Agni Purana· Agni Purāṇa
82
अध्याय 82 / 381

Adhyaya 82

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८२

श्लोक 1

संस्कारदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख ।आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि

saṃskāradīkṣākathanaṃ īśvara uvāca vakṣye saṃskāradīkṣāyāṃ vidhānaṃ śṛṇu ṣaṇmukha / āvāhayenmaheśasya vahnisthasya śiro hṛdi

हिन्दी अर्थ

आठ अङ्गुल गहरी मिट्टी खोदकर निकाले। उसे सम्पूर्णलूपसे ले आकर उसी मन्त्रद्वारा उसका पूजन करे। इसके बाद शिरोमन्त्र (स्वाहा)-से उस मृत्तिकाको जलाशयके तटपर रखकर

English

"O §anmukha (six-faced one)1! Listen to me! I shall describe the mode of performing the purificatory initiation. The great god Siva situated in the heart and in the fire should be invoked.

अध्याय ८२

श्लोक 2

संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना ।तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं

saṃśliṣṭau tau samabhyarcya santarpya hṛdayātmanā / tayoḥ sannidhaye dadyāttenaivāhutipañcakaṃ

हिन्दी अर्थ

अस्त्रमन्त्रसे उसका शोधन करे। फिर शिखामन्त्र (वषट्)-के उच्चारणपूर्वक उसमेंसे तृण आदिको निकालकर, कवच-मन्त्र (हुम्)-से उस मृत्तिकाके तीन भाग करे। प्रथम भागकी जलमिश्रित मिट्टीको

English

Having worshipped those two (God Siva situated in the heart and the sacrificial fire) and having appeased them with the hrd mantra, one should offer five oblations in their presence with the same mantra.

अध्याय ८२

श्लोक 3

कुसुमेनास्त्रलिप्तेन(३) ताडयेत्तं हृदा शिशुं ।प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत्

kusumenāstraliptena(3) tāḍayettaṃ hṛdā śiśuṃ / prasphurattārakākāraṃ caitanyaṃ tatra bhāvayet

हिन्दी अर्थ

नाभिसे लेकर पैरतकके आङ्गोंमें लगावे । तत्पश्चात्

English

That babe (of fire) should be struck with a flower conse¬ crated by (the mantra of) the weapon with (the repetition of) the hrd {mantra). One should contemplate the starry-like efful¬ gent form therein.

अध्याय ८२

श्लोक 4

१ शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ शिवहस्ते च स्थित्यर्थमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ कुसुमेनाष्टजप्तेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५३ प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः ।संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्

1 śivātmaneti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 śivahaste ca sthityarthamiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 kusumenāṣṭajapteneti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 253 praviśya tatra huṅkāramuktaṃ recakayogataḥ / saṃhāriṇyā tadākṛṣya pūrakeṇa hṛdi nyaset

हिन्दी अर्थ

करते हुए पानीमें डुबकी लगाकर स्नान करे। यह मल (शारीरिक मैल)-को दूर करनेवाला स्नान कहलाता है। इसे इस प्रकार करके जलके भीतरसे निकल आवे और संध्या करके विधि-

English

Son of the divine pair Siva and Parvati.

अध्याय ८२

श्लोक 5

ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया ।हृत्सम्पुटितमन्त्रेण(१) रेचकेन विनिक्षिपेत्

tato vāgīśvarīyaunau mudrayodbhavasañjñayā / hṛtsampuṭitamantreṇa(1) recakena vinikṣipet

हिन्दी अर्थ

हृदय-मन्त्र (नमः)-के उच्चारणपूर्वक अङ्कुशमुद्राद्वारा सरस्वती आदि तीर्थोमेंसे किसी एक तीर्थका भावनाद्वारा आकर्षण करके, फिर संहारमुद्राद्वारा' उसे अपने समीपवर्ती जलाशयमें

English

Having placed the syllable hum in it by exhalation of breath and having drawn it by means of sarhharini ( mudra. ) (formation with fingers representing gathering), it should be placed in the heart by the inhalation of breath.

