Agni Purana· Agni Purāṇa
83
अध्याय 83 / 381

Adhyaya 83

53 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ53 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८३

श्लोक 1

निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच अथ निर्वाणदीक्षायां कुर्यान्मूलादिदीपनं ।पाशबन्धनशक्त्यर्थं ताडनादिकृतेन वा

nirvāṇadīkṣākathanaṃ īśvara uvāca atha nirvāṇadīkṣāyāṃ kuryānmūlādidīpanaṃ / pāśabandhanaśaktyarthaṃ tāḍanādikṛtena vā

हिन्दी अर्थ

जाता है, उसे “पावनस्नान' कहते हैं॥ १५-२० ३ ॥

English

(Oblations should be offered) with each one of the (principal) mantras or thrice with (them). The principal mantra together with half the tuft mantra (should be repeated) along with (the syllables) hum, phat, etc.

अध्याय ८३

श्लोक 2

एकैकया तदाहुत्या प्रत्येकं तत्त्रयेण वा ।वीजगर्भशिखार्धन्तु हूं फडन्तध्रुवादिना

ekaikayā tadāhutyā pratyekaṃ tattrayeṇa vā / vījagarbhaśikhārdhantu hūṃ phaḍantadhruvādinā

हिन्दी अर्थ

सद्योजात आदि मन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक जो जलसे अभिषेक किया जाता है, उसे 'मन्त्रस्नान' कहते हैं। इसी प्रकार वरुणदेवता और अग्निदेवता-

English

The principal mantra should be stimulated by (the sylla¬ bles) Om, hrum, hraum, haum, hrum. (assigning) to the heart as well as the tuft and face with (the syllables) Om, hrum, hraum, hrum, phaf.

अध्याय ८३

श्लोक 3

ॐ ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फडिति(२) मूलमन्त्रस्य दीपनं ।ॐ ह्रूं हौं हौं ह्रूं फडिति(३) हृदय एवं शिरोमुखे

oṃ hrūṃ hrauṃ hauṃ hrūṃ phaḍiti(2) mūlamantrasya dīpanaṃ / oṃ hrūṃ hauṃ hauṃ hrūṃ phaḍiti(3) hṛdaya evaṃ śiromukhe

हिन्दी अर्थ

१४२ अग्निपुराण

English

One should do the rite of stimulation for each part of the principal mantra in all ceremonies performed to cause injury (to one's enemy) while the (syllable) vasat is appended to the principal mantra in ceremonies intended to bring peace and prosperity.

अध्याय ८३

श्लोक 4

प्रत्येकं दीपनं कुर्यात् सर्वस्मिन् क्रूरकर्मणि ।शान्तिके पौष्टिके चास्य वषडन्तादिनाणुना(४)

pratyekaṃ dīpanaṃ kuryāt sarvasmin krūrakarmaṇi / śāntike pauṣṭike cāsya vaṣaḍantādināṇunā(4)

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी मन्त्रोंसे भी यह स्नान-कर्म सम्पन्न किया जाता है। मन-ही-मन मूल-मन्त्रका उच्चारण करके प्राणायामपूर्वक मानसिक स्नान करना चाहिए। इसका सर्वत्र विधान है। विष्णुदेवता

English

In all instances of annual rites, oblations should be done with religious acts for all desired results along with (the syllables) vasat (and) vausat.

अध्याय ८३

श्लोक 5

वषड्वौषट्समोपेतैः सर्वकाम्योपरि स्थितैः ।हवनं संवरैः कुर्यात् सर्वत्राप्यायनादिषु

vaṣaḍvauṣaṭsamopetaiḥ sarvakāmyopari sthitaiḥ / havanaṃ saṃvaraiḥ kuryāt sarvatrāpyāyanādiṣu

हिन्दी अर्थ

आदिसे सम्बन्ध रखनेवाले कार्योमें उन-उन देवताओंके मन्त्रोंसे ही स्नान करावे

English

Then after having worshipped the disciple having a pure

अध्याय ८३

श्लोक 6

ततः स्वसव्यभागस्थं मण्डले शुद्धविग्रहं ।१ ह्रीं फडन्तध्रुवादिना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ हूं हौं हौं हूं फडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हूं ह्ॐ हूं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः३ ॐ हूं हां हां हूं फडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ ह्रं ह्रीं ह्रं ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ वषडन्तादिनात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५६ शिष्यं सम्पूज्य तत् सूत्रं सुषुम्णेति विभावितं

tataḥ svasavyabhāgasthaṃ maṇḍale śuddhavigrahaṃ / 1 hrīṃ phaḍantadhruvādinā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hūṃ hauṃ hauṃ hūṃ phaḍiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /oṃ hūṃ hoṃ hūṃ phaḍiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ3 oṃ hūṃ hāṃ hāṃ hūṃ phaḍiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /oṃ hraṃ hrīṃ hraṃ hraṃ phaḍiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 vaṣaḍantādinātmaneti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 256 śiṣyaṃ sampūjya tat sūtraṃ suṣumṇeti vibhāvitaṃ

हिन्दी अर्थ

कार्तिकेय! अब मैं विभिन्न मन्त्रोंद्वारा संध्या- विधिका सम्यग् वर्णन करूँगा। भलीभाँति देख- भालकर ब्रह्मतीर्थसे तीन बार जलका मन्त्रपाठपूर्वक आचमन करे। आचमन-कालमें आत्मतत्त्व,

English

The tuft of hair (of the disciple) should be tied with the principal (j mantra ) and (one end of the string) should be led to (touch) the toe. In the case of (the disciple) yearning for sal¬ vation (t *e string) should be tied on the body of the disciple

