Agni Purana· Agni Purāṇa
85
अध्याय 85 / 381

Adhyaya 85

31 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ31 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८५

श्लोक 1

प्रतिष्ठाकलाशोधनोक्तिः ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्याच्छुद्धविशुद्धयोः ।ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना

pratiṣṭhākalāśodhanoktiḥ īśvara uvāca tattvayoratha sandhānaṃ kuryācchuddhaviśuddhayoḥ / hrasvadīrghaprayogeṇa nādanādāntasaṅginā

हिन्दी अर्थ

वह 'हौं फट्'” इस बीजसे युक्त है। शान्त्यतीतकलामय है। एक गुणसे युक्त तथा परम विशुद्ध है। इस प्रकार चिन्तन करते हुए आकाश-तत्त्वका शोधन करे । तदनन्तर अमृतवर्षी

English

(The preceptor) should imagine the letters beginning with kha and ending with j iya as merged in the above twenty- five principles.

अध्याय ८५

श्लोक 2

ॐ हां ह्रूं हां(१)अप्तेजो वायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः ।गुणत्रयमहङ्कारश् चतुर्विंशः पुमानिति

oṃ hāṃ hrūṃ hāṃ(1)aptejo vāyurākāśaṃ tanmātrendriyabuddhayaḥ / guṇatrayamahaṅkāraś caturviṃśaḥ pumāniti

हिन्दी अर्थ

मूलमन्त्रसे सबको परिपुष्ट करे। तत्पश्चात् आधारशक्ति, कूर्म, अनन्त (पृथ्वी)-की पूजा करे। फिर पीठ (चौकी)-के अग्निकोणवाले पायेमें धर्मकी, नैऋत्य कोणवाले पायेमें ज्ञानको,

English

Their attributes (to be used) along with their names are also described then. O (All) pervasive! Om, Formless! Om, Conqueror! Om, Lustre! Om, Light! Om, (Supreme) Being! Om, Fire! Om, Smokeless! Om, Not reduced to ashes! Om, One without a beginning! Om, Of manifold forms! Om, The Agitator! Om, The Earth! Om, the Atmosphere! Om, Heavens! Om, Deathless! Born from dissolution! Auspi¬ cious! Killer! Absolute Soul! Supreme Deity! Lord of celestials! Lord of Good will! Supreme lustre! Presiding deity of yoga! (Your) release! The first soul! All in all! Lord of all beings! arc the thirty- two1 attributes. Vamadeva, Siya, and Sikha are the three mantras in the subtle form.

अध्याय ८५

श्लोक 3

प्रतिष्ठायां निविष्ठानि तत्त्वान्येतानि भावयेत् ।पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च

pratiṣṭhāyāṃ niviṣṭhāni tattvānyetāni bhāvayet / pañcaviṃśatisaṅkhyāni khādiyāntākṣarāṇi ca

हिन्दी अर्थ

वायव्यकोणमें वैराग्यकी और ऐशान्यकोणमें ऐश्वर्यको पूजा करनी चाहिए। इसके बाद पीठकी पूर्वादि दिशाओंमें क्रमशः अधर्म, अज्ञान, अवैराग्य और अनैश्वर्यकी पूजा करनी चाहिए। इसके बाद

English

The two occult sychic nerves gandhari and susfimna, then the winds samajia and udana, the organs of taste and repro¬ duction (are also worshipped).

अध्याय ८५

श्लोक 4

पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः ।तावन्त एव रुद्राश् च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा

pañcāśadadhikā ṣaṣṭirbhuvanaistulyasañjñitāḥ / tāvanta eva rudrāś ca vijñeyāstatra tadyathā

हिन्दी अर्थ

पीठके मध्यभागमें कमलको पूजा करे। इस प्रकार मन-ही-मन इस पीठवर्ती कमलमय

English

But, actually only twentynine have been given.