अध्याय ८२

श्लोक 6

ॐ हां हां हां आत्मने नमः(२) जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये ।अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति

oṃ hāṃ hāṃ hāṃ ātmane namaḥ(2) jājvalyamāne nirdhūme juhuyādiṣṭasiddhaye / apravṛddhe sadhūme tu homo vahnau na siddhyati

हिन्दी अर्थ

उसे धोकर, अस्त्र-मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित हुई दूसरे स्थापित करे। तदनन्तर शेष (तीसरे भागको)

English

Then (the above-mentioned essence of fire) should be cast in the generative organ of goddess Vagttvari (goddess of speech) with the mudra known as udbhava 1 and the repetition of hrd mantra.

अध्याय ८२

श्लोक 7

स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यते ऽनलः ।विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते

snigdhaḥ pradakṣiṇāvartaḥ sugandhiḥ śasyate 'nalaḥ / viparītasphuliṅgī ca bhūmisparśaḥ praśasyate

हिन्दी अर्थ

१. मध्यमा अँगुलीको सीधी रखकर तर्जनीको बिचले पोरुतक उसके साथ सटाकर कुछ सिकोड़ ले-यही अङ्कुश-मुद्रा है । २. अधोमुख वामहस्तपर ऊर्ध्वमुख दाहिना हाथ रखकर अंगुलियोंको परस्पर ग्रथित करके घुमावे-यह संहार-मुद्रा है। (मन्त्रमहार्णव)

English

Oblation should be offered in the smokeless sacrificial fire fully ablaze (with the above mantra) for the fulfilment of desires. Oblation made in undeveloped and smoky fire does not •get the desire fulfilled.

अध्याय ८२

श्लोक 8

इत्येवमादिभिश्चिह्नैर् हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं ।पापभक्षणहोमेन(३) दहेद्वा तं भवात्मना

ityevamādibhiścihnair hutvā śiṣyasya kalmaṣaṃ / pāpabhakṣaṇahomena(3) dahedvā taṃ bhavātmanā

हिन्दी अर्थ

१४० अग्निपुराण +

English

Having offered oblations in this way, the impurities of the disciple should be destroyed by doing the sin-consuming oblation or it may be burnt with the syllables of Siva.

अध्याय ८२

श्लोक 9

द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने ।आहारवीजसंशुद्धौ(४) गर्भाधानाय संस्थितौ

dvijatvāpādanārthāya tathā rudrāṃśabhāvane / āhāravījasaṃśuddhau(4) garbhādhānāya saṃsthitau

हिन्दी अर्थ

मिट्टी लेकर नाभितक जलके भीतर प्रवेश करे और उत्तराभिमुख हो, बायीं हथेलीपर उसके तीन भाग करे। दक्षिणभागकी मिट्टीको अङ्गन्यास- सम्बन्धी मन्त्रोंद्रारा (अर्थात् ३० हृदयाय नमः,

English

Posture of finger indicating evolution.

अध्याय ८२

श्लोक 10

सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् ।शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः

sīmante janmato nāmakaraṇāya ca homayet / śatāni pañca mūlena vauṣaḍādidaśāṃśataḥ

हिन्दी अर्थ

शिरसे स्वाहा, शिखायै वषट्, कवचाय हुम्,

English

Sec Ch. 75 Verses 13-17.

अध्याय ८२

श्लोक 11

शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् ।आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते

śithilībhūtabandhasya śaktāvutkarṣaṇaṃ ca yat / ātmano rudraputtratve garbhādhānaṃ taducyate

हिन्दी अर्थ

मिट्टीको 'अस्त्राय फट्'-इस मन्त्रका सात बार जप करके अभिमन्त्रित करे तथा उत्तरभागको मिट्टीका ३ नमः शिवाय '--इस मन्त्रका दस बार जप करके अभिमन्त्रण करे। इस तरह

English

For one whose bonds are loosened, the drawing up of power is, for the Self being a son of Rudra, called the impregnation.

अध्याय ८२

श्लोक 12

स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं ।मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं

svāntatryātmaguṇavyaktiriha puṃsavanaṃ mataṃ / māyātmanorvivekena jñānaṃ sīmantavardhanaṃ

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्त मृत्तिकाके तीन भागोंका क्रमशः अभिमन्त्रण करना चाहिए। तत्पश्चात् पहले उन मृत्तिकाओंमेंसे थोड़ा-थोड़ा-सा भाग लेकर सम्पूर्ण दिशाओंमें छोड़े । छोड़ते समय ' अस्त्राय हुँ फट्।' का जप करता

English

The manifestation of the qualities of the three inner Selves here is held to be the male-engendering rite; knowledge by discrimination of illusion and Self is the parting-of-the-hair increase.

