Agni Purana· Agni Purāṇa
92
अध्याय 92 / 381

Adhyaya 92

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९२

श्लोक 1

प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह ।पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः

pratiṣṭhāvidhikathanaṃ īśvara uvāca pratiṣṭhāṃ sampravakṣyāmi kramāt saṅkṣepato guha / pīṭhaṃ śaktiṃ śivo liṅgaṃ tadyogaḥ sā śivāṇubhiḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण पाक (रसोई)-से अग्रभाग निकालकर कुण्डके समीप अग्निकोणमें दो मण्डल बनाकर एकमें अन्तर्बलि दे और दूसरेमें बाह्य-बलि। प्रथम मण्डलके भीतर पूर्व दिशामें 'ॐ हां

English

O Guha (a name of the son of lord Siva and Parvati)! I shall briefly describe the (mode of) installation of the linga (representing) Siva and the pedestal (representing) the female energy. Their union (is accomplished) by (the repetition of) the mantras of Siva.

अध्याय ९२

श्लोक 2

प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते ।यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः

pratiṣṭhāyāḥ pañca bhedāsteṣāṃ rūpaṃ vadāmi te / yatra brahmaśilāyogaḥ sā pratiṣṭhā viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रेभ्यः स्वाहा।'--इस मन्त्रसे रुद्रोंके लिये बलि (उपहार) अर्पित करे। दक्षिण दिशामें ' ॐ हां मातृभ्यः स्वाहा।' कहकर मातृकाओंके लिये, पश्चिम दिशामें '3 हां गणेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर गणोंके लिये, उत्तर दिशामें ' ॐ हां यक्षेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' कहकर यक्षोंके लिये, ईशानकोणमें 'ॐ हां ग्रहेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर

English

There are five different ways of installation. I shall describe to you their characteristics. Where there is union of the brahmatild, that installation is worth that name.

अध्याय ९२

श्लोक 3

स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं ।प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते

sthāpanantu yathāyogaṃ pīṭha eva niveśanaṃ / pratiṣṭhābhinnapīṭhasya sthitasthāpanamucyate

हिन्दी अर्थ

ग्रहोंके लिये, अग्निकोणमें '३ हां असुरेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर असुरोंके लिये, नैर््रत्यकोणमें '३» हां रक्षोभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर राक्षसोंके

English

Among these the earlier ones are commendable than the later ones. If the ground of this type is dug upto a cubit an

अध्याय ९२

श्लोक 4

उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा ।यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः

utthāpanañca sā proktā liṅgoddhārapuraḥsarā / yasyāṃ tu liṅgamāropya saṃskāraḥ kriyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

लिये, वायव्यकोणमें 'ॐ हां नागेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर नागोंके लिये तथा मण्डलके मध्यभागमें “३ हां नक्षत्रेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु' ऐसा कहकर नक्षत्रोंके लिये बलि अर्पित करे ॥ ६४--६७॥

English

The worship of the (sacrificial) shed (should be "°ne) as also the concluding (rite) for the satisfaction through the mantras. Having concluded the rites, (the preceptor) should offer one thousand oblations with the aghorastra (i mantra ) in the

अध्याय ९२

श्लोक 5

१ तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २८८ आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च(१) ।आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्

1 tathā kṣau hrau mantrāḥ sūryasyeti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 288 āthāpanaṃ taduddiṣṭaṃ dvidhā viṣṇvādikasya ca(1) / āsu sarvāsu caitanyaṃ niyuñjīta paraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

इसी तरह ' ॐ हां राशिभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर अग्निकोणमें राशियोंके लिये, 'ॐ हां विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा तेभ्योऽयं बलिरस्तु।' ऐसा कहकर नैर्ऋ्रत्यकोणमें विश्वेदेवोंके

English

After having levelled the ground and plastering the ground, the preceptor should purify it. Encircling lines should be drawn with gold, curd and unbroken rice.

अध्याय ९२

श्लोक 6

यदाधारादिभेदेन(२) प्रासादेष्वपि पञ्चधा ।परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया

yadādhārādibhedena(2) prāsādeṣvapi pañcadhā / parīkṣamatha medinyāḥ kuryātprāsādakāmyayā

हिन्दी अर्थ

बलिरस्तु।' ऐसा कहकर पश्चिममें क्षेत्रपालको बलि दे तदनन्तर दूसरे बाह्य-मण्डलमें पूर्व आदि दिशाओंके क्रमसे इन्द्र, अग्नि, यम, निर्क्रति,

English

(Lord) Siva should be worshipped in the filled up pitcher at the north-east corner from the centre. After bayinS worshipped the presiding spirit, those waters should be sprinkled