अध्याय ८५

श्लोक 5

अमरेशः प्रभावश् च नेमिषः पुष्करो ऽपि च ।तथा पादिश् च दण्डिश् च भावभूतिरथाष्टमः

amareśaḥ prabhāvaś ca nemiṣaḥ puṣkaro 'pi ca / tathā pādiś ca daṇḍiś ca bhāvabhūtirathāṣṭamaḥ

हिन्दी अर्थ

१. अन्य तन्त्रोंके अनुसार पृथ्वीका अपना बीज 'लं' है। २. जलका बीज 'वं' है। यही ग्रन्थान्तरोंसे सिद्ध है।

English

Otherwise its possession (could be accomplished) by (the mantra of) the tuft. For the sake of enjoyment of pleasures it should be done by the mantra of the armour. In regard to the purity of principles (it should be done) with (the mantra of) the heart and in the case of impregnation it is in the same way as before.

अध्याय ८५

श्लोक 6

नकुलीशो हरिश् चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः ।अन्वीशो ऽस्रातिकेशश् च(२) महाकालो ऽथ मध्यमः

nakulīśo hariś candraḥ śrīśailo daśamaḥ smṛtaḥ / anvīśo 'srātikeśaś ca(2) mahākālo 'tha madhyamaḥ

हिन्दी अर्थ

३. अग्निका मुख्य बीज 'रं' है। ५. आकाशका बीज 'हं' है --यही सर्वसम्मत है।

English

Having placed it over the sacrificial ladle filled with clarified butter, oblations should be done with the mantra of the beatific principles and weapons. Five oblations should be made with (the mantra of) the weapon for the cessation of shoots of bondage.

अध्याय ८५

श्लोक 7

केदारो भैरवश् चैव द्वितीयाष्टकमीरितं ।ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके

kedāro bhairavaś caiva dvitīyāṣṭakamīritaṃ / tato gayākurukṣetrakhalānādikanādike

हिन्दी अर्थ

४. वायुका बीज “यं' है।

English

Eight oblations should be made for the sake of expia¬ tion. Om, hah to the weapons hrilrn, phaf. Lord Hrslkesa should be invoked and worshipped and offered oblations.

अध्याय ८५

श्लोक 8

विमलश्चाट्टहासश् च(३) महेन्द्रो भाम एव च ।वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महावन्तः

vimalaścāṭṭahāsaś ca(3) mahendro bhāma eva ca / vasvāpadaṃ rudrakoṭiraviyukto mahāvantaḥ

हिन्दी अर्थ

६. शान्त्यतीतकलाके भीतर इन्धिका, दीपिका, रेचिका और मोचिका-ये चार कलाएँ आती हैं।

English

As laid down earlier investiture of authority should be made "om, ham accept this fees of sentiment, oblations" (is the mantra which should be repeated). O Hara! (you) should not remain as a bond of this being (the disciple) whose bondage has completely been burnt away. Listen to this mandate of Lord Siva. Having bid farewell to Lord Go- vinda (Visnu) and united the soul of knowledge which resembles the moon's disc half uncovered by the band by exhibiting the samharamudra (posture with fingers denoting gathering) and having bid farewell by showing the udbhavamudra (formation with fingers denoting generation), the drop of water should be placed on the thread as before. Having bid farewell to the (divine)

अध्याय ८५

श्लोक 9

गोकर्णो भद्रकर्णश् च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च ।अजेशश् चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूदनान्तरः

gokarṇo bhadrakarṇaś ca svarṇākṣaḥ sthāṇureva ca / ajeśaś caiva sarvajño bhāsvaraḥ sūdanāntaraḥ

हिन्दी अर्थ

आसनका ध्यान करके उसपर देवमूर्ति सच्चिदानन्दघन भगवान् शिवका आवाहन करे। उस शिवमूर्तिमें शिवस्वरूप आत्माको देखे और फिर आसन, पाढुकाद्वय तथा नौ पीठशक्ति --इन बारहोंका ध्यान

English

Gokarna, Bhadrakarna, Svarnaksha and Sthanu, Ajesha, Sarvajna, Bhasvara, Sudanantara,