अध्याय ८३

श्लोक 7

मूलेन तच्छिखाबन्धं पादाङ्गुष्ठान्तमानयेत् ।संहारेण मुमुक्षोस्तु बध्नीयाच्छिष्यकायके

mūlena tacchikhābandhaṃ pādāṅguṣṭhāntamānayet / saṃhāreṇa mumukṣostu badhnīyācchiṣyakāyake

हिन्दी अर्थ

विद्यातत्व और शिवतत्त्व-इन शब्दोंके अन्तमें “नमः सहित 'स्वाहा’ शब्द जोड़कर मन्त्रपाठ करना चाहिए। यथा ॐ आत्मतत्त्वाय नमः

English

Having covered it with the Rudra {mantra), oblations should be offered thrice with the mantra of the heart for accomp¬ lishing the presence. It is the same way in the case of female

अध्याय ८३

श्लोक 8

पुंसस्तु दक्षिणे भागे वामे नार्या नियोजयेत् ।शक्तिं च शक्तिमन्त्रेण पूजितान्तस्य मस्तके

puṃsastu dakṣiṇe bhāge vāme nāryā niyojayet / śaktiṃ ca śaktimantreṇa pūjitāntasya mastake

हिन्दी अर्थ

शिवतत्त्वाय नमः स्वाहा।'—इन मन्त्रोंसे आचमन करनेके पश्चात् मुख, नासिका, नेत्र और कानोंका स्पर्श करे। फिर प्राणायामद्वारा सकलीकरणकी क्रिया सम्पन्न करके स्थिरतापूर्वक बैठ जाय।

English

Having located the principle of knowledge (in the thread), one should look at it as beyond the state of bliss. Ollici principles which have become mantras as they were should. oc located in that. One should look at it with (the mantra) Om ham, haum obeisance to the kalafiaSa (the bondage of phases) beyond absolute bliss55.

अध्याय ८३

श्लोक 9

संहारमुद्रया।अदाय सूत्रं तेनैव योजयेत् ।नाडीन्त्वादाय मूलेन सूत्रे न्यस्य हृदार्चयेत्

saṃhāramudrayā.adāya sūtraṃ tenaiva yojayet / nāḍīntvādāya mūlena sūtre nyasya hṛdārcayet

हिन्दी अर्थ

इसके बाद मन्त्र-साधक पुरुष मन-ही-मन तीन बार शिवसंहिताको आवृत्ति करे और आचमन एवं अङ्गन्यास करके प्रातःकाल ब्राह्मी संध्याका इस प्रकार ध्यान करे

English

Om haurii hurii pha} to the katapata beyond the region of absolute bliss. Having collected the latter by (showing) the samharamudra (posture of fingers denoting gathering), it should be placed over the thread. It should then be worshipped and three oblations (of clarified butter) should be made for its presence (in the thread).

अध्याय ८३

श्लोक 10

अवगुण्ठ्य तु रुद्रेण हृदयेनाहुतित्रयं ।प्रदद्यात्सन्निधानार्थं शक्तावप्येवमेव हि

avaguṇṭhya tu rudreṇa hṛdayenāhutitrayaṃ / pradadyātsannidhānārthaṃ śaktāvapyevameva hi

हिन्दी अर्थ

संध्यादेवी प्रात:काल ब्रह्मशक्तिके रूपमें उपस्थित हैं। हंसपर आरूढ हो कमलके आसनपर विराजमान हैं। उनकी अङ्गकान्ति लाल है। वे चार मुख और चार भुजाएँ धारण करती हैं। उनके दाहिने

English

Having gathered it after a gentle stroking, it should be placed at the mouths of the nerve. Oblations should be made thrice with the respective mantras for the sake of its presence.

अध्याय ८३

श्लोक 11

ॐ हां वर्णाध्वने नमो हां भवनाध्वने नमः ।ॐ हां कालाध्वने नमः(१) शोध्याध्वानं हि सूत्रके

oṃ hāṃ varṇādhvane namo hāṃ bhavanādhvane namaḥ / oṃ hāṃ kālādhvane namaḥ(1) śodhyādhvānaṃ hi sūtrake

हिन्दी अर्थ

हाथोंमें कमल और स्फटिकाक्षकी माला तथा बायें हाथोंमें दण्ड एवं कमण्डलु शोभा पाते हैं । मध्याहृकालमें वैष्णवी शक्तिके रूपमें संध्याका ध्यान करे। वे गरुडको पीठपर बिछे हुए

English

The principles which were left out at the outset should • be located on the thread and worshipped. Three oblations should

अध्याय ८३

श्लोक 12

न्यस्यास्त्रवारिणा शिष्यं प्रोक्ष्यास्त्रमन्त्रितेन च ।पुष्पेण हृदि सन्ताड्य शिष्यदेहे प्रविश्य च

nyasyāstravāriṇā śiṣyaṃ prokṣyāstramantritena ca / puṣpeṇa hṛdi santāḍya śiṣyadehe praviśya ca

हिन्दी अर्थ

कमलके आसनपर विराजमान हैं। उनकी अङ्गकान्ति

English

Thus having gathered the principles from the body of the disciple, they should be located in the thread. In the initia-

अध्याय ८३

श्लोक 13

गुरुश् च तत्र हूङ्कारयुक्तं रेचकयोगतः ।चैतन्यं हंसवीजस्थं विश्लिष्येदायुधात्मना

guruś ca tatra hūṅkārayuktaṃ recakayogataḥ / caitanyaṃ haṃsavījasthaṃ viśliṣyedāyudhātmanā

हिन्दी अर्थ

श्वेत है। वे अपने बायें हाथोंमें शङ्ख और चक्र धारण करती हैं तथा दायें हाथोंमें गदा एवं अभयकी मुद्रासे सुशोभित हैं। सायंकालमे संध्यादेवीका रुद्रशक्तिके रूपमें ध्यान करे। वे

English

Other rites (should be undertaken) for the sake of ini¬ tial protection of the body (of the disciple) until the mantra accomplishes the desired fruits.

