Agni Purana· Agni Purāṇa
84
अध्याय 84 / 381

Adhyaya 84

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८४

श्लोक 1

निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः ।दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता

nirvāṇadīkṣāvidhānaṃ īśvara uvāca atha prātaḥ samutthāya kṛtasnanādiko guruḥ / dadhyārdramāṃsamadyādeḥ praśastābhyavahāritā

हिन्दी अर्थ

विद्युताकी पूर्व आदि आठों दिशाओंमें पूजा करे और मध्य-भागमें 'रः सर्वतोमुख्यै नमः।' इस

English

Then the preceptor having got-up early in the morning

अध्याय ८४

श्लोक 2

गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं(१) ।तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये(२)

gajāśvarohaṇaṃ svapne śubhaṃ śuklāṃśukādikaṃ(1) / tailābhyaṅgādikaṃ hīnaṃ homo ghoreṇa śāntaye(2)

हिन्दी अर्थ

करे। तत्पश्चात् ' ॐ ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाय सौराय योगपीठात्मने नमः ।' इस मन्त्रके द्वारा सूर्यदेवके आसन (पीठ)-का पूजन करे। तदनन्तर ' खखोल्काय नम: ।' इस षडक्षर मन्त्रके आरम्भमें

English

So also riding on an elephant or horse as well as seeing a white cloth in the dream is auspicious. (Seeing in the dream) as smearing the body with oil is inauspicious. Oblation (should be done) with the aghora mantra for the sake of appeasement.

अध्याय ८४

श्लोक 3

नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं ।स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ

nityakarmadvayaṃ kṛtvā praviśya makhamaṇḍapaṃ / svācānto nityavat karma kuryānnaimittike vidhau

हिन्दी अर्थ

' ॐ हं खं’ जोड़कर नौ अक्षरोंसे युक्त ( ३ हैं खं खखोल्काय नम: ।'--इस) मन्त्रद्वारा सूर्यदेवके विग्रहका आवाहन करे। इस प्रकार आवाहन करके भगवान् सूर्यकी पूजा करनी चाहिए॥ ६-७ ३ ॥

English

After having performed two daily rites (the two twilight worships) and entering the sacrificial shed, (the preceptor) should rinse (his mouth) and perform duties as in the daily routines as laid down for the incidental rites.

अध्याय ८४

श्लोक 4

ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि ।विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्

tataḥ saṃśodhya cātmānaṃ śivahastaṃ tathātmani / vinyasya kumbhagaṃ prārcya indrādīnāmanukramāt

हिन्दी अर्थ

अञ्जलिमें लिये हुए जलको ललारके निकटतक ले जाकर रक्त वर्णवाले सूर्यदेवका ध्यान करके उन्हें भावनाद्वारा अपने सामने स्थापित करे। फिर ह्रां हीं सः सूर्याय नमः।' ऐसा कहकर

English

After having offered one hundred and eight oblations

अध्याय ८४

श्लोक 5

मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं ।तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं

maṇḍale sthaṇḍile vāpi prakurvīta śivarcanaṃ / tarpaṇaṃ pūjanaṃ vahneḥ pūrṇāntaṃ mantratarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

उक्त जलसे सूर्यदेवको अर्घ्य दे। इसके बाद

English

Having made the aniarbali (the rite of middle offering)

अध्याय ८४

श्लोक 6

दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं ।हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं

duḥkhapradoṣamoṣāya śastreṇāṣṭādhikaṃ śataṃ / hutvā hūṃ sampuṭenaiva vidadhyāt mantradīpanaṃ

हिन्दी अर्थ

“बिम्बमुद्रा दिखाते हुए आवाहन आदि उपचार अर्पित करे। तदनन्तर सूर्यदेवको प्रीतिके लिये गन्ध (चन्दन-रोली) आदि समर्पित करे। तत्पश्चात् “पद्ममुद्रा ” और 'बिम्बमुद्रा' दिखाकर अग्नि आदि

English

One should do (the acts of) placing on a mystical diagram (and other acts) in the religious initiation. The preparatory

अध्याय ८४

श्लोक 7

अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः ।कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्

antarbalividhānañca madhye sthaṇḍilakumbhayoḥ / kṛtvā śiṣyapraveśāya labdhānujño vahirvrajet

हिन्दी अर्थ

कोणोंमें हृदय आदि अङ्गोंकी पूजा करे। अग्निकोणमें ' ३ आं हृदयाय नमः।' इस मन्त्रसे हृदयकी, नै्त्यकोणमें ' ३ भूः अर्काय शिरसे स्वाहा।' इससे सिरकी, वायव्यकोणमें ' ॐ भुवः सुरेशाय

English

Bhavodbhava, Sarvabhuta, Sarvabhutasukhaprada (Grantcr of felicity to all), Sarvasannidhyakft, (all pervasive) arc worshipped by Brahma, Visnu and Rudra.

अध्याय ८४

श्लोक 8

कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं ।सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं

kuryātsamayavattatra maṇḍalāropaṇādikaṃ / sampātahomaṃ tannāḍīrūpadarbhakarānugaṃ

हिन्दी अर्थ

शिखायै वषट्।' इससे शिखाकी, ईशानकोणमें ' ॐ स्वः कवचाय हुम्।' इससे कवचको, इष्टदेव और उपासकके बीचमें ' ३ हां नेत्रत्रयाय वौषट्।' से नेत्रको तथा देवताके पश्चिमभागमें

English

One should do the purification of the body with _the mantra of the heart in the case of all other principles. The puriisavana (the rite of determining the sex) is not done, as there can be a feminine form also.