अध्याय ८५

श्लोक 10

सुबाहुर्मत्तरूपी च विशालो जटिलस् तथा ।१ ॐ हां हूं हूं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ अल्पीशो भ्रान्तिकेशश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ विमलश् चण्डहासश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २६९ रौद्रो ऽथ पिङ्गलाक्षश् च कालदंष्ट्री भवेत्ततः

subāhurmattarūpī ca viśālo jaṭilas tathā / 1 oṃ hāṃ hūṃ hūṃ hāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 alpīśo bhrāntikeśaśceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vimalaś caṇḍahāsaśceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 269 raudro 'tha piṅgalākṣaś ca kāladaṃṣṭrī bhavettataḥ

हिन्दी अर्थ

करे। फिर शक्तिमन्त्रके अन्तमें 'वौषट्' लगाकर उसके उच्चारणपूर्वक पूर्वोक्त आत्ममूर्तिको दिव्य अमृतसे आप्लावित करके उसमें सकलीकरण करे। हृदयसे लेकर हस्त-पर्यन्त आङ्गोंमें तथा

English

Subahu, Mattarupi, Vishala and Jatila; Raudra and Pingalaksha, then Kaladamshtri;

अध्याय ८५

श्लोक 11

विदुरश् चैव घोरश् च प्राजापत्यो हुताशनः ।कामरूपी तथा कालः कर्णो ऽप्यथ भयानकः

viduraś caiva ghoraś ca prājāpatyo hutāśanaḥ / kāmarūpī tathā kālaḥ karṇo 'pyatha bhayānakaḥ

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठिका आदि अँगुलियोंमें हदय (नमः) मन्त्रोंका जो न्यास है, इसीको 'सकलीकरण' माना गया है

English

Vidura, Ghora, Prajapatya, Hutashana; Kamarupi, Kala, Karna and Bhayanaka;

अध्याय ८५

श्लोक 12

मतङ्गः पिङ्गलश् चैव हरो वै धातृसज्ञकः ।शङ्कुकर्णो विधानश् च श्रीकण्ठश् चन्द्रशेखरः

mataṅgaḥ piṅgalaś caiva haro vai dhātṛsajñakaḥ / śaṅkukarṇo vidhānaś ca śrīkaṇṭhaś candraśekharaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् 'हुं फट्'--इस मन्त्रसे प्राकारकी भावनाद्वारा आत्मरक्षाको व्यवस्था करके उसके

English

Matanga and Pingala, Hara called Dhatri; Shankukarna, Vidhana, Shrikantha and Chandrashekhara.

अध्याय ८५

श्लोक 13

सहैतेन च पर्यन्ताः कथ्यन्ते ऽथ पदान्यपि ।व्यापिन् ॐ अरूप ॐ प्रमथ ॐ तेजः ॐ ज्योतिः ॐ पुरुष ॐ अग्ने ॐ अधूम ॐ अभस्म ॐ अनादि ॐ नाना ॐ धूधू ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि वीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा

sahaitena ca paryantāḥ kathyante 'tha padānyapi / vyāpin oṃ arūpa oṃ pramatha oṃ tejaḥ oṃ jyotiḥ oṃ puruṣa oṃ agne oṃ adhūma oṃ abhasma oṃ anādi oṃ nānā oṃ dhūdhū oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svaḥ anidhana nidhanodbhava śiva śarva paramātman maheśvara mahādeva sadbhāveśvara mahātejaḥ yogādhipataye muñca prathama sarva sarvesarveti dvātriṃśat padāni vījabhāve trayo mantrā vāmadevaḥ śivaḥ śikhā

हिन्दी अर्थ

शक्तिजालका विस्तार करे। इसके बाद महामुद्राका' प्रदर्शन करे। तत्पश्चात् पूरक प्राणायामके द्वारा अपने हृदय-कमलमें विराजमान शिवका ध्यान करके भावमय पुष्पोंद्वारा उनके पैरसे लेकर

English

With this also the ends are told, then the words also: "Pervader; Om formless; Om Pramatha; Om radiance; Om light; Om Person; Om Agni; Om smokeless; Om ashless; Om beginningless; Om manifold; Om Dhudhu; Om Bhuh; Om Bhuvah; Om Svah; endless, source of end, Shiva, Sharva, Supreme Self, Maheshvara, Mahadeva, lord of true being, of great radiance, lord of yoga, release, first, all, all of all" — thirty-two words; in seed state three mantras: Vamadeva, Shiva, Shikha.