अध्याय ८३

श्लोक 14

ॐ हौं हूं फट्(२) आछिद्य शक्तिसूत्रेण हां हं स्वाहेति चाणुना ।संहारमुद्रया सूत्रे नाडीभूते नियोजयेत्

oṃ hauṃ hūṃ phaṭ(2) āchidya śaktisūtreṇa hāṃ haṃ svāheti cāṇunā / saṃhāramudrayā sūtre nāḍībhūte niyojayet

हिन्दी अर्थ

वृषभको पीठपर बिछे हुए कमलके आसनपर बैठी हैं। उनके तीन नेत्र हैं। वे मस्तकपर अर्धचन्द्रके मुकुटसे विभूषित हैं। दाहिने हाथोंमें त्रिशूल और रुद्राक्ष धारण करती हैं और बायें

English

(The thread) should be smeared with saffron and clari¬ fied butter and (Lord) Siva should be worshipped therein along with his attendants with the kald-manlras ending with hum phat after having pierced the bondage through the occult neive.

अध्याय ८३

श्लोक 15

ॐ हां हं हां आत्मने नमः व्यापकं भावयेदेनं तनुत्राणावगुण्ठयेत्(३) ।१ ॐ द्वाम् पदाध्वने नमः ।ॐ हां वर्णाध्वने नमः ।ॐ हां भवनाध्वने नमः ।ॐ हां कलाध्वने नमः ।इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हां पदात्मने नमः ।ॐ हां वर्णात्मने नमः ।ॐ हां मन्त्रात्मने नमः ।ॐ हां कालात्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ हां हौं हूं फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ तन्मात्रेणावगुण्ठयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५७ आहुतित्रितयं दद्यात् हृदा सन्निधिहेतवे

oṃ hāṃ haṃ hāṃ ātmane namaḥ vyāpakaṃ bhāvayedenaṃ tanutrāṇāvaguṇṭhayet(3) / 1 oṃ dvām padādhvane namaḥ / oṃ hāṃ varṇādhvane namaḥ / oṃ hāṃ bhavanādhvane namaḥ / oṃ hāṃ kalādhvane namaḥ / iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ hāṃ padātmane namaḥ / oṃ hāṃ varṇātmane namaḥ / oṃ hāṃ mantrātmane namaḥ / oṃ hāṃ kālātmane nama iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hāṃ hauṃ hūṃ phaṭ iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 tanmātreṇāvaguṇṭhayediti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 257 āhutitritayaṃ dadyāt hṛdā sannidhihetave

हिन्दी अर्थ

हाथॉमें अभय एवं शक्तिसे सुशोभित हैं। ये संध्याएँ कर्मोकी साक्षिणी हैं। अपने-आपको उनको प्रभासे अनुगत समझे। इन तीनके अतिरिक्त एक चौथी संध्या है, जो केवल ज्ञानीके लिये है।

English

Having (mentally) entered inside (with syllables) ending with obeisance, (the preceptor) should take hold of (the thread) and tie it. Om, hum, ham, haum, ham, hum, phat, I take hold of the phase exceeding that of pure bliss.

अध्याय ८३

श्लोक 16

विद्यादेहञ्च विन्यस्य शान्त्यतीतावलोकनं ।तस्यामितरतत्त्वाद्यं मन्त्रभूतं विचिन्तयेत्

vidyādehañca vinyasya śāntyatītāvalokanaṃ / tasyāmitaratattvādyaṃ mantrabhūtaṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

उसका आधी रातके आरम्भमें बोधात्मक साक्षात्कार होता है

English

(The preceptor) should place that thread on the shoul¬ der of the disciple after having made him seated for the sake of

अध्याय ८३

श्लोक 17

ॐ हां हौं शान्त्यतीतकलापाशाय(१) नम इत्य् अनेनावलोकयेत् हे तत्त्वे मन्त्रमप्येकं पदं वर्णाश् च षोडश ।तथाष्टौ भुवनान्यस्यां वीजनाडीकथद्वयं

oṃ hāṃ hauṃ śāntyatītakalāpāśāya(1) nama ity anenāvalokayet he tattve mantramapyekaṃ padaṃ varṇāś ca ṣoḍaśa / tathāṣṭau bhuvanānyasyāṃ vījanāḍīkathadvayaṃ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मरन्श्रमें स्थित हैं। चौथी संध्याका कोई रूप नहीं है। वह परमशिवमें विराजमान है; क्योंकि वह शिव सबसे परे हैं, इसलिये इसे “परमा संध्या' कहते हैं। तर्जनी अँगुलीके मूलभागमें

English

One hundred oblations should be made with the prin¬ cipal mantra for the expiation of all the sins (of the disciple). (The oblation should be made) in a covered shallow saucer (if the disciple) is a male and in a saucer of enlarged belly (m the case of a) female (disciple).

अध्याय ८३

श्लोक 18

विषयञ्च गुणञ्चैकं कारणं च सदा शिवं ।सितायां शान्त्यतीतायामन्तर्भाव्य प्रपीडयेत्

viṣayañca guṇañcaikaṃ kāraṇaṃ ca sadā śivaṃ / sitāyāṃ śāntyatītāyāmantarbhāvya prapīḍayet

हिन्दी अर्थ

पितरोंका, कनिष्ठाके मूलभागमें प्रजापतिका, अङ्गुष्टके मूलभागमें ब्रह्माका और हाथके अग्रभागमें

English

Then having offered oblations in a condensed way to the protector of the world at the periphery, one should enter the sacrificial shed after bathing with ashes or pure oil.