अध्याय ८४

श्लोक 9

तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुना।अहुतीः ।कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्(३)

tatsannidhānāya tistro hutvā mūlāṇunā.ahutīḥ / kumbhasthaṃ śivamabhyarcya pāśasūtramupāharet(3)

हिन्दी अर्थ

“बः अस्त्राय फट्।' इस मन्त्रसे अस्त्रको पूजा करे। इसके बाद पूर्वादि दिशाओंमें मुद्राओंका प्रदर्शन करे ॥ ८--११३ ॥

English

The simantonnayana (parting of the hair) and the divine limbs (should be treated) as the body. (The purificatory rite) at the birth for all human beings should be done with the mantra of the head with aversion.

अध्याय ८४

श्लोक 10

१ शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति ३ पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६२ स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च ।तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं

1 śuklāmbarādikamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 asmallabdhapañcapustakeṣu dadhyārdramāṃsamadyāderityārabhya homo ghoreṇa śāntaye ity antaḥ pāṭhaḥ pūrveṇānanvita iva pratibhāti 3 pāśasūtraṃ samāharediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 262 svadakṣiṇordhvakāyasya śiṣyasyābhyarcitasya ca / tacchikhāyāṃ nibadhnīyāt pādāṅguṣṭhāvalambitaṃ

हिन्दी अर्थ

हृदय, सिर, शिखा और कवच -इनके लिये पूर्वादि दिशाओंमें धेनुमुद्राका प्रदर्शन करे । नेत्रोंके लिये गोभृङ्गको मुद्रा दिखाये। अस्त्रके लिये त्रासनीमुद्राकी योजना करे। तत्पश्चात् ग्रहोंको नमस्कार

English

After having taken it out, it should be located in the thread with the discharge of breath and with udb/iavamudra (posture with fingers denoting generation). After having worshipped it, the preceptor should place the drop of water in the offering vessel resembling the nectar, on the head of the disciple for the purpose of completion.

अध्याय ८४

श्लोक 11

तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ।ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः

taṃ niveśya nivṛttestu vyāptimālokya cetasā / jñeyāni bhuvanānyasyāṃ śatamaṣṭādhikaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

और उनका पूजन करे। ' ३ सों सोमाय नमः ।' इस

English

After having bid farewell to the (divine) parents, the final oblation should be made with th t mantra of Siva ending with vausat. Thus the mode of completion has ended. The non¬ action principle is thus purified.

अध्याय ८४

श्लोक 12

कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः(१) ।विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः

kapālo 'jaś ca buddhaś ca vajradehaḥ pramardanaḥ(1) / vibhūtiravyayaḥ śāstā pinākī tridaśādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे पश्चिममें बृहस्पतिकी और '3३ भं भार्गवाय नमः।' इस मन्त्रसे उत्तरमें शुक्रको पूजा

English

Kapala, Aja, Buddha, Vajradeha, Pramardana, Vibhuti, Avyaya, Shasta, Pinaki, Tridashadhipa,

अध्याय ८४

श्लोक 13

अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ।ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ

agnī rudro hutāśo ca piṅgalaḥ khādako haraḥ / jvalano dahano babhrurbhasmāntakakṣapāntakau

हिन्दी अर्थ

करे। इस तरह पूर्वादि दिशाओंमें चन्द्रमा आदि ग्रहोंकी पूजा करके, अग्नि आदि कोणोंमें शेष ग्रहोंका पूजन करे। यथा--' ३ भौं भौमाय नमः ।' इस मन्त्रसे अग्निकोणमें मङ्गलकी, ' ॐ शं शनैश्चराय

English

Agni, Rudra, Hutasha, Pingala, Khadaka, Hara, Jvalana, Dahana, Babhru, Bhasmantaka, Kshapantaka —

अध्याय ८४

श्लोक 14

याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः ।कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः

yāmyamṛtyuharo dhātā vidhātā kāryarañjakaḥ / kālo dharmo 'pyadharmaś ca saṃyoktā ca viyogakaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः।' इस मन्त्रसे नैऋत्यकोणमें शनैश्चरकी, ' ॐ रां राहवे नमः' इस मन्त्रसे वायव्यकोणमें राहुकी तथा ' ॐ कें केतवे नमः।' इस मन्त्रसे ईशानकोणमें केतुकी गन्ध आदि उपचारोंसे पूजा

English

Yamya, Mrityuhara, Dhata, Vidhata, Karyaranjaka, Kala, Dharma and Adharma, Samyokta and Viyogaka;

अध्याय ८४

श्लोक 15

नैरृतो मारणो(२) हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ।ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्

nairṛto māraṇo(2) hantā krūradṛṣṭirbhayānakaḥ / ūrdhvāṃśako virūpākṣo dhūmralohitadaṃṣṭravān

हिन्दी अर्थ

करे। खखोल्को (भगवान् सूर्य)-के साथ इन सब ग्रहोंका पूजन करना चाहिए

English

Nairrita, Marana, Hanta, of cruel gaze, terrible, Urdhvamshaka, Virupaksha, with smoky-red fangs;

अध्याय ८४

श्लोक 16

बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः ।श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः(३)

balaścātibalaś caiva pāśahasto mahābalaḥ / śvetaś ca jayabhadraś ca dīrghabāhurjalāntakaḥ(3)

हिन्दी अर्थ

मूलमन्त्रका जप करके, अर्घ्यपात्रमें जल लेकर सूर्यको समर्पित करनेके पश्चात् उनकी स्तुति करे। इस तरह स्तुतिके पश्चात् सामने मुँह किये खड़े हुए सूर्यदेवको नमस्कार करके