अध्याय ८५

श्लोक 14

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा ।समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

gāndhārī ca suṣumṇā ca nāḍyau dvau mārutau tathā / samānodānanāmānau rasanāpāyurindriye

हिन्दी अर्थ

सिरतकके अङ्गोंमें पूजन करे। वे भावमय पुष्प आनन्दामृतमय मकरन्दसे परिपूर्ण होने चाहिए। फिर शिव-मन्त्रोद्वारा नाभिकुण्डमें स्थित शिवस्वरूप अग्निको तृप्त करे। वही शिवानल ललाटमें

English

Gandhari and Sushumna, the two channels; and two winds, called Samana and Udana; the tongue and anus the senses;

अध्याय ८५

श्लोक 15

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः ।मण्डलं वर्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

rasastu viṣayo rūpaśabdasparśarasā guṇāḥ / maṇḍalaṃ vartulaṃ tacca puṇḍarīkāṅkitaṃ sitaṃ

हिन्दी अर्थ

बिन्दुरूपसे स्थित है; उसका विग्रह मङ्गलमय है--इस प्रकार चिन्तन करे

English

taste is the object; form, sound, touch and taste the qualities; the orb round, marked with a lotus, white;

अध्याय ८५

श्लोक 16

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं ।प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

svapnāvasthāpratiṣṭhāyāṃ kāraṇaṃ garuḍadhvajaṃ / pratiṣṭhāntakṛtaṃ sarvaṃ sañcintya bhuvanādikaṃ

हिन्दी अर्थ

स्वर्ण, रजत एवं ताम्रपात्रोंमेंसे किसी एक पात्रको अर्घ्यके लिये लेकर उसे अस्त्रबीज

English

the cause in the dream-state station is the Garuda-bannered. Having contemplated all worlds and the rest as ending in Pratishtha,

अध्याय ८५

श्लोक 17

सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् ।ॐ हां खीं हां प्रतिष्ठाकलापाशाय ॐ फट् स्वाहान्तेनानैनैव पूरकेणाङ्कुशमुद्रया समाकर्षेत् ततः ॐ हां ह्रूं ह्रां ह्रूं(१) प्रतिष्ठा कलापाशाय ह्रूं फडित्यनेन संहारमुद्रया कुम्भकेन हृदयादधो नाडी-[!!!] १ ॐ ह्रीं ह्रं हां हूं इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७० सूत्रादादाय ॐ हां ह्रूं ह्रां हां(१) प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ॐ हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य विष्णो तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं

sūtraṃ dehe svamantreṇa praviśyaināṃ viyojayet / oṃ hāṃ khīṃ hāṃ pratiṣṭhākalāpāśāya oṃ phaṭ svāhāntenānainaiva pūrakeṇāṅkuśamudrayā samākarṣet tataḥ oṃ hāṃ hrūṃ hrāṃ hrūṃ(1) pratiṣṭhā kalāpāśāya hrūṃ phaḍityanena saṃhāramudrayā kumbhakena hṛdayādadho nāḍī-[!!!] 1 oṃ hrīṃ hraṃ hāṃ hūṃ iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 270 sūtrādādāya oṃ hāṃ hrūṃ hrāṃ hāṃ(1) pratiṣṭhākalāpāśāya nama ity anenodbhavamudrayā recakena kumbhe samāropayet oṃ hāṃ hrīṃ pratiṣṭhākalāpāśāya nama ity anenārcayitvā sampūjya svāhāntenāhutīnāṃ trayeṇa sannidhāya tataḥ oṃ hāṃ viṣṇave nama iti viṣṇumāvāhya sampūjya santarpya viṣṇo tavādhikāre 'smin mumukṣuṃ dīkṣayāmyahaṃ

हिन्दी अर्थ

(फट्)-के उच्चारणपूर्वक जलसे धोये। फिर बिन्दुरूप शिवसे प्रकट होनेवाले अमृतकी भावनासे युक्त जल एवं अक्षत आदिके द्वारा हृदय-मन्त्र (नमः )-के उच्चारणपूर्वक उसे भर दे। फिर हृदय,