अध्याय ८३

श्लोक 19

ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट् संहारमुद्रया।अदाय विदध्यात् सूत्रमस्तके ।पूजयेदाहुतींस्तिस्रो दद्यात् सन्निधिहेतवे

oṃ hauṃ śāntyatītakalāpāśāya hūṃ phaṭ saṃhāramudrayā.adāya vidadhyāt sūtramastake / pūjayedāhutīṃstisro dadyāt sannidhihetave

हिन्दी अर्थ

अग्निका, बायीं हथेलीमें सोमका तथा अँगुलियोंके सभी पर्वों एवं संधियोंमें ऋषियोंका तीर्थ है। संध्याके ध्यानके पश्चात् शिव-सम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा तीर्थ (जलाशय)-को शिवस्वरूप बनाकर 'आपो

English

(If the disciples are) householders, (they) should be seated) on a bed of darbhas with their heads facing the east and protected well (and if the disciples are) monks, (they should be seated) on a bed of ashes with their heads facing the south with (the repetition of the mantra ol) the heart.

अध्याय ८३

श्लोक 20

तत्त्वे द्वे अक्षरे द्वे च वीजनाडीकथद्वयं ।गुणौ मन्त्रौ तथाब्जस्थमेकं कारणमीश्वरं

tattve dve akṣare dve ca vījanāḍīkathadvayaṃ / guṇau mantrau tathābjasthamekaṃ kāraṇamīśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

हि ष्ठा०' इत्यादि संहिता-मन्त्रोंद्वारा उसके जलसे मार्जन करे। बायें हाथपर तीर्थके जलको गिराकर उसे रोके रहे और दाहिने हाथसे

English

(Then the preceptor) should bathe the disciples who had tied-up their tufts into knots along with the mantras of the weapon and sapta manavaka and walk out of the place again.

अध्याय ८३

श्लोक 21

पदानि भानुसङ्ख्यानि भुवनानि दश सप्त च ।एकञ्च विषयं शान्तौ कृष्णायामच्युतं स्मरेत्

padāni bhānusaṅkhyāni bhuvanāni daśa sapta ca / ekañca viṣayaṃ śāntau kṛṣṇāyāmacyutaṃ smaret

हिन्दी अर्थ

चतुर्भुजाम्। अन्जाक्षमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुम्॥ ( अग्नि० ७२। २७) ध्यायेन्मध्याह्ले वैष्णवीं सिताम्। शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयाम्॥ ( अग्नि ७२ । २८) शशिभूषिताम् । त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकाम्॥ ( अग्नि० ७२। २९)

English

After having sipped five things got from a cow and the gruel and having collected sticks for cleansing the teeth, and having rinsed the mouth (with water), and contemplated on (Lord) Siva and having reached the pure bed, the preceptor

अध्याय ८३

श्लोक 22

ताडयित्वा समादाय मुखसूत्रे नियोजयेत् ।जुहुयान्निजवीजेन सान्निध्यायाहुतित्रयं

tāḍayitvā samādāya mukhasūtre niyojayet / juhuyānnijavījena sānnidhyāyāhutitrayaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद अघमर्षण करे। दाहिने हाथके दोनेमें रखे हुए बोधरूप शिवमय जलको नासिकाके समीप ले जाकर बायीं-इडा नाड़ीद्वारा साँसको खींचकर रोके और भीतरसे काले रंगके पाप-

English

Having struck and taken, one should join it to the mouth-thread; one should offer with one's own seed-syllable three oblations for presence.

अध्याय ८३

श्लोक 23

विद्यायां सप्त तत्त्वानि पादानामेकविंशतिं ।षड् वर्णान् सञ्चरं चैकं लोकानां पञ्चविंशतिं

vidyāyāṃ sapta tattvāni pādānāmekaviṃśatiṃ / ṣaḍ varṇān sañcaraṃ caikaṃ lokānāṃ pañcaviṃśatiṃ

हिन्दी अर्थ

पुरुषको दाहिनी-पिङ्गला नाडीद्वारा बाहर निकालकर उस जलमें स्थापित करे। फिर उस पापयुक्त जलको हथेलीद्वारा वज्रमयी शिलाकी भावना करके उसपर दे मारे। इससे अघमर्षणकर्म

English

In knowledge: seven principles; twenty-one feet; six letters; one moving; twenty-five worlds;

अध्याय ८३

श्लोक 24

गुणानान्त्रयमेकञ्च विषयं रुद्रकारणं ।अन्तर्भाव्यातिरिक्तायां जीवनाडीकथद्वयं

guṇānāntrayamekañca viṣayaṃ rudrakāraṇaṃ / antarbhāvyātiriktāyāṃ jīvanāḍīkathadvayaṃ

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न होता है। तदनन्तर कुश, पुष्प, अक्षत और जलसे युक्त अर्घ्याञ्जलि लेकर, उसे ३ नमः शिवाय स्वाहा।'--इस मन्त्रसे भगवान् शिवको समर्पित करे और यथाशक्ति गायत्रीमन्त्रका

English

three qualities and one; the object, cause of Rudra; having included within, in the excess, two accounts of the vital channels;

अध्याय ८३

श्लोक 25

अस्त्रमादाय दध्याच्च पदं द्व्यधिकविंशतिं ।लोकानाञ्च कलानाञ्च षष्टिं गुणचतुष्टयं

astramādāya dadhyācca padaṃ dvyadhikaviṃśatiṃ / lokānāñca kalānāñca ṣaṣṭiṃ guṇacatuṣṭayaṃ

