Agni Purana· Agni Purāṇa
86
अध्याय 86 / 381

Adhyaya 86

21 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ21 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८६

श्लोक 1

विद्याविशोधनविधानं ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह ।कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा(१) तत्त्वं वर्णय तद्यथा

vidyāviśodhanavidhānaṃ īśvara uvāca sandhānamatha vidyāyāḥ prācīnakalayā saha / kurvīta pūrvavat kṛtvā(1) tattvaṃ varṇaya tadyathā

हिन्दी अर्थ

४. स्नाने देवार्चने होमे भोजने यागयोगयोः। आवश्यके जपे धीर: सदा वाचंयमो भवेत्॥ (अग्नि० ७४। ३९)

English

Attachment, pure knowledge, fate, time, illusion and ignorance together with beatific principle are (known as) the seven unions.

अध्याय ८६

श्लोक 2

ॐ ह्ॐ क्षीमिति सन्धानं राग्श् च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह ।कालो मया तथाविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

oṃ hoṃ kṣīmiti sandhānaṃ rāgś ca śuddhavidyā ca niyatiḥ kalayā saha / kālo mayā tathāvidyā tattvānāmiti saptakaṃ

हिन्दी अर्थ

नाद-पर्यन्त उच्चारण करके मन्त्रका शोधन करे। फिर उत्तम संस्कारयुक्त देव-पूजा आरम्भ करे। मूलगायत्री (अथवा रुद्र-गायत्री)-से अर्घ्य-पूजन करके रखे और वह सामान्य अर्घ्य देवताको

English

The six letters, ra, la, va, sa, sa, and sa are said (to re¬ present).'the branches of learning. The terms beginning with pranava {Om) are twenty-one (in number) (as below)— Om obeisance to Siva, who is the Lord of all (created) things. Ham> to (Lord) Siva, to Isana at my head, to Tatpurusa at my face, to Aghora at the heart, to Vamadeva at the anus, to the form of Sadyojata. Om obeisance again and again to the extremely secret form, to the protector, to the deathless one, to the Lord of all beings, to the form of effulgence, to the Supreme Lord (one who pervades) the sky by thoughts Om.

अध्याय ८६

श्लोक 3

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्तिताः ।पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया

ralavāḥ śaṣasāḥ varṇāḥ ṣaḍ vidyāyāṃ prakīrtitāḥ / padāni praṇavādīni ekaviṃśatisaṅkhyayā

हिन्दी अर्थ

अर्पित करे॥ ३८--४० ॥

English

It should be super-imposed on one's own soul. The beatific principle should be firmly held and then placed in the fire-pit, after having invoked (lord) Rudra, the cause, and sub¬ mitted (to him) the (new born) child.

अध्याय ८६

श्लोक 4

ॐ नमः शिवाय सर्वप्रभवे हं शिवाय(२) ईशानमूर्धाय तत्पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय(३) सद्योजातमूर्तये(४) ॐ नमो नमो गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधाय सर्वाधिपाय(५) ज्योतिरूपाय प्रमेश्वाराय भवेन ॐ व्योम १ पूर्ववत् धृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ इं शिवाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ वचोगुह्याय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ सद्योजाताय मूर्तये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ अथ निधाय सर्वाधिपतय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७३ ॐ रुद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कश्यपे ।प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

oṃ namaḥ śivāya sarvaprabhave haṃ śivāya(2) īśānamūrdhāya tatpuruṣavaktrāya aghorahṛdayāya vāmadevaguhyāya(3) sadyojātamūrtaye(4) oṃ namo namo guhyātiguhyāya goptre anidhāya sarvādhipāya(5) jyotirūpāya prameśvārāya bhavena oṃ vyoma 1 pūrvavat dhṛtveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 iṃ śivāya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vacoguhyāya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 sadyojātāya mūrtaye iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 atha nidhāya sarvādhipataya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 273 oṃ rudrāṇāṃ bhuvanānāñca svarūpamatha kaśyape / prathamo vāmadevaḥ syāttataḥ sarvabhavodbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मपञ्चक (पञ्चगव्य और कुशोदकसे बना हुआ ब्रह्मकूर्च) तैयार करके पूजित शिवलिङ्गसे पुष्प-निर्माल्य ले ईशानकोणको ओर 'चण्डाय नमः'। कहकर चण्डको समर्पित करे। तत्पश्चात्

English

Having invoked the divine parents, (the preceptor) should gently strike the (new-born) child in the heart (of the disciple). After having entered it with the mantra spoken earlier, one should unite it with his own soul.