English

one should enter the thread in the body with one's own mantra and release this: "Om Ham Khim Ham, to the bond of the digit Pratishtha, Om phat" ending in svaha, by this inhalation with the goad-mudra one should draw; then "Om Ham Hrum Hram Hrum, to the bond of the digit Pratishtha, Hrum phat" by this with the mudra of withdrawal, by retention taking from the thread of the channel below the heart; with "Om Ham Hrum Hram Ham, homage to the bond of the digit Pratishtha," by the rising mudra, by exhalation, one should place it in the pot; "Om Ham Him, homage to the bond of the digit Pratishtha" — having worshipped with this, having made present with three oblations ending in svaha, then "Om Ham, homage to Vishnu" having invoked Vishnu, worshipped and satisfied: "Vishnu, in this your authority I shall initiate the seeker of liberation;

अध्याय ८५

श्लोक 18

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति ।ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

bhāvyaṃ tvayānukūlena viṣṇuṃ vijñāpayediti / tato vāgīśvarīṃ devīṃ vāgīśamapi pūrvavat

हिन्दी अर्थ

अङ्गोद्वारा (अथवा इनके बीज-मन्त्रोंद्वारा) उस अर्ध्यपात्रका पूजन करके उसे देवता-सम्बन्धी मूलमन्त्रसे अभिमन्त्रित करे। फिर अम्त्र-मन्त्र (फद्)-से उसकी रक्षा करके कवच-बीज (हुम्)-

English

be favorable to us" — thus one should inform Vishnu. Then the goddess Vagishvari and the lord of speech as before,

अध्याय ८५

श्लोक 19

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत् ।ॐ हां हां हं फट्(२)प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

āvāhyābhyarcya santarpya śiṣyaṃ vakṣasi tāḍayet / oṃ hāṃ hāṃ haṃ phaṭ(2)praviśedapyanenaiva caitanyaṃ vibhajettataḥ

हिन्दी अर्थ

के द्वारा उसे अवगुण्ठित कर दे । इस प्रकार अष्टाङ्ग अर्घ्यकी रचना करके, धेनुमुद्राके द्वारा उसका अमृतीकरण करके उस जलको सब ओर सींचे। अपने मस्तकपर भी उस जलको बूँदोंसे अभिषेक

English

having invoked, worshipped and satisfied, one should strike the disciple on the chest: "Om Ham Ham Ham phat" — one should enter with this and then divide the consciousness

अध्याय ८५

श्लोक 20

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्टयाङ्कुशमुद्रया ।ॐ हां हं ह्ॐ ह्रूं फट्(३) स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

śastreṇa pāśasaṃyuktaṃ jyeṣṭayāṅkuśamudrayā / oṃ hāṃ haṃ hoṃ hrūṃ phaṭ(3) svāhāntena hṛdākṛṣya tenaiva puṭitātmanā

हिन्दी अर्थ

करे। वहाँ रखी हुई पूजा-सामग्रीका भी अस्त्र- बीजके उच्चारणपूर्वक उक्त जलसे प्रोक्षण करे। तदनन्तर हृदयबीजसे अभिमन्त्रित करके 'हुम्' बीजसे पिण्डों (अथवा मत्स्यमुद्रा')-द्वारा उसे

English

joined with the bond by the weapon, by the eldest, with the goad-mudra: "Om Ham Ham Haum Hrum phat svaha" having drawn with the heart, and enclosed by that same,

अध्याय ८५

श्लोक 21

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्(४) ।ॐ हां हं ह्ॐ (५) आत्मने नमः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया(६)

gṛhītvā taṃ namontena nijātmani niyojayet(4) / oṃ hāṃ haṃ hoṃ (5) ātmane namaḥ pūrvavat pitṛsaṃyogaṃ bhāvayitvodbhavākhyayā(6)

हिन्दी अर्थ

आवेष्टित या आच्छादित करे

English

having taken it, with the one ending in "namah" one should unite it to one's own Self: "Om Ham Ham Haum, homage to the Self"; as before having imagined the union of parents, with the one called rising,