हिन्दी अर्थ

अब मैं तर्पणकी विधिका वर्णन करूँगा।

English

having taken the missile one should hold the foot of twenty-two; of worlds and of digits sixty, four qualities,

अध्याय ८३

श्लोक 26

१ ॐ हां हौं ह्ॐ शान्त्यतीतकलापाशायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५८ मन्त्राणां त्रयमेकञ्च विषयं कारणं हरिं ।अन्तर्भाव्य प्रतिष्ठायां शुक्लयान्ताडनादिकं

1 oṃ hāṃ hauṃ hoṃ śāntyatītakalāpāśāyeti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 258 mantrāṇāṃ trayamekañca viṣayaṃ kāraṇaṃ hariṃ / antarbhāvya pratiṣṭhāyāṃ śuklayāntāḍanādikaṃ

हिन्दी अर्थ

उच्चारणपूर्वक तर्पण करे। 'ॐ हूं शिवाय स्वाहा।' ऐसा कहकर शिवका तर्पण करे। इसी प्रकार अन्य देवताओंको भी उनके स्वाहायुक्त नाम लेकर जलसे तृप्त करना चाहिए। 'ॐ हां

English

three and one of mantras, the object, the cause Hari; having included, in Pratishtha, with the white one the striking and the rest,

अध्याय ८३

श्लोक 27

विधाय नाभिसूत्रस्थां सन्निधायाहुतीर्यजेत् ।ह्रीं भुवनानां(१) शतं साग्रंपदानामष्टविंशतिं(२)

vidhāya nābhisūtrasthāṃ sannidhāyāhutīryajet / hrīṃ bhuvanānāṃ(1) śataṃ sāgraṃpadānāmaṣṭaviṃśatiṃ(2) /

हिन्दी अर्थ

हृदयाय नमः। ३ हीं शिरसे स्वाहा। ३ हूं शिखायै वषट्। ३» हैं कवचाय हुम्। ॐ हों

English

having done, the one on the navel-thread, having made present, one should worship with oblations. "Hrim" — of worlds a hundred and some, of feet twenty-eight;

अध्याय ८३

श्लोक 28

वीजनाडीसमीराणां द्वयोरिन्द्रिययोरपि ।वर्णन्तत्त्वञ्च विषयमेकैकं गुणपञ्चकं

vījanāḍīsamīrāṇāṃ dvayorindriyayorapi / varṇantattvañca viṣayamekaikaṃ guṇapañcakaṃ

हिन्दी अर्थ

वाक्योंको क्रमशः पढ़कर हृदय, सिर, शिखा, कवच, नेत्र एवं अस्त्र-विषयक न्यास करना चाहिए। आठ देवगणोंको उनके नामके अन्तमें “नम: पद जोड़कर तर्पणार्थ जल अर्पित करना

English

of the seed-channel-winds, of both the two senses; of letters, principle and object each, the five qualities;

अध्याय ८३

श्लोक 29

हेतुं ब्रह्माण्डमन्त्रस्थं शम्बराणां चतुष्टयं ।निवृत्तौ पीतवर्णायामन्तर्भाव्य प्रताडयेत्

hetuṃ brahmāṇḍamantrasthaṃ śambarāṇāṃ catuṣṭayaṃ / nivṛttau pītavarṇāyāmantarbhāvya pratāḍayet

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यथा--' ३ हां आदित्येभ्यो नमः। ३»

English

the cause lying in the mantra of the egg of Brahma, four of Shambaras; in Nivritti, in the yellow one, having included, one should strike.

अध्याय ८३

श्लोक 30

आदौ यत्तत्त्वभागान्ते(३) सूत्रे विन्यस्यपूजयेत् ।जुहुयादाहुतीस्तिस्रः सन्निधाय पावके

ādau yattattvabhāgānte(3) sūtre vinyasyapūjayet / juhuyādāhutīstisraḥ sannidhāya pāvake

हिन्दी अर्थ

विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः। ॐ हां मरुद्भ्यो नमः।

English

At the beginning, at the end of that principle's portion, having placed on the thread one should worship; one should offer three oblations, having made present in the fire.

अध्याय ८३

श्लोक 31

इत्यादाय कलासूत्रे योजयेच्छिष्यविग्रहात् ।सवीजायान्तु दीक्षायां समयाचारयागतः

ityādāya kalāsūtre yojayecchiṣyavigrahāt / savījāyāntu dīkṣāyāṃ samayācārayāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् जनेऊको कण्ठमें मालाकी भाँति धारण करके ऋषियोंका तर्पण करे

English

Thus having taken and joining to the thread of the digits from the disciple's body, in the initiation with seed, from the rule-conduct sacrifice,

अध्याय ८३

श्लोक 32

देहारम्भकरक्षार्थं मन्त्रसिद्धिफलादपि ।इष्टापूर्तादिधर्मार्थं व्यतिरिक्तं प्रबन्धकं

dehārambhakarakṣārthaṃ mantrasiddhiphalādapi / iṣṭāpūrtādidharmārthaṃ vyatiriktaṃ prabandhakaṃ

हिन्दी अर्थ

ॐ हां अत्रये नमः। ३» हां वसिष्ठाय नमः।

English

for the protection of what begins the body, even from the fruit of mantra-accomplishment, for the sake of dharma such as sacrifices and gifts, the separate bond —

अध्याय ८३

श्लोक 33

चैतन्यबोधकं सूक्ष्मं कलानामन्तरे स्मरेत् ।अमुनैव क्रमेणाथ कुर्यात्तर्पणदीपने

caitanyabodhakaṃ sūkṣmaṃ kalānāmantare smaret / amunaiva krameṇātha kuryāttarpaṇadīpane

