नातञ्चोदङ्मुखं मुक्त्यै पूर्ववक्त्रन्तु भुक्तये

praṇavāsanake śiṣyaṃ śuklavastrottarīyakaṃ / snātañcodaṅmukhaṃ muktyai pūrvavaktrantu bhuktaye

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमयी सूचीसे कर्णवेधन तथा सुवर्णमयी शलाकासे अञ्जन करे। वेदिकापर सात फल रखे। प्रत्येक वृक्षका अधिवासन करे तथा कुम्भ समर्पित करे। फिर इन्द्र आदि दिकूपालोंके उद्देश्यसे

English

on the seat of Om the disciple, in a white upper cloth, bathed, facing north for liberation, and facing east for enjoyment,

अध्याय ८१

श्लोक 77

ऊर्ध्वं कायं समारोप्य पूर्वास्यं प्रविलोकयेत् ।चरणादिशिखां यावन्मुक्तौ भुक्तौ विलोमतः

ūrdhvaṃ kāyaṃ samāropya pūrvāsyaṃ pravilokayet / caraṇādiśikhāṃ yāvanmuktau bhuktau vilomataḥ

हिन्दी अर्थ

बलिप्रदान करे। वृक्षके अधिवासनके समय ऋग्वेद, यजुर्वेद या सामवेदके मन्त्रोंसे अथवा वरुणदेवता-सम्बन्धी तथा मत्तभैरव-सम्बन्धी मन्त्रोसे

English

having raised the body one should look east, from the feet to the crest for liberation, and in reverse for enjoyment,

अध्याय ८१

श्लोक 78

चक्षुषा सप्रसादेन शैवं धाम विवृण्वता ।अस्त्रोदकेन सम्मोक्ष्य मन्त्राम्बुस्नानसिद्दये

cakṣuṣā saprasādena śaivaṃ dhāma vivṛṇvatā / astrodakena sammokṣya mantrāmbusnānasiddaye

हिन्दी अर्थ

चस्त्रादिको दक्षिणा दे तथा चार दिनतक क्षीरयुक्त भोजन करावे। इस कर्ममें तिल, घृत तथा पलाश-समिधाओंसे हवन करना चाहिए। आचार्यको दुगुनी दक्षिणा दे। मण्डप आदिका पूर्ववत्

English

with a gracious eye, revealing Shiva's abode; having sprinkled with the missile water, for the success of the mantra-water bath,

अध्याय ८१

श्लोक 79

भस्मस्नानाय विघ्नानां शान्तये पापभित्तये(३) ।सृष्टिसंहारयोगेन ताडयेदस्त्रभस्मना

bhasmasnānāya vighnānāṃ śāntaye pāpabhittaye(3) / sṛṣṭisaṃhārayogena tāḍayedastrabhasmanā

हिन्दी अर्थ

निर्माण करे। वृक्ष तथा उद्यानको प्रतिष्ठासे पापोंका नाश होकर परम सिद्धिको प्राप्ति होती है। अब सूर्य, शिव, गणपति, शक्ति तथा श्रीहरिके परिवारकी प्रतिष्ठाको विधि सुनिये, जो भगवान् महेश्वरने

English

for ash-bathing, for the pacifying of obstacles and the breaking of sin, by the union of creation and destruction one should strike with ash of the missile-mantra.

अध्याय ८१

श्लोक 80

पुनरस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य सकलीकरणाय तं ।१ स्थण्डिलोपान्तिकं नयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ तेनैवाचमनीयमिति क, ख, ग, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ३ पाशभित्तये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५१ नाभेरूर्ध्वं कुशाग्रेण मार्जनीयास्त्रमुच्चरन्

punarastrāmbunā prokṣya sakalīkaraṇāya taṃ / 1 sthaṇḍilopāntikaṃ nayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 tenaivācamanīyamiti ka, kha, ga, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 3 pāśabhittaye iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 251 nābherūrdhvaṃ kuśāgreṇa mārjanīyāstramuccaran

हिन्दी अर्थ

कार्तिकियको बतलायी थी॥ १--९॥

English

Again, having sprinkled with missile water, for his completion, above the navel with the kusha tip one should touch uttering the missile-mantra;

अध्याय ८१

श्लोक 81

त्रिधा।अलभेत तन्मूलैर् अघमर्षाय नाभ्यधः ।द्वैविध्याय च पाशानां आलभेत शराणुना

tridhā.alabheta tanmūlair aghamarṣāya nābhyadhaḥ / dvaividhyāya ca pāśānāṃ ālabheta śarāṇunā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'पादप-प्रतिष्ठा-विधिवर्णन नामक सत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

one should touch thrice with those roots; below the navel for atonement of sin; and for the division of fetters one should touch with the arrow-atom.