अध्याय ८५

श्लोक 22

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत् ।ॐ हां हं हां आत्मने नमः देहोत्पत्तौ हृदा ह्य् एवं शिरसा जन्मना तथा

vāmayā tadanenaiva devīgarbhe vinikṣipet / oṃ hāṃ haṃ hāṃ ātmane namaḥ dehotpattau hṛdā hy evaṃ śirasā janmanā tathā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद अमृताः (धेनुमुद्रा)-के लिये धेनुमुद्राका प्रदर्शन करके अपने आसनपर पुष्प अर्पित करे (अथवा देवताके निज आसनपर पुष्प चढ़ावे) । तत्पश्चात् पूजक अपने मस्तकमें तिलक

English

by the left one with that, one should cast it into the goddess's womb: "Om Ham Ham Ham, homage to the Self." In the arising of the body, thus with the heart, thus with the head at birth,

अध्याय ८५

श्लोक 23

१ ॐ हूं ह्रां हां इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ हां हं हां हः फट् इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ ॐ हां हं हां हूं फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ निवेदयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ ॐ हां हं हां इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ भावयित्वा तु दक्षयेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७१ शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना ।तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानाय पूर्ववत्

1 oṃ hūṃ hrāṃ hāṃ iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hāṃ haṃ hāṃ haḥ phaṭ iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 oṃ hāṃ haṃ hāṃ hūṃ phaṭ iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 nivedayediti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 oṃ hāṃ haṃ hāṃ iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 bhāvayitvā tu dakṣayeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 271 śikhayā vādhikārāya bhogāya kavacāṇunā / tattvaśuddhau hṛdā hy evaṃ garbhādhānāya pūrvavat

हिन्दी अर्थ

लगाकर मूलमन्त्रके द्वारा आराध्यदेवको पुष्प अर्पित करे। स्नान, देवपूजन, होम, भोजन, यज्ञानुष्ठान, योग, साधन तथा आवश्यक जपके समय धीरबुद्धि साधकको सदा मौन रहना चाहिए। प्रणवका

English

with the crest for authority, with the armor-atom for enjoyment; in the purification of principles, with the heart, as before for impregnation,

अध्याय ८५

श्लोक 24

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत् ।एवं पाशवियोगे ऽपि ततः शास्त्रजप्तया

śirasā pāśaśaithilye niṣkṛtyaivaṃ śataṃ japet / evaṃ pāśaviyoge 'pi tataḥ śāstrajaptayā

हिन्दी अर्थ

प्रसारितकराङ्गुली । महामुद्रेयमुदिता परमौकरणी बुधैः ॥ (वामकेश्वर तन्त्रान्तर्गत मुद्रानिघण्टु ३१-३२)

English

for the loosening of the bond with the head, thus having atoned one should repeat a hundred; likewise for the separation from the bond, then with consecrated scripture

अध्याय ८५

श्लोक 25

छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजवता यथा ।ॐ ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य(१) पाशमन्त्रेण पूर्ववत्

chindyādastreṇa kartaryā kalāvījavatā yathā / oṃ hrīṃ pratiṣṭhākalāpāśāya haḥ phaṭ visṛjya vartulīkṛtya(1) pāśamantreṇa pūrvavat

हिन्दी अर्थ

-दोनों अँगूठोंको परस्पर ग्रथित कर हाथोंकी अन्य सब अँगुलियोंको फैलाये रखना--यह 'महामुद्रा' कही गयी है। इसका

English

one should cut with the weapon, scissors with the digit-seed: "Om Hrim, to the bond of the digit Pratishtha, Hah phat" — having released, made round with the bond-mantra as before,

अध्याय ८५

श्लोक 26

घृतपूर्णे श्रवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत् ।अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

ghṛtapūrṇe śrave datvā kalāstreṇaiva homayet / astreṇa juhuyāt pañca pāśāṅkuranivṛttaye

हिन्दी अर्थ

परमीकरणमें प्रयोग होता है।

English

having put in a ladle full of ghee, one should offer with the digit-weapon alone; one should offer five with the weapon to release the sprouts of bonds;