हिन्दी अर्थ

३» हां प्रचेतसे नमः। ॐ हां मरीचये नमः ।'-- इन मन्त्रोंको पढ़ते हुए अत्रि आदि ऋषियोंको (ऋषितीर्थसे) एक-एक अञ्जलि जल दे। तत्पश्चात् सनकादि मुनियोंको (दो-दो अञ्जलि) जल देते

English

the subtle awakener of consciousness one should remember within the digits. By this same order then one should do the satisfying and the kindling,

अध्याय ८३

श्लोक 34

आहुतिभिः स्वमन्त्रेण तिसृभिस्तिसृभिस् तथा ।ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय स्वाहेत्यादितर्पणं ॐ हां हं हां(४) शान्त्यतीतकलापाशाय हूम्फडित्यादिदीपनं तत् सूत्रं व्याप्तिबोधाय कलास्थानेषु पञ्चसु

āhutibhiḥ svamantreṇa tisṛbhistisṛbhis tathā / oṃ hauṃ śāntyatītakalāpāśāya svāhetyāditarpaṇaṃ oṃ hāṃ haṃ hāṃ(4) śāntyatītakalāpāśāya hūmphaḍityādidīpanaṃ tat sūtraṃ vyāptibodhāya kalāsthāneṣu pañcasu

हिन्दी अर्थ

हुए निम्नाङ्कित मन्त्रवाक्य पढ़े--' ॐ हां सनकाय

English

with oblations with one's own mantra, three and three likewise. "Om Haum, to the bond of the digit beyond peace, svaha" and so on — the satisfying; "Om Ham Ham Ham, to the bond of the digit beyond peace, hum phat" and so on — the kindling; that thread for knowledge of pervasion in the five digit-places,

अध्याय ८३

श्लोक 35

१ ह्रीं त्रिभुवनाधिपानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ पदानामूनविंशतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ आदौ सतत्त्वभावेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ॐ हां हौं हौं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २५९ सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन(१) तत्र साङ्गं शिवं यजेत् ।हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्

1 hrīṃ tribhuvanādhipānāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 padānāmūnaviṃśatimiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 ādau satattvabhāveneti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 oṃ hāṃ hauṃ hauṃ iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 259 saṅgṛhya kuṅkumājyena(1) tatra sāṅgaṃ śivaṃ yajet / hūmphaḍantaiḥ kalāmantrair bhittvā pāśānanukramāt

हिन्दी अर्थ

हां ऋभवे वषट्।'--इन मन्तरोंद्वारा जुड़े हाथोंकी कनिष्ठिकाओंके मूलभागसे जलाझलि देनी चाहिए

English

having taken up with saffron and ghee, one should worship Shiva with limbs there. Having pierced the bonds in order with the digit-mantras ending in hum phat,

अध्याय ८३

श्लोक 36

नमो ऽन्तैश् च प्रविश्यान्तः कुर्याद् ग्रहणबन्धने ।ॐ हूं हां हौं हां हूं फट् शान्त्यतीतकलां गृह्णामि बध्नामि चेत्यादिमन्त्रैः कलानां ग्रहणबन्धनादिप्रयोगः पाशादीनाञ्च स्वीकारो ग्रहणं बन्धनं पुनः

namo 'ntaiś ca praviśyāntaḥ kuryād grahaṇabandhane / oṃ hūṃ hāṃ hauṃ hāṃ hūṃ phaṭ śāntyatītakalāṃ gṛhṇāmi badhnāmi cetyādimantraiḥ kalānāṃ grahaṇabandhanādiprayogaḥ pāśādīnāñca svīkāro grahaṇaṃ bandhanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ हां सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वषट्' इस मन्त्रसे वषट्स्वरूप भूतगणोंका तर्पण करे। तत्पश्चात् यज्ञोपवीतको दाहिने कंधेपर करके दुहरे मुड़े हुए कुशके मूल और अग्रभागसे तिलसहित

English

and having entered within with those ending in "namah," one should make seizing and binding. "Om Hum Ham Haum Ham Hum phat — I seize and bind the digit beyond peace" and so on: the application of seizing and binding of the digits; the acceptance of the bonds and the rest, seizing, and binding again,

अध्याय ८३

श्लोक 37

पुरुषं प्रति निःशेषव्यापारप्रतिपत्तये ।उपवेश्याथ तत् सूत्रं शिष्यस्कन्धे निवेशयेत्

puruṣaṃ prati niḥśeṣavyāpārapratipattaye / upaveśyātha tat sūtraṃ śiṣyaskandhe niveśayet

हिन्दी अर्थ

जलकी तीन-तीन अञ्जलियाँ दिव्य पितरोंके लिये अर्पित करे। ॐ हां कव्यवाहनाय स्वधा।

English

for the understanding of the whole activity regarding the person; having seated him, one should place that thread on the disciple's shoulder.

अध्याय ८३

श्लोक 38

विस्तृताघप्रमोषाय शतं मूलेन होमयेत् ।शरावसम्पुटे पुंसः स्त्रियाश् च प्रणितोदरे

vistṛtāghapramoṣāya śataṃ mūlena homayet / śarāvasampuṭe puṃsaḥ striyāś ca praṇitodare

हिन्दी अर्थ

हां अग्निष्वात्तेभ्यः स्वधा। ३» हां बर्हिषदभ्यः

English

To remove the spread sin one should offer a hundred with the root-mantra. In a pair of bowls for a man, and for a woman on the belly,

अध्याय ८३

श्लोक 39

हृदस्त्रसम्पुटं सूत्रं विधायाभ्यर्चयेद्धृदा(२) ।सूत्रं शिवेन साङ्गेन कृत्वा सम्पातशोधितं

hṛdastrasampuṭaṃ sūtraṃ vidhāyābhyarcayeddhṛdā(2) / sūtraṃ śivena sāṅgena kṛtvā sampātaśodhitaṃ