अध्याय ८६

श्लोक 5

वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः ।वटुः(१) प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः

vajradehaḥ prabhurdhātā kravikramasuprabhāḥ / vaṭuḥ(1) praśāntanāmā ca paramākṣarasañjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

उक्त ब्रह्मपञ्चकसे पिण्डिका (पिण्डी या अर्घा) और शिवलिङ्गको नहलाकर 'फट् -का उच्चारण करके उन्हें जलसे नहलाये। फिर “नमो नमः ' के उच्चारणपूर्वक पूर्वोक्त अर्घ्यपात्रके जलसे उस

English

After having drawn it out and taking it, it should be united with his own soul by the method described already. It should be united in the womb from the left side. After (the repetition of) the dvadaSa (twelve ) letters of mantra it should be taken out.

अध्याय ८६

श्लोक 6

शिवश् च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च ।अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः

śivaś ca saśivo babhrurakṣayaḥ śambhureva ca / adṛṣṭarūpanāmānau tathānyo rūpavardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गका अभिषेक करे। यह लिङ्ग-शोधनका प्रकार बताया गया है

English

The rites relating to the birth and post-natal purification of the body, enjoyment, deep absorption, purification of the stream and of the principles should be performed.

अध्याय ८६

श्लोक 7

मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरं ।कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

manonmano mahāvīryaścitrāṅgastadanantaraṃ / kalyāṇa iti vijñeyāḥ pañcaviṃśatisaṅkhyayā

हिन्दी अर्थ

गणपतये नमः। कहकर गणेशजीको पूजा करे और ईशानकोणमें ' ॐ हां गुरुभ्यो नमः।' कहकर

English

Its burning and the absence of those letters as well as expiation should then be done. The invocation of (god) Rudra, (and his) worship and the submission of sensibles of sight and smell (should be done).

अध्याय ८६

श्लोक 8

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा ।पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

mantro ghorāmarau vīje nāḍyau dve tatra te yathā / pūṣā ca hastijihvā ca vyānanāgau prabhañjanau

हिन्दी अर्थ

गुरुपंक्तिको पूजा करे

English

Om, krirn O Rudra! take this fee of the sensibles of sight and smell. Oblations. After having conveyed the mandate of lord Sambhu (Siva) and bidding farewell to (lord) Rudra, the cause, the pure spirit should be located (first) in himself and then located in the thread of bondage.

अध्याय ८६

श्लोक 9

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी ।शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृताः

viṣayo rūpamevaikamindriye pādacakṣuṣī / śabdaḥ sparśaś ca rūpañca traya ete guṇāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सहश आधारशक्तिका तथा ब्रह्मशिलापर आरूढ़

English

The subtle speck (of the soul) should be placed on his head and the divine) parents should be bid farewell. Then the final oblation should be made, as laid down, which completes all formalities.

अध्याय ८६

श्लोक 10

अवस्थात्र षुप्तिश् च रुद्रो देवस्तु कारणं ।विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

avasthātra ṣuptiś ca rudro devastu kāraṇaṃ / vidyāmadhyagataṃ sarvaṃ bhāvayedbhavanādikaṃ

हिन्दी अर्थ

शिवके आसनभूत अनन्तदेवका ' ॐ हां अनन्तासनाय नमः।' मन्त्रद्वारा पूजन करे। शिवके सिंहासनके रूपमें जो मञ्च या चौकी है, उसके चार पाये हैं, जो विचित्र सिंहकी-सी आकृतिसे सुशोभित होते

English

The act of gently beating and other acts should be done in the beatific knowledge as described earlier. Here the speciality is the location of (the soul as a) speck. Thus the beatific knowledge is purified.