अध्याय ८१

श्लोक 82

तच्छरीरे शिवं साङ्गं सासनं विन्यसेत्ततः ।पुष्पादिपूजितस्यास्य नेत्रे नेत्रेण वा हृदा

taccharīre śivaṃ sāṅgaṃ sāsanaṃ vinyasettataḥ / puṣpādipūjitasyāsya netre netreṇa vā hṛdā

हिन्दी अर्थ

गणपतिपूजनकी विधि भगवान् महेश्वरने कहा--कार्तिकेय ! मैं विघ्नोंक भोगदा, कामरूपिणी, उग्रा, तेजोवती, सत्या एवं

English

In that body one should then place Shiva with limbs and seat. Of him, worshipped with flowers and the rest, the eyes with the eye-mantra or the heart-mantra,

अध्याय ८१

श्लोक 83

बध्वामन्त्रितवस्त्रेण सितेन सदशेन च ।।प्रदक्षिणक्रमादेनं प्रवेश्य शिवदक्षिणं

badhvāmantritavastreṇa sitena sadaśena ca /. pradakṣiṇakramādenaṃ praveśya śivadakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

विनाशके लिये गणपतिपूजाको विधि बतलाता हूँ, जो सम्पूर्ण अभीष्ट अर्थोको सिद्ध करनेवाली है। ' गणंजयाय स्वाहा० '— हदय, ' एकदंष्ट्राय हुं फट्'-सिर, 'अचलकर्णिने नमो नमः ।'--शिखा,

English

having bound with a consecrated white cloth with fringe, having made him circumambulate and enter Shiva's right,

अध्याय ८१

श्लोक 84

सवस्त्रमासनं दद्यात् यथावर्णं(१) निवेदयेत् ।संहारमुद्रयात्मानं मूर्त्या तस्य हृदम्बुजे

savastramāsanaṃ dadyāt yathāvarṇaṃ(1) nivedayet / saṃhāramudrayātmānaṃ mūrtyā tasya hṛdambuje

हिन्दी अर्थ

फट्।'-अस्त्र है। इन मन्त्रोंद्वारा अङ्गन्यास करे। गण, गुरु, गुरु-पादुका, शक्ति, अनन्त और धर्म—इनका मुख्य कमल-मण्डलके ऊर्ध्व तथा निम्न दलोंमें पूजन करे एवं कमलकर्णिकामें

English

one should give a seat with cloth, offer according to caste. By the mudra of withdrawal, in the lotus of his heart one should place the Self in the form,

अध्याय ८१

श्लोक 85

निरुध्य शोधिते काये न्यासं कृत्वा तमर्चयेत् ।पूर्वाननस्य शिष्यस्य मूलमन्त्रेण मस्तके

nirudhya śodhite kāye nyāsaṃ kṛtvā tamarcayet / pūrvānanasya śiṣyasya mūlamantreṇa mastake

हिन्दी अर्थ

बीजकी अर्चना करे। तीव्रा, ज्वालिनी, नन्दा,

English

having restrained, in the purified body, having made the placement, one should worship him. On the head of the east-facing disciple with the root-mantra

अध्याय ८१

श्लोक 86

शिवहस्तं प्रदातव्यं रुद्रेशपददायकं ।शिवसेवाग्रहोपायं दत्तहस्तं शिवाणुना(२)

śivahastaṃ pradātavyaṃ rudreśapadadāyakaṃ / śivasevāgrahopāyaṃ dattahastaṃ śivāṇunā(2)

हिन्दी अर्थ

विघ्ननाशिनी-इन नौ पीठशक्तियोंकी भी पूजा करे। फिर चन्दनके चूर्णका आसन समर्पित करे। “यं' शोषकवायु, ' रं' अग्नि, ' लं ' प्लव (पृथिवी) तथा 'वं' अमृतका बीज माना गया है।

English

Shiva's hand should be placed, giver of Rudra's lordship; the means of attaching to Shiva's service: the hand given with the Shiva-atom.