हिन्दी अर्थ

सोमपेभ्यः स्वधा।'--इत्यादि मन्त्रोंका उच्चारण कर विशिष्ट देवताओंकी भाँति दिव्य पितरोंको जलाञ्जलिसे तृप्त करना चाहिए

English

having made the thread enclosed with the heart and the missile, one should worship with the heart. Having made the thread with Shiva with limbs, purified by Sampata,

अध्याय ८३

श्लोक 40

निदध्यात् कलशस्याधो रक्षां विज्ञापयेदिति ।शिष्यं पुष्पं करे दत्वा सम्पूज्य कलशादिकं

nidadhyāt kalaśasyādho rakṣāṃ vijñāpayediti / śiṣyaṃ puṣpaṃ kare datvā sampūjya kalaśādikaṃ

हिन्दी अर्थ

ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा।' कहकर पिताको, “ॐ हां पितामहाय स्वधा।' कहकर पितामहको तथा '३ॐ हां शान्तप्रपितामहाय स्वधा।' कहकर प्रपितामहको भी तृप्त करे।

English

one should place it under the pot and announce protection thus. Having given the disciple a flower in hand and worshipped the pot and the rest,

अध्याय ८३

श्लोक 41

प्रणमय्य वहिर्यायाद् यागमन्दिरमध्यतः ।मण्डलत्रितयं कृत्वा मुमुक्ष्वनुत्तराननान्

praṇamayya vahiryāyād yāgamandiramadhyataḥ / maṇḍalatritayaṃ kṛtvā mumukṣvanuttarānanān

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार समस्त प्रेत-पितरोंका तर्पण करे।

English

having had him bow, one should go outside to the middle of the sacrificial hall. Having made three circles, one should seat there the disciples — facing north for the seekers of liberation,

अध्याय ८३

श्लोक 42

भुक्तये पूर्ववक्त्रांश् च शिष्यांस्तत्र निवेशयेत् ।प्रथमे पञ्चगव्यस्य प्राशयेच्चुल्लकत्रयं

bhuktaye pūrvavaktrāṃś ca śiṣyāṃstatra niveśayet / prathame pañcagavyasya prāśayeccullakatrayaṃ

हिन्दी अर्थ

१४४ अग्निपुराण छ फा फ फ फ फी फ फ का का माकी की फ का फा फी क मा फ फी फी मी मी की फी फी फी फी फी फी फी फ फी मी फी फ की फी फी की फी फी फी मी मी मी की मी मी मी की फी फी फी फी फी मी फी मी मी जी की फी फी फी फी की मी की की की म मी मी मी की की मी फो फ मी स्वधा। ॐ हां वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधा। ३ हां इन वाक्योंको पढ़ते हुए क्रमशः पितरों, पितामहों,

English

and facing east for enjoyment. In the first one should feed three mouthfuls of the five cow-products,

अध्याय ८३

श्लोक 43

पाणिना कुशयुक्तेन अर्चितानन्तरान्तरं ।चरुन्ततस्तृतीये तु ग्रासत्रितयसम्मितं

pāṇinā kuśayuktena arcitānantarāntaraṃ / caruntatastṛtīye tu grāsatritayasammitaṃ

हिन्दी अर्थ

हां सिद्धेभ्यः स्वधा। ॐ हां मातृभ्यः स्वधा। ॐ मातृकाओं, ग्रहों और राक्षसोंको जलाञ्जलि

English

with hand joined with kusha, with intervals of worship; then in the third the porridge, the measure of three mouthfuls,

अध्याय ८३

श्लोक 44

अष्टग्रासप्रमाणं वा दशनस्पर्शवर्जितं ।पालाशपुटके मुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके

aṣṭagrāsapramāṇaṃ vā daśanasparśavarjitaṃ / pālāśapuṭake muktau bhuktau pippalapatrake

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'स्तान आदिकी विधिका वर्णन” नामक बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

or the measure of eight mouthfuls, without touching with teeth; in a palasha leaf-cup for liberation, and in a pipal leaf for enjoyment,

अध्याय ८३

श्लोक 45

१ कुम्भमाज्येनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ निदध्यान् पूर्ववद्धृदा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६० हृदा सम्भोजनं दत्वा पूतैर् आचामयेज्जलैः ।दन्तकाष्ठं हृदा कृत्वा प्रक्षिपेच्छोभने शुभं

1 kumbhamājyeneti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 nidadhyān pūrvavaddhṛdā iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 260 hṛdā sambhojanaṃ datvā pūtair ācāmayejjalaiḥ / dantakāṣṭhaṃ hṛdā kṛtvā prakṣipecchobhane śubhaṃ

हिन्दी अर्थ

सूर्यदेवकी पूजा-विधिका वर्णन

English

having given the meal with the heart-mantra, he should have him rinse with pure water. Having made the tooth-stick with the heart, he should cast it in an auspicious place.