English

Bala and Atibala, noose-handed, great-strong; Shveta and Jayabhadra, long-armed, Jalantaka;

अध्याय ८४

श्लोक 17

वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः ।शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः

vaḍavāsyaś ca bhīmaś ca daśaite vāruṇāḥ smṛtāḥ / śīghro laghurvāyuvegaḥ sūkṣmastīkṣṇaḥ kṣapāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

कहे-- प्रभो ! मेरे अपराधों और त्रुटियोंको आप क्षमा करें।' इसके बाद 'अस्त्राय फट्।' इस

English

Vadavasya and Bhima — these ten are remembered as Varunas: Shighra, Laghu, Vayuvega, Sukshma, Tikshna, Kshapantaka,

अध्याय ८४

श्लोक 18

पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः ।जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा

pañcāntakaḥ pañcaśikhaḥ kapardī meghavāhanaḥ / jaṭāmukuṭadhārī ca nānāratnadharas tathā

हिन्दी अर्थ

सूर्य! (कल्याणमय सूर्यदेव !) '--ऐसा कहते हुए संहारिणी-शक्ति या मुद्राके द्वारा सूर्यदेवके उपसंहृत तेजको अपने हृदय-कमलमें स्थापित कर दे तथा सूर्यदेवका निर्माल्य उनके पार्षद चण्डको अर्पित

English

Panchantaka, Panchashikha, Kapardi, Meghavahana, bearer of a crown of matted hair, bearer of various jewels,

अध्याय ८४

श्लोक 19

निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् ।प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे

nidhīśo rūpavān dhanyo saumyadehaḥ prasādakṛt / prakāśo 'pyatha lakṣmīvān kāmarūpo daśottare

हिन्दी अर्थ

कर दे। इस प्रकार जगदीश्वर सूर्यका पूजन करके उनके जप, ध्यान और होम करनेसे साधकका सारा मनोरथ सिद्ध होता है

English

Nidhisha, Rupavan, Dhanya, of gentle body, giver of grace, Prakasha, Lakshmivan, Kamarupa — ten in the north;

अध्याय ८४

श्लोक 20

विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः ।मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः

vidyādharo jñānadharaḥ sarvajño vedapāragaḥ / mātṛvṛttaś ca piṅgākṣo bhūtapālo balipriyaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “सूर्यपूजाकी विधिका वर्णन” नामक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Vidyadhara, Jnanadhara, Sarvajna, Vedaparaga, Matrivritta, Pingalaksha, Bhutapala, Balipriya,

अध्याय ८४

श्लोक 21

१ प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६३ सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश ।अनन्तः पालको धीरः(१) पातालाधिपतिस् तथा

1 pravardhana iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 varuṇa iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 janāntaka iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 263 sarvavidyāvidhatā ca sukhaduḥkhaharā daśa / anantaḥ pālako dhīraḥ(1) pātālādhipatis tathā

हिन्दी अर्थ

१. पद्माकारौ करौ कृत्वा प्रतिश्लिष्टे तु मध्यमे। अङ्गुल्यौ धारयेत्तस्मिन् बिम्बमुद्रेति सोच्यते॥

English

Sarvavidyavidhata and Sukhaduhkhahara — ten; Ananta, Palaka, Dhira, and Patalaadhipati;

अध्याय ८४

श्लोक 22

वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः(२) सर्वतोमुखः ।लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः

vṛṣo vṛṣadharo vīryo grasanaḥ(2) sarvatomukhaḥ / lohitaś caiva vijñeyā daśa rudrāḥ phaṇisthitāḥ

हिन्दी अर्थ

३. मन्त्रमहार्णवमें हृदयादि अङ्गोंके पूजनका क्रम इस प्रकार दिया गया है--

English

Vrisha, Vrishadhara, Virya, Grasana, Sarvatomukha and Lohita — these ten Rudras are to be known as stationed on the serpent.

अध्याय ८४

श्लोक 23

शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः ।संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः

śambhurvibhurgaṇādhyakṣastryakṣastridaśavanditaḥ / saṃhāraś ca vihāraś ca lābho lipsurvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निकोणे-- ३» सत्यतेजोज्चालामणे हुं फट् स्वाहा हृदयाय नमः हृदयश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । निर्क्रतिकोणे -- 3

English

Shambhu, Vibhu, Ganadhyaksha, Tryaksha, Tridashavandita, Samhara and Vihara, Labha, Lipsu, Vichakshana,

अध्याय ८४

श्लोक 24

अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो(३) हाटक एव च ।कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः

attā kuhakakālāgnirudro(3) hāṭaka eva ca / kuṣmāṇḍaś caiva satyaś ca brahmā viṣṇuś ca saptamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मतेजो ज्चालामणे हुं फट् स्वाहा शिरसे स्वाहा शिर:श्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नम: । वायव्ये 3 विष्णुतेजोज्चालामणे हुं फट् स्वाहा शिखायै वषट् शिखाश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । ऐशान्ये 3 रुद्रतेजोज्चालामणे हुं फट् स्वाहा कवचाय हुं कवचश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । पूज्य-पूजकयोर्मध्ये --3 अग्नितेजोज्चालामणे हुं फट् स्वाहा नेत्रत्रयाय वौषट् नेत्रश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । देवतापश्चिमे --३ सर्वतेजोज्चालामणे हुं फट् स्वाहा अस्त्राय फट् अस्त्रश्रीपादुकां पूजयामि तर्पयामि नमः । यहाँ मूलकी व्याख्यामें

English

Atta, Kuhaka, Kalagnirudra and Hataka; Kushmanda and Satya, Brahma and Vishnu the seventh,

अध्याय ८४

श्लोक 25

रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः ।एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्

rudraścāṣṭāvime rudrāḥ kaṭāhābhyantare sthitāḥ / eteṣāmeva nāmāni bhuvanānāmapi smaret

हिन्दी अर्थ

भी इसी क्रमसे संगति लगाते हुए अर्थ किया गया है।

English

and Rudra — these eight Rudras are stationed within the cosmic shell. One should remember these very names also for the worlds.