अध्याय ८६

श्लोक 11

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं ।आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः

tāḍanaṃ chedanaṃ tatra praveśañcāpi yojanaṃ / ākṛṣya grahaṇaṃ kuryādvidyayā hṛtpradeśataḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। बे सिंह मण्डलाकारमें स्थित रहकर अपने आगेवालेके पृष्ठभागको ही देखते हैं तथा सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलियुग-इन चार युगोंके प्रतीक हैं। तत्पश्चात् भगवान् शिवको आसन-

English

Striking, cutting, entering there and joining; having drawn, one should seize with knowledge from the region of the heart;

अध्याय ८६

श्लोक 12

आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत् ।रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

ātmanyāropya saṅgṛhya kalāṃ kuṇḍe niveśayet / rudraṃ kāraṇamāvāhya vijñāpya ca śiśuṃ prati

हिन्दी अर्थ

पादुकाकी पूजा करे। तदनन्तर धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्यकी पूजा करे। वे अग्नि आदि चारों कोणोंमें स्थित हैं। उनके वर्ण क्रमशः कपूर, कुङ्कुम, सुवर्ण और काजलके समान हैं। इनका

English

having placed in the Self and taken the digit one should establish it in the pit. Having invoked Rudra the cause and informed regarding the child,

अध्याय ८६

श्लोक 13

पित्रोरावहनं कृत्वा(२) हृदये ताडयेच्छिशुं ।प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

pitrorāvahanaṃ kṛtvā(2) hṛdaye tāḍayecchiśuṃ / praviśya pūrvamantreṇa tadātmani niyojayet

हिन्दी अर्थ

चारों पायोंपर क्रमशः पूजन करे। इसके बाद

English

having made the invoking of the parents, one should strike the child on the heart; having entered with the earlier mantra one should unite it to its Self.

अध्याय ८६

श्लोक 14

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिना।अत्मनि योजयेत् ।वामया योजयेत् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

ākṛṣyādāya pūrvoktavidhinā.atmani yojayet / vāmayā yojayet yonau gṛhītvā dvādaśāntataḥ

हिन्दी अर्थ

नमः। -एऐसा कहकर) आसनपर विराजमान अष्टदल कमलके नीचे-ऊपरके दलोंकी, सम्पूर्ण कमलकी तथा '३» हां कर्णिकायै नमः।' के द्वारा कर्णिकाके मध्यभागको पूजा करे। उस

English

Having drawn and taken it, by the earlier-stated rule one should unite it to the Self; one should unite with the left in the womb having taken it from the twelve-ending.

अध्याय ८६

श्लोक 15

१ बुद्ध इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ आवाहनं कुर्यादिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७४ कुर्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च ।भोगं लयन्तथा श्रोतःशुद्धितत्त्वविशोधनं

1 buddha iti gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 āvāhanaṃ kuryāditi ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 274 kurvīta dehasampattiṃ janmādhikārameva ca / bhogaṃ layantathā śrotaḥśuddhitattvaviśodhanaṃ

हिन्दी अर्थ

कमलके पूर्व आदि आठ दलोंमें तथा मध्यभागमें नौ पीठ-शक्तियोंकी पूजा करनी चाहिए। वे शक्तियाँ चँवर लेकर खड़ी हैं। उनके हाथ वरद एवं अभयकी मुद्राओंसे सुशोभित हैं॥ ४४--४७॥

English

One should make completion of the body and the authority of birth; enjoyment and dissolution, purification of channels and cleansing of principles,

अध्याय ८६

श्लोक 16

निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये ।निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

niḥśeṣamalakarmādipāśabandhanivṛttaye / niṣkṛtyaiva vidhānena yajeta śatamāhutīḥ

हिन्दी अर्थ

उनके नाम इस प्रकार हैं-वामा, ज्येष्ठा,

English

for release from all bonds of impurity, action and the rest; having atoned by rule one should offer a hundred oblations.