अध्याय ८१

श्लोक 87

शिवे प्रक्षेपयेत् पुष्पमपनीयार्चकन्तारं(३) ।तत्पात्रस्थानमन्त्राढ्यं शिवदेवगणानुगं

śive prakṣepayet puṣpamapanīyārcakantāraṃ(3) / tatpātrasthānamantrāḍhyaṃ śivadevagaṇānugaṃ

हिन्दी अर्थ

तन्नो दन्ती प्रचोदयात्।'--यह गणेश-गायत्री-

English

One should have a flower cast on Shiva, removing the worshipper; endowed with the mantras of that vessel's place, following the hosts of Shiva and the gods;

अध्याय ८१

श्लोक 88

विप्रादीनां क्रमान्नाम कुर्याद्वा स्वेच्छया गुरुः ।प्रणतिं कुम्भवर्धन्योः कारयित्वानलान्तिकं

viprādīnāṃ kramānnāma kuryādvā svecchayā guruḥ / praṇatiṃ kumbhavardhanyoḥ kārayitvānalāntikaṃ

हिन्दी अर्थ

आदि दिक्पाल-इन सबका गणपतिको पूजामें अङ्गरूपसे पूजन करे

English

the teacher should make names in order for Brahmins and others, or as he wishes. Having had him bow to the pot and Vardhani near the fire,

अध्याय ८१

श्लोक 89

सदक्षिणासने तद्वत्(४) सौम्यास्यमुपवेशयेत् ।शिष्यदेहविनिष्क्रान्तां सुषुम्णामिव चिन्तयेत्

sadakṣiṇāsane tadvat(4) saumyāsyamupaveśayet / śiṣyadehaviniṣkrāntāṃ suṣumṇāmiva cintayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराण्मे 'गणपतिपूजा-विधिकथन' नामक इकहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

one should seat him similarly on a seat on the right facing north. One should think of the Sushumna as emerging from the disciple's body,

अध्याय ८१

श्लोक 90

निजग्रहलीनाञ्च दर्भमूलेन मन्त्रितं ।१ सुवर्णञ्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ अपनीयाधिकाम्बरं इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ सदक्षिणासन तत्रेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५२ दर्भाग्रं दक्षिणे तस्य विधाय करपल्लवे

nijagrahalīnāñca darbhamūlena mantritaṃ / 1 suvarṇañceti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śivātmaneti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 apanīyādhikāmbaraṃ iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 sadakṣiṇāsana tatreti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 252 darbhāgraṃ dakṣiṇe tasya vidhāya karapallave

हिन्दी अर्थ

स्नान, संध्या और तर्पणकी विधिका वर्णन भगवान् महेश्वर कहते हैं- स्कन्द! अब मैं भागको दीप्तिमती मृत्तिकाद्वारा शेष सम्पूर्ण शरीरको

English

dissolved in one's own seizing; having consecrated with the darbha root, having placed the darbha tip in the right palm of his hand,

अध्याय ८१

श्लोक 91

तम्मूलमात्मजङ्घायामग्रञ्चेति शिखिध्वजे ।शिष्यस्य हृदयं गत्वा रेचकेन शिवाणुना(१)

tammūlamātmajaṅghāyāmagrañceti śikhidhvaje / śiṣyasya hṛdayaṃ gatvā recakena śivāṇunā(1)

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठासहित पूजाका वर्णन करूँगा। किसी तालाब

English

"its root on the Self's thigh and tip" — on the banner of the peacock-bannered one; having gone to the disciple's heart with exhalation by the Shiva-atom,

अध्याय ८१

श्लोक 92

पुरकेण समागत्य स्वकीयं हृद्यान्तरं ।शिवाग्निना पुनः कृत्वा नाडीसन्धानमीदृशं

purakeṇa samāgatya svakīyaṃ hṛdyāntaraṃ / śivāgninā punaḥ kṛtvā nāḍīsandhānamīdṛśaṃ

हिन्दी अर्थ

अनुलिप्त करके, दोनों हाथॉंसे कान-नाक आदि इन्द्रियोंके छिद्रोंको बंद कर, साँस रोक मन-ही-

English

having returned with inhalation into one's own heart, again with the Shiva-fire making such a joining of channels,

अध्याय ८१

श्लोक 93

हृदा तत्सन्निधानार्थञ्जुहुयादाहुतित्रयं ।शिवहस्तस्थिरत्वार्थं(२) शतं मूलेन होमयेत् ।इत्थं समयदीक्षायां भवेद्योग्यो भवार्चने

hṛdā tatsannidhānārthañjuhuyādāhutitrayaṃ / śivahastasthiratvārthaṃ(2) śataṃ mūlena homayet / itthaṃ samayadīkṣāyāṃ bhavedyogyo bhavārcane

हिन्दी अर्थ

या पोखरेसे अस्त्रमन्त्र (फट्)-के उच्चारणपूर्वक मन कालाग्निके समान तेजोमय अस्त्रका चिन्तन

English

for his presence with the heart one should offer three oblations; for the steadiness of Shiva's hand one should offer a hundred with the root-mantra. Thus in the initiation of rule one becomes fit for worship of becoming.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 81
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.