अध्याय ८४

श्लोक 26

भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः ।सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः

bhavodbhavaḥ sarvabhūtaḥ sarvabhūtasukhapradaḥ / sarvasānnidhyakṛd brahmaviṣṇurudraśarārcitaḥ

हिन्दी अर्थ

४. “शारदातिलक' के अनुसार सूर्यका दशाक्षर मूलमन्त्र इस प्रकार है-- ३ हीं घृणिः सूर्य्य आदित्य श्रीं।' इति दशाक्षरो

English

Bhavodbhava, Sarvabhuta, giver of happiness to all beings, maker of presence everywhere, worshipped by Brahma, Vishnu and Rudra.

अध्याय ८४

श्लोक 27

संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः(४) अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह ।सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः

saṃstuta pūrvasthita oṃ sākṣin oṃ rudrāntaka oṃ pataṅga oṃ śabda oṃ sūkṣma oṃ śiva sarvasarvada sarvasānnidhyakara brahmaviṣṇurudrakara oṃ namaḥ śivāya oṃ namo namaḥ(4) aṣṭāviṃśati pādāni vyomavyāpi mano guha / sadyohṛdastranetrāṇi mantravarṇāṣṭako mataḥ

हिन्दी अर्थ

१४६ अग्निपुराण

English

"Praised, earlier-standing; Om witness; Om Rudrantaka; Om bird; Om sound; Om subtle; Om Shiva; giver of all, maker of presence everywhere, maker of Brahma, Vishnu and Rudra; Om homage to Shiva; Om homage, homage." Twenty-eight feet pervading space, mind, the cave; Sadyo, heart, missile, eyes — the eight mantra-letters are held;

अध्याय ८४

श्लोक 28

१ घोर इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ वीर्याप्रसन्न इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ अथ शुक्लककालाग्निरुद्र इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ अनर्चित संस्तुत पूर्वस्थित साक्षिन् तुङ्ग २ पतङ्ग २ ज्ञान २ शब्द सूक्ष्म शिव सर्वद सर्वाध्यक्षकर ब्रह्मविष्णुरुद्र ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः इति ।अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६४ वीजाकारो मकारश् च(१) नाड्याविडापिङ्गलाह्वये ।प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये

1 ghora iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 vīryāprasanna iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 atha śuklakakālāgnirudra iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 anarcita saṃstuta pūrvasthita sākṣin tuṅga 2 pataṅga 2 jñāna 2 śabda sūkṣma śiva sarvada sarvādhyakṣakara brahmaviṣṇurudra oṃ namaḥ śivāya oṃ namo namaḥ oṃ namaḥ śivāya oṃ namo namaḥ iti / anarcita saṃstuta pūrvavinda oṃ sākṣiṇa oṃ rudrāntaka oṃ pataṅga oṃ jñāna oṃ śabda oṃ sūkṣma oṃ śiva oṃ sarva oṃ sarvada oṃ sarvasānnidhyakara brahmaviṣṇu rudrakara oṃ namaḥ śivāya oṃ namo nama iti ca, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 264 vījākāro makāraś ca(1) nāḍyāviḍāpiṅgalāhvaye / prāṇāpānāvubhau vāyū ghrāṇopasthau tathendriye

हिन्दी अर्थ

महादेवजी कहते हँ--स्कन्द! अब मैं शिव- पूजाकी विधि बताऊँगा। आचमन (एवं स्नान आदि) करके प्रणवका जप करते हुए सूर्यदेवको अर्घ्य दे। फिर पूजा-मण्डपके द्वारको 'फट्' इस

English

the seed-form and the letter Ma; the channels called Ida and Pingala; prana and apana, both winds; nose and generative organ, likewise the senses;

अध्याय ८४

श्लोक 29

गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके ।पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं

gandhastu viṣayaḥ prokto gandhādiguṇapañcake / pārthivaṃ maṇḍalaṃ pītaṃ vajrāṅgaṃ caturasrakaṃ

हिन्दी अर्थ

नन्दी आदि द्वारपालोंका पूजन करे। द्वारपर उदुम्बर वृक्षकी स्थापना या भावना करके उसके ऊपरी भागमें गणपति, सरस्वती और लक्ष्मीजीकी पूजा करे। उस वृक्षकी दाहिनी शाखापर या

English

smell is declared the object, in the five qualities beginning with smell. The earthen orb is yellow, thunderbolt-limbed, four-sided;

अध्याय ८४

श्लोक 30

विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता ।अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश

vistāro yojanānāntu koṭirasya śatāhatā / atraivāntargatā jñeyā yonayo 'pi caturdaśa

हिन्दी अर्थ

द्वारके दक्षिण भागमें नन्दी और गङ्गाका पूजन करे तथा वाम शाखापर या द्वारके वाम भागमें महाकाल एवं यमुनाजीकी पूजा करनी चाहिए। तत्पश्चात् अपनी दिव्य दृष्टि डालकर दिव्य

English

its breadth is a crore of yojanas multiplied by a hundred. Within this, the fourteen wombs are also to be known:

अध्याय ८४

श्लोक 31

प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः ।मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः

prathamā sarvadevānāṃ manvādyā devayonayaḥ / mṛgapakṣī ca paśavaś caturdhā tu sarīsṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

विघ्नोंका उत्सारण (निवारण) करे। उनके ऊपर या उनके उद्देश्यसे फूल फेंके और यह भावना करे कि 'आकाशचारी सारे विघ्न दूर हो गये।' साथ ही, दाहिने पैरकी एड़ीसे तीन बार भूमिपर

English

the first of all the gods: the divine wombs from Manu onward; beasts and birds, animals, and fourth reptiles;

अध्याय ८४

श्लोक 32

स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी(२) ।पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च

sthāvaraṃ pañcamaṃ sarvaṃ yoniḥ ṣaṣṭhī amānuṣī(2) / paiśācaṃ rākṣasaṃ yākṣaṃ gāndharvaṃ caindrameva ca

हिन्दी अर्थ

आघात करे और इस क्रियाद्वारा भूतलवतीं समस्त विघ्नोंके निवारणकी भावना करे। तत्पश्चात् यज्ञमण्डपकी देहलीको लाँघे। वाम शाखाका आश्रय लेकर भीतर प्रवेश करे। दाहिने पैरसे मण्डपके

English

the fifth is all immovable; the sixth womb is non-human: Pishacha, Rakshasa, Yaksha, Gandharva, and Indra's;

अध्याय ८४

श्लोक 33

सौम्यं प्राणेश्वरं(३) ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं ।अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं

saumyaṃ prāṇeśvaraṃ(3) brāhmamaṣṭamaṃ parikīrtitaṃ / aṣṭānāṃ pārthivantattvamadhikārāspadaṃ mataṃ

हिन्दी अर्थ

भीतर प्रविष्ट हो उदुम्बरवृक्षमें अस्त्रका न्यास करे तथा मण्डपके मध्य भागमें पीठकी आधारभूमिमें “ॐ हां वास्त्वधिपतये ब्रह्मणे नमः।' इस

English

Saumya, Praneshvara, and Brahma, the eighth, are declared. Of the eight, the earth principle is held to be the seat of authority.

अध्याय ८४

श्लोक 34

लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ।ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः

layastu prakṛtau buddhau bhogo brahmā ca kāraṇaṃ / tato jāgradavasthānaiḥ samastair bhuvanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

निरीक्षण आदि शस्त्रद्वारा शुद्ध किये हुए गडुओंको हाथमें लेकर, भावनाट्वारा भगवान् शिवसे आज्ञा प्राप्त करके साधक मौन हो गङ्गा आदि नदीके तटपर जाय। वहाँ अपने शरीरको

English

Dissolution is in nature, in intellect; enjoyment; and Brahma is the cause. Then with all the states of waking, with all worlds and the rest,

अध्याय ८४

श्लोक 35

निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च ।ॐ हां ह्रूं हां(४) निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् तत ॐ हां हां(५) निवृत्तिकलापाशाय स्वाहेत्यनेनाङ्कुशमुद्रया पूरकेणाकृष्य ॐ ह्रूं ह्रां ह्रूं(६) निवृत्तिकलापाशाय हूं फडित्यनेन संहारमुद्रया कुम्भकेनाधः-[!!!] १ वीजोङ्कारो मकरश्चेति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ योनिः षष्ठी सुमानुषी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।योनिः षष्टीषु मानुषी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ प्रजेश्वरमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ॐ हां हूं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ तत ॐ हां हां हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ ॐ हूं ह्रूं हूमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६५ स्थानादादाय ॐ ॐ ह्रां हां(१) निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं

nivṛttiṃ garbhitāṃ dhyātvā svamantreṇa niyojya ca / oṃ hāṃ hrūṃ hāṃ(4) nivṛttikalāpāśāya hūṃ phaṭ tata oṃ hāṃ hāṃ(5) nivṛttikalāpāśāya svāhetyanenāṅkuśamudrayā pūrakeṇākṛṣya oṃ hrūṃ hrāṃ hrūṃ(6) nivṛttikalāpāśāya hūṃ phaḍityanena saṃhāramudrayā kumbhakenādhaḥ-[!!!] 1 vījoṅkāro makaraśceti ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 yoniḥ ṣaṣṭhī sumānuṣī iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / yoniḥ ṣaṣṭīṣu mānuṣī iti ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 prajeśvaramiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 oṃ hāṃ hūṃ hāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 tata oṃ hāṃ hāṃ hāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 oṃ hūṃ hrūṃ hūmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 265 sthānādādāya oṃ oṃ hrāṃ hāṃ(1) nivṛttikalāpāśāya nama ity anenodbhavamudrayā recakena kumbhe saṃsthāpya oṃ hāṃ nivṛttikalāpāśāya nama ity anenārghyaṃ datvā sampūjya vimukhenaiva svāhāntenai sannidhānāyāhutitrayaṃ santarpaṇāhutitrayaṃ ca datvā oṃ hāṃ brahmaṇe nama iti brahmāṇamāvāhya sampūjya ca svāhāntena santarpya brahman tavādhikāre 'smin mumukṣuṃ dokṣyayāmyahaṃ

हिन्दी अर्थ

पवित्र करके गायत्री-मन्त्रका जप करते हुए वस्त्रसे छाने हुए जलके द्वारा जलाशयमें उन