अध्याय ८६

श्लोक 17

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां ।छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा(१)

astreṇa pāśaśaithilyaṃ malaśaktiṃ tirohitāṃ / chedanaṃ mardanaṃ teṣāṃ vartulīkaraṇaṃ tathā(1)

हिन्दी अर्थ

१, ब्रह्मकूर्चकी विधि इस प्रकार है-पलाश या कमलके पत्तेमें अथवा ताँबे या सुवर्णके पात्रमें पञ्चगव्य संग्रह करना चाहिए।

English

By the weapon the loosening of the bond, the power of impurity hidden; their cutting, crushing and likewise rounding,

अध्याय ८६

श्लोक 18

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं ।रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

dāhaṃ tadakṣarābhāvaṃ prāyaścittamathoditaṃ / rudrāṇyāvāhanaṃ pūjā rūpagandhasamarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

गायत्री-मन्त्रसे गोमूत्रका, ' गन्धद्वारां०' (श्रीसूक्त) इस मन्त्रसे गोबरका, ' आप्यायस्व०' (शु० यजु० १२। ११२) इस मन्त्रसे दूधका, “दधिक्राव्णो०' (शु० यजु० २३। ३२) इस मन्त्रसे दहीका, ' तेजोऽसि शुक्रं०' (शु० यजु० २२।१) इस मन्त्रसे घीका और ' देवस्य त्वा०' (शु० यजु० ६।३०) इस मन्त्रसे कुशोदकका संग्रह करे। चतुर्दशीको उपवास करके अमावस्याको उपर्युक्त बस्तुओंका संग्रह करे। गोमूत्र एक पल होना चाहिए, गोबर आधे अँगूठेके बराबर हो, दूधका मान सात पल और दहीका तीन पल है। घी और कुशोदक

English

burning, the absence of its letters, then the expiation is told; the invocation of Rudrani, worship, offering of form and scent.

अध्याय ८६

श्लोक 19

ॐ ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं ।विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

oṃ hrīṃ rūpagandhau śulkaṃ rudra gṛhāṇa svāhā saṃśrāvya śāmbhavīmājñāṃ rudraṃ visṛjya kāraṇaṃ / vidhāyātmani caitanyaṃ pāśasūtre niveśayet

हिन्दी अर्थ

एक-एक पल बताये गये हैं। इस प्रकार इन सबको एकत्र करके परस्पर मिला दे। तत्पश्चात् सात-सात पत्तोंके तीन कुश लेकर जिनके अग्रभाग कटे न हों, उनसे उस पञ्चगव्यकी अग्निमें आहुति दे। आहुतिसे बचे हुए पञ्चगव्यको प्रणवसे आलोडन और प्रणवसे ही मन्थन करके, प्रणवसे ही हाथमें ले तथा फिर प्रणवका ही उच्चारण करके उसे पी जाय। इस प्रकार तैयार किये हुए पञ्चगव्यको ' ब्रह्मकूर्च ' कहते हैं। स्त्री-शुट्रोंको ब्राह्मणके द्वारा पञ्चगव्य बनवाकर प्रणव-उच्चारणके बिना ही पीना चाहिए। सर्वसाधारणके लिये ब्रह्मकूर्च-

English

"Om Hrim, accept the fee of form and scent, Rudra, svaha" — having made heard Shambhu's command, having dismissed Rudra the cause, having placed consciousness in the Self one should place it on the bond-thread.

अध्याय ८६

श्लोक 20

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः ।दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

vinduṃ śirasi vinyasya visṛjet pitarau tataḥ / dadyāt pūrṇāṃ vidhānena samastavidhipūraṇīṃ

हिन्दी अर्थ

पानक मन्त्र यह है-- यत्त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति देहिनाम्। ब्रह्मकूर्चो दहेत्सर्व प्रदीप्ताग्निरिवेन्धनम् ॥ (वृद्धशातातप० १२)

English

Having placed the bindu on the head, then one should dismiss the parents. One should give the full oblation by rule, completing the whole procedure.

अध्याय ८६

श्लोक 21

पूर्वोक्तविधिना कार्यं विद्यायां ताडनादिकं ।स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

pūrvoktavidhinā kāryaṃ vidyāyāṃ tāḍanādikaṃ / svavījantu viśeṣaḥ syāditi vidyā viśodhitā

हिन्दी अर्थ

अर्थात् ' देहधारियोंके शरीरमें चमड़े और हङ्डीतकमें जो पाप विद्यमान है, वह सब ब्रह्मकूर्च इस प्रकार जला दे, जैसे प्रज्वलित आग इन्धनको जला डालती है।'

English

By the rule stated before, striking and the rest should be done in knowledge; with one's own seed-syllable there is the distinction — thus the knowledge is purified.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 86
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.