अध्याय ८५

श्लोक 27

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः ।ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फठृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजतर्पणे

prāyaścittaniṣedhārthaṃ dadyādaṣṭāhutīstataḥ / oṃ haḥ astrāya hrūṃ phaṭhṛdāvāhya hṛṣīkeśaṃ kṛtvā pūjatarpaṇe

हिन्दी अर्थ

२. बायें हाथके पृष्ठभागपर दाहिने हाथकी हथेली रखे और दोनों अँगूठोंको फैलाये रखे । यही 'मत्स्यमुद्रा' है।

English

for the prevention of atonement then one should give eight oblations: "Om Hah, to the weapon, Hrum phat." Having invoked Hrishikesha and made worship and satisfaction,

अध्याय ८५

श्लोक 28

पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं ।ॐ हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

pūrvoktavidhinā kuryādadhikārasamarpaṇaṃ / oṃ hāṃ rasaśulkaṃ gṛhāṇa svāhā niḥśeṣadagdhapāśasya paśorasya hare tvayā

हिन्दी अर्थ

३. अमृतीकरणकी विधि यह है--

English

one should do the handing over of authority by the previously stated rule: "Om Ham, accept the fee of taste, svaha; this beast whose bonds are all burnt, Hari, by you

अध्याय ८५

श्लोक 29

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति ।ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

na stheyaṃ bandhakatvena śivājñāṃ śrāvayediti / tato visṛjya govindaṃ vidyātmānaṃ niyojya ca

हिन्दी अर्थ

“वं' इस अमृत-बीजका उच्चारण करके धेनुमुद्राको दिखावे। धेनुमुद्राका लक्षण इस प्रकार है-- वामाङ्गुलीनां मध्येषु दक्षिणाङ्गलिकास्तथा । संयोज्य तर्जनीं दक्षां वाममध्यमया तथा॥

English

he should not stay as binding" — thus one should have Shiva's command heard. Then having dismissed Govinda and joined the knowledge-self,

अध्याय ८५

श्लोक 30

बाहुमुक्तार्धदृश्येन चन्द्रविम्बेन सन्निभं ।संहारमुद्रया स्वस्थं(२) विधायोद्भवमुद्रया

bāhumuktārdhadṛśyena candravimbena sannibhaṃ / saṃhāramudrayā svasthaṃ(2) vidhāyodbhavamudrayā

हिन्दी अर्थ

दक्षयानामया वामां कनिष्ठां च नियोजयेत् । विहिताधोमुखी चैषा धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता॥

English

resembling the moon's disc with half seen, arm released, having made the Self settled by the mudra of withdrawal and the rising mudra,

अध्याय ८५

श्लोक 31

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयविन्दुं यथा पुरा ।विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः ।१ वर्धनीकृत्येति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ संहारमद्रयात्मस्थं इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७२ दद्यात् पूर्णां विधानेन प्रतिष्ठापि विशोधिता

sūtre saṃyojya vinyasya toyavinduṃ yathā purā / visṛjya pitarau vahneḥ pūjitau kusumādibhiḥ / 1 vardhanīkṛtyeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 saṃhāramadrayātmasthaṃ iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 272 dadyāt pūrṇāṃ vidhānena pratiṣṭhāpi viśodhitā

हिन्दी अर्थ

“बायें हाथकी अँगुलियोंके बीचमें दाहिने हाथकी अँगुलियोंको संयुक्त करके दाहिनी तर्जनीको बायीं मध्यमासे जोडे । दाहिने हाथको मध्यमासे बायें हाथकी तर्जनीको मिलावे। फिर बायें हाथकी अनामिकासे दाहिने हाथकी कनिष्ठिका और दाहिने हाथकी अनामिकासे बायें हाथको कनिष्ठिकाको संयुक्त करे । तत्पश्चात् इन सबका मुख नीचेकी ओर करे-यही ' धेनुमुद्रा' कही गयी है ।'

English

having joined and placed on the thread a drop of water as before, having dismissed the parents of the fire worshipped with flowers and the rest, one should give the full oblation by rule; Pratishtha too is purified.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 85
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.