अध्याय ८३

श्लोक 46

न्यूनादिदोषमोषाय मूलेनाष्टोत्तरं शतं ।विधाय स्थिण्डिलेशाय सर्वकर्मसमर्पणं

nyūnādidoṣamoṣāya mūlenāṣṭottaraṃ śataṃ / vidhāya sthiṇḍileśāya sarvakarmasamarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

महादेवजी कहते हैं- स्कन्द! अब मैं करन्यास और अङ्गन्यासपूर्वक सूर्यदेवताके पूजनको विधि

English

To remove faults of deficiency and the rest, with the root-mantra a hundred and eight, having done so, one should offer all works to the lord of the platform,

अध्याय ८३

श्लोक 47

पूजाविसर्जनञ्चास्य चण्डेशस्य च पूजनं ।निर्माल्यमपनीयाथ शेषमग्नौ यजेच्चरोः

pūjāvisarjanañcāsya caṇḍeśasya ca pūjanaṃ / nirmālyamapanīyātha śeṣamagnau yajeccaroḥ

हिन्दी अर्थ

करके अर्घ्य-पूजन करे। लाल रंगके चन्दन या रोलीसे मिश्रित जलको ललाटके निकटतक ले जाकर उसके द्वारा अर्घ्यपात्रको पूर्ण करे। उसका गन्धादिसे पूजन करके सूर्यके आङ्गोद्वारा रक्षावगुण्ठन

English

the dismissal of worship and the worship of Chandesha. Having removed the remnant, one should then offer the rest of the porridge in the fire.

अध्याय ८३

श्लोक 48

कलशं लोकपलांश् च पूजयित्वा विसृज्य च ।विसृजेद्गणमग्निञ्च रक्षितं यदि वाह्यतः

kalaśaṃ lokapalāṃś ca pūjayitvā visṛjya ca / visṛjedgaṇamagniñca rakṣitaṃ yadi vāhyataḥ

हिन्दी अर्थ

करे। तत्पश्चात् जलसे पूजा-सामग्रीका प्रोक्षण करके पूर्वाभिमुख हो सूर्यदेवकी पूजा करे। ' ॐ आं हृदयाय नमः।' इस प्रकार आदिमें स्वर- बीज लगाकर सिर आदि अन्य सब अङ्गोमें भी

English

Having worshipped and dismissed the pot and the guardians of the world, one should dismiss the hosts and the fire, if protected from outside,

अध्याय ८३

श्लोक 49

वाह्यतो लोकपालानां दत्वा सङ्क्षेपतो बलिं ।भस्मना शुद्धतोयैर् वा स्नात्वा या गालयं विशेत्(१)

vāhyato lokapālānāṃ datvā saṅkṣepato baliṃ / bhasmanā śuddhatoyair vā snātvā yā gālayaṃ viśet(1)

हिन्दी अर्थ

न्यास करे। पूजा-गृहके द्वारदेशमें दक्षिणको ओर “दण्डी' का और वामभागमें “पिङ्गल' का पूजन करे। ईशानकोणमें “गं गणपतये नमः।' इस

English

outside, having briefly offered to the guardians of the world, having bathed with ash or pure water, he should enter the house.

अध्याय ८३

श्लोक 50

गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षान् सुरक्षितान् ।हृदा सद्भस्मशय्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान्

gṛhasthān darbhaśayyāyāṃ pūrvaśīrṣān surakṣitān / hṛdā sadbhasmaśayyāyāṃ yatīn dakṣiṇamastakān

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। पीठके मध्यभागमें कमलाकार आसनका चिन्तन एवं पूजन करे। पीठके अग्नि आदि चारों कोणोंमें क्रमशः विमल, सार, आराध्य तथा परम सुखको और मध्यभागमें प्रभूतासनको पूजा करे।

English

Householders on a bed of darbha with heads east, well guarded; with the heart-mantra on a bed of good ash, ascetics with heads south;

अध्याय ८३

श्लोक 51

शिखाबद्धसिखानस्त्रसप्तमाणवकान्वितान् ।विज्ञाय स्नापयेच्छिष्यांस्ततो यायात् पुनर्वहिः

śikhābaddhasikhānastrasaptamāṇavakānvitān / vijñāya snāpayecchiṣyāṃstato yāyāt punarvahiḥ

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त प्रभूत आदि चारोंके वर्ण क्रमशः श्वेत, लाल, पीले और नीले हैं तथा उनकी आकृति सिंहके समान है। इन सबको पूजा करनी चाहिए

English

with tuft bound, accompanied by weapons and seven boys, knowing, one should bathe the disciples and then go out again.

अध्याय ८३

श्लोक 52

ॐ हिलि हिलि त्रिशूलपाणये स्वाहा पञ्चगव्यञ्चरुं प्राश्य गृहीत्वा दन्तधावनं ।समाचम्य शिवं ध्यात्वा शय्यामास्थाय पावनीं(२)

oṃ hili hili triśūlapāṇaye svāhā pañcagavyañcaruṃ prāśya gṛhītvā dantadhāvanaṃ / samācamya śivaṃ dhyātvā śayyāmāsthāya pāvanīṃ(2)

हिन्दी अर्थ

पीठस्थ कमलके भीतर 'रां दीप्तायै नमः ।' इस मन्त्रद्वारा दीप्ताकी, 'रीं सूक्ष्मायै नमः।' इस

English

"Om Hili Hili, to the trident-handed, svaha" — having partaken of the five cow-products and porridge and taken the tooth-stick, having rinsed and meditated on Shiva, having gone to a purifying bed,

अध्याय ८३

श्लोक 53

दीक्षागतङ्क्रियाकाण्डं संस्मरन् संविशेद्गुरुः ।इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो विधिर्दीक्षाधिवासने

dīkṣāgataṅkriyākāṇḍaṃ saṃsmaran saṃviśedguruḥ / iti saṅkṣepataḥ prokto vidhirdīkṣādhivāsane

हिन्दी अर्थ

जयाकी, 'रें भद्रायै नमः।' इससे भद्राकी, 'रें विभूतये नमः।' इससे विभूतिकी, 'रों विमलायै नमः।' इससे विमलाकी, 'रौं अमोघायै नमः।' इससे अमोघाकी तथा “र विद्युतायै नमः।' इससे

English

the teacher should lie down remembering the ritual of the initiation. Thus the rule for the preliminary dwelling at initiation is stated briefly.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 83
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.