English

having meditated on Nivritti contained and united it with one's own mantra: "Om Ham Hrum Ham, to the bond of the digit Nivritti, hum phat" — then with "Om Ham Ham, to the bond of the digit Nivritti, svaha" having drawn by inhalation with the goad-mudra; with "Om Hrum Hram Hrum, to the bond of the digit Nivritti, hum phat," by the mudra of withdrawal, by retention taking from the lower place; with "Om Om Hram Ham, homage to the bond of the digit Nivritti," by the rising mudra, by exhalation placing in the pot; with "Om Ham, homage to the bond of the digit Nivritti," having given arghya and worshipped, with the face turned away with mantras ending in svaha, having given three oblations for presence and three oblations of satisfaction, with "Om Ham, homage to Brahma" having invoked Brahma and worshipped, satisfied with the one ending in svaha: "Brahma, in this your authority I shall initiate the seeker of liberation;

अध्याय ८४

श्लोक 36

भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति ।आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा

bhāvyaṃ tvayānukūlena vidhiṃ vijñāpayediti / āvāhayettato devīṃ rakṣāṃ vāgīśvarīṃ hṛdā

हिन्दी अर्थ

गडुओंको भरे, अथवा हृदय-बीज (नमः)-का उच्चारण करके जल भरे। तत्पश्चात् पूजाके लिये गन्ध, अक्षत, पुष्प आदि सब द्रव्योंको अपने पास एकत्र करके भूतशुद्धि आदि कर्म करे। फिर

English

be favorable to us" — thus one should inform him of the rite. Then one should invoke the goddess Vagishvari for protection with the heart-mantra,

अध्याय ८४

श्लोक 37

इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं ।पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः

icchājñānakriyārūpāṃ ṣaḍvidhāṃ hy ekakāraṇaṃ / pūjayettarpayeddevīṃ prakāreṇāmunā tataḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तराभिमुख हो आराध्यदेवके दाहिने भागमें -- शरीरके विभिन्न अङ्गोंमें मातृकान्यास करके, संहार-मुद्राद्वारा अर्घ्यके लिये जल लेकर

English

of the form of will, knowledge and action, sixfold, the one cause. One should worship and satisfy the goddess in this manner;

अध्याय ८४

श्लोक 38

वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं ।हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना

vāgīśvarīṃ viniḥśeṣayonivikṣobhakāraṇaṃ / hṛtsampuṭārthavījādihūṃ phaḍantaśarāṇunā

हिन्दी अर्थ

ले। इसके बाद भोग्य कर्मोके उपभोगके लिये पाणिकच्छपिका (कूर्ममुद्रा)-का प्रदर्शन करके द्वादश दलोंसे युक्त हदयकमलमें अपने आत्माका चिन्तन करे

English

Vagishvari, the cause of agitating all wombs entirely; with the seed-syllable enclosed by the heart and ending in hum phat, with the arrow-atom,

अध्याय ८४

श्लोक 39

ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स(२) विधानवित् ।ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं

tāḍayeddhṛdaye tasya praviśetsa(2) vidhānavit / tataḥ śiṣyasya caitanyaṃ hṛdi vahnikaṇopamaṃ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर शरीरमें शून्यका चिन्तन करते हुए पाँच भूतोंका क्रमशः शोधन करे पैरोंके दोनों अँगूठोंको पहले बाहर और भीतरसे छिद्रमय (शून्यरूप) देखे। फिर कुण्डलिनी-शक्तिको

English

one should strike on his heart and the one who knows the rule should enter. Then the disciple's consciousness, like a spark of fire in the heart,

अध्याय ८४

श्लोक 40

निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ।ॐ हां हूं हः हूं फट्ॐ हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया

nivṛttisthaṃ yutaṃ pāśair jyeṣṭhayā vibhajedyathā / oṃ hāṃ hūṃ haḥ hūṃ phaṭoṃ hāṃ svāhetyanenātha pūrakeṇāṅkuśamudrayā

हिन्दी अर्थ

मूलाधारसे उठाकर हृदयकमलसे संयुक्त करके इस प्रकार चिन्तन करे--'हृदयरन्ध्रमें स्थित अग्नितुल्य तेजस्वी 'हूं' बीजमें कुण्डलिनी-शक्ति विराज रही है।' उस समय चिन्तन करनेवाला

English

abiding in Nivritti, joined with bonds, one should divide it with the eldest; "Om Ham Hum Hah Hum phat Om Ham svaha" by this, then by inhalation with the goad-mudra

अध्याय ८४

श्लोक 41

तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वा।अत्मनि योजयेत् ।ॐ हां ह्रूं हां(३) आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्

tadākṛṣya svamantreṇa gṛhītvā.atmani yojayet / oṃ hāṃ hrūṃ hāṃ(3) ātmane namaḥ pitrorvibhāvya saṃyogaṃ caitanyaṃ recakena tat

हिन्दी अर्थ

साधक प्राणवायुका अवरोध (कुम्भक) करके उसका रेचक (निःसारण) करनेके पश्चात्, हुं फट्' के उच्चारणपूर्वक क्रमशः उत्तरोत्तर चक्रोंका भेदन करता हुआ उस कुण्डलिनीको हृदय,

English

having drawn it, having taken with one's own mantra, one should unite it to the Self: "Om Ham Hrum Ham, homage to the Self"; having imagined the union of the parents, one should exhale that consciousness,

अध्याय ८४

श्लोक 42

ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ।१ ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६६ गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु

brahmādikāraṇatyāgakramānnītvā śivāspadaṃ / 1 oṃ hūṃ hrīṃ hāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 praviśyecceti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 oṃ hāṃ hāṃ kṣaṃ hāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 266 garbhādhānārthamādāya yugapat sarvayoniṣu