अध्याय ८२

श्लोक 13

शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ।१ हृत्सम्पुटात्ममन्त्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ हां हां आत्मने नम इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हां आत्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पापक्षयेण होमनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ वीजसंसिद्धौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५४ बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं(१)

śivāditattvaśuddhestu svīkāro jananaṃ mataṃ / 1 hṛtsampuṭātmamantreṇeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hāṃ hāṃ ātmane nama iti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ hāṃ ātmane nama iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 pāpakṣayeṇa homaneti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 vījasaṃsiddhau iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 254 bodhanaṃ yacchivatvena śivatvārhasya no mataṃ(1)

हिन्दी अर्थ

रहे। इसके बाद “३ नमः शिवाय।'- इस शिव-

English

The acceptance from the purification of principles beginning with Shiva is held to be birth; the awakening as Shiva-hood is not held for one fit for Shiva-hood.

अध्याय ८२

श्लोक 14

संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं ।विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे

saṃhāramudrayātmānaṃ sphuradvahnikaṇopamaṃ / vidadhīta samādāya nije hṛdayapaṅkaje

हिन्दी अर्थ

उसे शिवतीर्थस्वरूप बना दे तथा पूर्वोक्त अङ्गन्यास- सम्बन्धी मन्त्रोंका जप करते हुए उसे मस्तकसे लेकर पैरतकके सारे अङ्गोंमें लगावे

English

By the mudra of withdrawal one should take the Self, like a shining spark of fire, into one's own heart-lotus.

अध्याय ८२

श्लोक 15

ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् ।कुर्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि

tataḥ kumbhayogena mūlamantramudīrayet / kuryāt samavaśībhāvaṃ tadā ca śivayorhṛdi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अङ्गन्यास-सम्बन्धी चार मन्त्रोंका पाठ करते हुए दाहिनेसे आरम्भ करके बायें- तकके हृदय, सिर, शिखा और दोनों भुजाओंका स्पर्श करे तथा नाक, कान आदि सारे छिद्रोंको

English

Then by the pot-practice one should utter the root-mantra; one should make equal control and then in the heart of the two Shivas.

अध्याय ८२

श्लोक 16

ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः ।नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया

brahmādikāraṇātyāgakramādrecakayogataḥ / nītvā śivāntamātmānamādāyodbhavamudrayā

हिन्दी अर्थ

बंद करके सम्मुखीकरण-मुद्राद्वारा भगवान् शिव, विष्णु अथवा गङ्गाजीका स्मरण करते हुए जलमें गोता लगावे। ' ॐ हृदयाय नमः।' ' शिरसे स्वाहा।'

English

By the order of abandoning the cause from Brahma onward, through exhalation-yoga, having led the Self up to Shiva, taking it with the rising mudra,

अध्याय ८२

श्लोक 17

हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् ।शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्

hṛtsampuṭitamantreṇa recakena vidhānavit / śiṣyasya hṛdayāmbhojakarṇikāyāṃ vinikṣipet

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी मन्त्रोंका उच्चारण करके, जलमें स्थित हो, बायें और दायें हाथ दोनोंको मिलाकर, कुम्भमुद्राद्वारा अभिषेक करे। फिर रक्षाके लिये

English

the one who knows the rule should place it with the mantra enclosed by the heart-mantra, by exhalation, in the pericarp of the disciple's heart-lotus.

अध्याय ८२

श्लोक 18

पूजां शिवस्य वह्नेश् च गुरुः कुर्यात्तदोचितां ।प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा

pūjāṃ śivasya vahneś ca guruḥ kuryāttadocitāṃ / praṇatiñcātmane śiṣyaṃ samayān śrāvayettathā

हिन्दी अर्थ

पूर्वादि दिशाओंमें जल छोड़े। सुगन्ध और आँवला आदि राजोचित उपचारसे स्नान करे। स्नानके पश्चात् जलसे बाहर निकलकर संहारिणी- मुद्राद्वारा उस तीर्थका उपसंहार करे। इसके बाद

English

Then the teacher should perform proper worship of Shiva and the fire; and bowing to himself, he should have the disciple hear the rules.