हिन्दी अर्थ

कण्ठ, तालु, भ्रूमध्य एवं ब्रह्मरन्ध्रमें ले जाकर स्थापित करे। इन ग्रन्थियोंका भेदन करके कुण्डलिनीके साथ हृदयकमलसे ब्रह्मरन्ध्रमें आये हूं! बीजस्वरूप जीवको वहीं मस्तकमें (मस्तकवर्ती

English

having led it by the order of abandoning the cause beginning with Brahma to Shiva's abode; having taken it for impregnation simultaneously in all wombs,

अध्याय ८४

श्लोक 43

क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ।ॐ हां हां हां आत्मने नमः(१) पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा

kṣipedvāgīśvarīyonau vāmayodbhavamudrayā / oṃ hāṃ hāṃ hāṃ ātmane namaḥ(1) pūjayedapyanenaiva tarpayedapi pañcadhā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मरन्ध्रमें या सहस्रारचक्रमें) स्थापित कर दे। हृदयस्थित ' हूं' बीजसे सम्पुटित हुए उस जीवमें

English

one should cast it into the womb of Vagishvari with the left rising mudra. "Om Ham Ham Ham, homage to the Self" — one should also worship with this and satisfy fivefold.

अध्याय ८४

श्लोक 44

अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् ।नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्

anyayoniṣu sarvāsu dehaśuddhiṃ hṛdā caret / nātra puṃsavanaṃ stryādiśarīrasyāpi sambhavāt

हिन्दी अर्थ

नारदपुराणके अनुसार नन्दी, भृङ्गी, रिटि, स्कन्द, गणेश, उमा-महेश्वर, नन्दी-वृषभ तथा महाकाल -ये शैव द्वारपाल हैं।

English

In all other wombs one should do purification of the body with the heart-mantra. Here there is no male-engendering rite, as even the bodies of women and others are possible;

अध्याय ८४

श्लोक 45

सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् ।शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां

sīmantonnayanaṃ vāpi daivānyaṅgāni dehavat / śirasā janma kurvīta jugupsan sarvadehināṃ

हिन्दी अर्थ

है। शिखाके ऊपर 'हूँ' का न्यास करके शुद्ध बिन्दुस्वरूप जीवका चिन्तन करे। फिर कुम्भक- प्राणायाम करके उस एकमात्र चैतन्य-गुणसे युक्त जीवको शिवके साथ संयुक्त कर दे

English

or the parting of the hair; the limbs of gods as of the body; one should do the birth with the head, abhorring the bodies of all the embodied.

अध्याय ८४

श्लोक 46

तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना(२) ।भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना

tathaiva bhāvayedeṣāmadhikāraṃ śivāṇunā(2) / bhogaṃ kavacamantreṇa śastreṇa viṣayātmanā

हिन्दी अर्थ

इस तरह शिवमें लीन होकर साधक सबीज रेचक प्राणायामद्वारा शरीरगत भूतोंका शोधन करे। अपने शरीरमें पैरसे लेकर बिन्दु-पर्यन्त सभी तत्त्वोंका विलोम-क्रमसे चिन्तन करे। बिन्दुरूप

English

Likewise one should contemplate the authority of these with the Shiva-atom; enjoyment with the armor-mantra, with the weapon in the nature of the object;

अध्याय ८४

श्लोक 47

मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् ।शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं

moharūpamabhedaś ca layasajñaṃ vibhāvayet / śivena śrotasāṃ śuddhiṃ hṛdā tattvaviśodhanaṃ

हिन्दी अर्थ

जीवको बिन्द्रन्त लीन करके पृथ्वी और वायुका एक-दूसरेमें लय करे। साथ ही अग्नि एवं जलका भी परस्पर विलय करे। इस प्रकार दो- दो विरोधी भूतोंका परस्पर शोधन (लय) करना

English

one should contemplate the form of delusion and non-difference called dissolution. With Shiva the purification of the channels, with the heart the cleansing of principles;

अध्याय ८४

श्लोक 48

पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात्(३) गर्भाधानादिषु क्रमात् ।मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये

pañca pañcāhutīḥ kuryāt(3) garbhādhānādiṣu kramāt / māyayā malakarmādipāśabandhanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

चाहिए। आकाशका किसीसे विरोध नहीं है; इस भूत-शुद्धिका विशेष विवरण सुनो भूमण्डलका स्वरूप चतुष्कोण है। उसका रंग सुवर्णके समान पीला है। वह कठोर होनेके साथ ही वज्रके

English

one should offer five and five oblations in order at the impregnation and the rest, for release from the bonds of illusion, impurity, action and the rest.

अध्याय ८४

श्लोक 49

निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः ।मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं

niṣkṛtyaiva hṛdā paścād yajeta śatamāhutīḥ / malaśaktinirodhena pāśānāñca viyojanaṃ

हिन्दी अर्थ

चिहसे तथा “हां' इस आत्मीय बीज (भूबीज)- से युक्त है। उसमें “निवृत्ति' नामक कला है। (शरीरमें पैरसे लेकर घुटनेतक भूमण्डलको स्थिति है।) इसी तरह पैरसे लेकर मस्तक-पर्यन्त

English

Having made atonement with the heart afterward one should offer a hundred oblations; by restraining the power of impurity and loosening the bonds,

अध्याय ८४

श्लोक 50

स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् ।मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया

svāhāntāyudhamantreṇa pañcapañcāhutīryajet / māyādyantasya pāśasya saptavārāstrajaptayā

हिन्दी अर्थ

क्रमशः पाँचों भूतोंका चिन्तन करना चाहिए। इस प्रकार पाँच गुणोंसे युक्त वायुभूत भूमण्डलका चिन्तन करे