अध्याय ८२

श्लोक 19

देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् ।शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि

devaṃ na nindecchāstrāṇi nirmālyādi na laṅghayet / śivāgnigurupūjā ca kartavyā jīvitāvadhi

हिन्दी अर्थ

विधि-विधानसे शुद्ध, संहितामन्त्रसे अभिमन्त्रित तथा निवृत्ति आदिके द्वारा शोधित भस्मसे स्नान करे॥ १०-१४ ३॥

English

One should not blame the god nor the scriptures nor transgress the remnants and the like; worship of Shiva, fire and teacher is to be done as long as life lasts.

अध्याय ८२

श्लोक 20

बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां ।यथाशक्ति ददीतार्थं(२) समर्थस्य समग्रकान्

bālabāliśavṛddhastrībhogabhugvyādhitātmanāṃ / yathāśakti dadītārthaṃ(2) samarthasya samagrakān

हिन्दी अर्थ

3» अस्त्राय हुं फट्।--इस मन्त्रका उच्चारण करके, सिरसे पैरतक भस्मद्वारा मलस्नान करके फिर विधिपूर्वक शुद्ध स्नान करे। ईशान, तत्पुरुष, अघोर, गुह्यक या वामदेव तथा सद्योजात-

English

To children, fools, the old, women, those who indulge in pleasure, and the sick, one should give wealth according to ability; one capable should give all.

अध्याय ८२

श्लोक 21

भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ।ईशानाद्यैर् हृदाद्यैर् वा परिजप्य यथाक्रमात्

bhūtāṅgāni jaṭābhasmadaṇḍakaupīnasaṃyamān / īśānādyair hṛdādyair vā parijapya yathākramāt

हिन्दी अर्थ

गुह्याङ्ग तथा शरीरके अन्य अवयवोंमें उद्वर्तन (अनुलेप) लगाना चाहिए। तीनों संध्याओंके समय, निशीथकालमें, वर्षाके पहले और पीछे, सोकर, खाकर, पानी पीकर तथा अन्य आवश्यक

English

Having repeated in order the elements, matted hair, ash, staff and loincloth restraints with Ishana and the others or the heart-mantras,

अध्याय ८२

श्लोक 22

स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् ।सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्

svāhāntasaṃhitamantraiḥ pātreṣvāropya pūrvavat / sampāditadrutaṃ hutvā sthaṇḍileśāya darśayet

हिन्दी अर्थ

कार्य करके आग्नेय स्नान करना चाहिए। स्त्री, नपुंसक, शूद्र, बिल्ली, शव और चूहेका स्पर्श हो जानेपर भी आग्नेय स्नानका विधान है । चुल्लूभर पवित्र जल पी ले, यही 'आग्नेय-स्नान' है।

English

having placed in vessels with Samhita mantras ending in svaha as before, having offered the prepared liquid, he should show it to the lord of the platform.

अध्याय ८२

श्लोक 23

रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं ।शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः

rakṣaṇāya ghaṭādhastādāropya kṣaṇamātrakaṃ / śivādājñāṃ samādāya dadīta yatine guruḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यको किरणोंके दिखायी देते समय यदि आकाशसे जलको वर्षा हो रही हो तो पूर्वाभिमुख हो, दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर, ईशान-मन्त्रका उच्चारण करते हुए, सात पग चलकर उस वर्षाके

English

For protection having set it under the pot for a moment, having taken permission from Shiva, the teacher should give to the ascetic.

अध्याय ८२

श्लोक 24

एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः ।१ वर्धनमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ददीतान्नमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५५ वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः

evaṃ samayadīkṣāyāṃ viśiṣṭāyāṃ viśeṣataḥ / 1 vardhanamiti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 dadītānnamiti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 255 vahnihomāgamajñānayogyaḥ sañjāyate śiśruḥ

हिन्दी अर्थ

जलसे स्नान करे। यह 'माहेन्द्र-स्नान' कहलाता है। गौओंके समूहके मध्यभागमें स्थित हो उनकी खुरोंसे खुदकर ऊपरको उड़ी हुई धूलसे इष्टदेव- सम्बन्धी मूलमन्त्रका जप करते हुए अथवा कवच-

English

Thus in the special initiation of rule the disciple becomes especially fit for the knowledge of fire-oblation and the scriptures.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 82
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.