English

with the weapon mantra ending in svaha one should offer five and five oblations; of the bond beginning and ending with illusion, with seven repetitions of the weapon-mantra

अध्याय ८४

श्लोक 51

कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ।ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् १ ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६७ बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना(१)

kartaryā chedanaṃ kuryāt kalpaśastreṇa tadyathā / oṃ hūṃ nivṛttikalāpāśāya hūṃ phaṭ 1 oṃ haṃ haṃ hāṃ ātmane nama iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 śikhātmane kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 pañcapañcāhutīrdadyāditi ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 267 bandhakatvañca nirvartya hastābhyāñca śarāṇunā(1)

हिन्दी अर्थ

जलका स्वरूप अर्धचन्द्राकार है। वह द्रवस्वरूप है, चन्द्रमण्डलमय है। उसकी कान्ति या वर्ण उज्ज्वल है। वह दो कमलोंसे चिह्नित है। 'हीं'' इस बीजसे युक्त है। “प्रतिष्ठा' नामक कलाके

English

one should cut it with scissors, with the weapon of the age, thus: "Om Hum, to the bond of the digit Nivritti, hum phat." Having completed the binding and with both hands and the arrow-atom,

अध्याय ८४

श्लोक 52

विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् ।दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्

visṛjya vartulīkṛtya ghṛtapūrṇe sruve dharet / dahedanukalāstreṇa kevalāstreṇa bhasmasāt

हिन्दी अर्थ

स्वरूपको प्राप्त है। वह वामदेव तथा तत्पुरुष-

English

having released and made it round, one should hold it in a ladle full of ghee. One should burn it by the following-digit weapon, by the sole weapon, to ash.

अध्याय ८४

श्लोक 53

कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ।ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः

kuryāt pañcāhutīrdatvā pāśāṅkuśanivṛttaye / oṃ haḥ astrāya hūṃ phaṭ prāyaścittaṃ tataḥ kuryādastrāhutibhiraṣṭabhiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार (घुटनेसे नाभितक जलका) चिन्तन करते हुए उस जल-तत्त्वका वहिस्वरूपमें लीन

English

Having given five oblations one should do it for the release from noose and goad. "Om Hah, to the weapon, hum phat" — then one should do expiation with eight weapon-oblations.

अध्याय ८४

श्लोक 54

अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा ।तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य(२) ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया

athāvāhya vidhātāraṃ pūjayettarpayettathā / tata oṃ hāṃ śabdasparśaśuddhabrahman gṛhāṇa svāhetyāhutitrayeṇādhikāramasya samarpayet dagdhaniḥśeṣapāpasya(2) brahmannasya paśostvayā

हिन्दी अर्थ

करके शोधन करे। अग्निमण्डल त्रिकोणाकार है। उसका वर्ण लाल है। (नाभिसे हृदयतक उसकी स्थिति है।) वह स्वस्तिकके चिहसे युक्त है। उसमें 'हूं' बीज अङ्कित है। वह विद्याकला-

English

Then having invoked the Creator one should worship and satisfy; then "Om Ham, pure Brahma of sound and touch, accept, svaha" — with three oblations one should hand over his authority: "Brahma, of him whose sins are all burnt, this beast, by you

अध्याय ८४

श्लोक 55

बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ।ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः

bandhāya na punaḥ stheyaṃ śivājñāṃ śrāvayediti / tato visṛjya dhātāraṃ nāḍyā dakṣiṇayā śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरूप है। उसका अघोर मन्त्र है तथा वह तीन गुणॉंसे युक्त एवं जलभूत है--इस प्रकार चिन्तन करते हुए अग्नितत््तका शोधन करे। वायुमण्डल षट्कोणाकार है । (शरीरमें हृदयसे लेकर भौंहोंके

English

he should not again stay for bondage" — thus one should have Shiva's command heard. Then, having dismissed the Creator, slowly by the right channel,

अध्याय ८४

श्लोक 56

संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना ।राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं

saṃhāramudrayātmānaṃ kumbhakena nijātmanā / rāhuyuktaikadeśena candravimbena sannibhaṃ

हिन्दी अर्थ

मध्य भागतक उसकी स्थिति है।) वह छः बिन्दुओंसे चिहित है। उसका रंग काला है। वह 'हें' बीज एवं सद्योजात-मन्त्रसे युक्त और शान्तिकला-स्वरूप है । उसमें दो गुण हैं तथा बह

English

by the mudra of withdrawal, by retention, with one's own self, resembling the moon's disc joined with Rahu in one part,

अध्याय ८४

श्लोक 57

आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया ।पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं

ādāya yojayet sūtre recakenodbhavākhyayā / pūjayitvārghyapātrasthatoyavindusudhopamaṃ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीभूत है। इस प्रकार चिन्तन करते हुए वायुतत््वका शोधन करे

English

having taken, one should join to the thread by exhalation called rising; having worshipped, like a drop of nectar in the arghya-vessel,

अध्याय ८४

श्लोक 58

विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना ।पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता

visṛjya pitarau dadyādvauṣaḍantaśivāṇunā / pūraṇāya vidhiḥ pūrṇā nivṛttiriti śodhitā

हिन्दी अर्थ

आकाशका स्वरूप व्योमाकार, नाद-बिन्दुमय, गोलाकार, बिन्दु और शक्तिसे विभूषित तथा शुद्ध स्फटिक मणिके समान निर्मल है। (शरीरमें भ्रूमध्यसे लेकर ब्रह्मरन्ध्रतक उसकी स्थिति है।)

English

having dismissed the parents one should give with the Shiva-atom ending in vaushat. For fullness the rule is full; Nivritti is thus purified.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 84
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.