अध्याय ९२

श्लोक 7

शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी(३) ।पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्

śuklājyagandhā raktā ca raktagandhā sugandhinī(3) / pītā kṛṣṇā surāgandhā viprādīnāṃ mahī kramāt

हिन्दी अर्थ

ईशानके लिये बलि समर्पित करे। फिर ईशानकोणमें ' ॐ ब्रह्मणे नमः स्वाहा।' कहकर ब्रह्माके लिये तथा नैऋत्यकोणमें ॐ विष्णवे नमः स्वाहा।' कहकर भगवान् विष्णुके लिये बलि दे। मण्डलसे

English

Having offered oblations to the groups ol demons in the prescribed manner, they should be scattered in (different) directions. Having sprinkled (water) over the ground, the spades (and other implements) should be washed and worshipped.

अध्याय ९२

श्लोक 8

पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते(४) ।आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्

pūrveśottarasarvatra pūrvā caiṣāṃ viśiṣyate(4) / ākhāte hāstike yasyāḥ pūrṇe mṛdadhikā bhavet

हिन्दी अर्थ

बाहर काक आदिके लिये भी बलि देनी चाहिए। आन्तर और बाह्य-दोनों बलियोंमें उपयुक्त होनेवाले मन्त्रोंको संहारमुद्राके द्वारा अपने-आपमें समेट ले इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “शिवपूजाके अङ्गभूत होमकी विधिका निरूपण' नामक पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The earth dug out should be deposited on the south¬ west corner and water from the pitcher should be put into the pit. The eastern boundary of the edifice should be extended as far as desired.

अध्याय ९२

श्लोक 9

उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां ।अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः(५)

uttamāntāṃ mahīṃ vidyāttoyādyair vā samukṣitāṃ / asthyaṅgārādibhirduṣṭāmatyantaṃ śodhayed guruḥ(5)

हिन्दी अर्थ

चण्डकी पूजाका वर्णन

English

Then having stood there for a while, the preceptor should make the excavations carried around and sprinkle water over the same until the north-eastern corner of the ground is reached.

अध्याय ९२

श्लोक 10

नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं(६) ।खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः

nagaragrāmadurgārthaṃ gṛhaprāsādakāraṇaṃ(6) / khananair gokulāvāsaiḥ karṣaṇair vā muhurmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवजी कहते हैं-स्कन्द! तदनन्तर शिवविग्रहके निकट जाकर साधक इस प्रकार प्रार्थना करे--' भगवन्! मेरे द्वारा जो पूजन और होम आदि कार्य सम्पन्न हुआ है, उसे तथा उसके

English

If (the extraneous matter) relates to a human being, the (presence of) extraneous matter could be known by writing

अध्याय ९२

श्लोक 11

मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं(७) ।कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं(८) विधिना यजेत्

maṇḍape dvārapūjādi mantratṛptyavasānakaṃ(7) / karma nirvartyāghorāstraṃ sahasraṃ(8) vidhinā yajet

हिन्दी अर्थ

पुण्यफलको आप ग्रहण करें।' ऐसा कहकर, स्थिरचित्त हो 'उद्भव' नामक मुद्रा दिखाकर अर्घ्यजलसे “नमः ' सहित पूर्वोक्त मूल-मन्त्र पढ़ते

English

(These statues) (should be) marked with nine faces and lotus flowers known as nanda, bhadra,jaya, rikta, and the fifth (punja).

अध्याय ९२

श्लोक 12

समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः ।स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत(९) प्रदक्षिणं

samīkṛtyopaliptāyāṃ bhūmau saṃśodhayeddiśaḥ / svarṇadadhyakṣatai rekhāḥ prakurvīta(9) pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

हुए इष्टदेवको अर्घ्य निवेदन करे। तत्पश्चात् पूर्ववत् पूजन तथा स्तोत्रोंद्वारा स्तवन करके प्रणाम करे तथा पराङ्मुख अर्घ्य देकर कहे-- “प्रभो! मेरे अपराधोंको क्षमा करें।' ऐसा कहकर दिव्य नाराचमुद्रा दिखा ' अस्त्राय फट्' का उच्चारण करके समस्त संग्रहका अपने-आपमें उपसंहार करनेके पश्चात् शिवलिङ्गको मूर्ति-सम्बन्धी मन्त्रसे

English

Padma, mahapadma, iankha, makara and samudra the five treasures; the presiding deities of these should be located in pitchers.

अध्याय ९२

श्लोक 13

मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे(१०) शिवं यजेत् ।वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं

madhyādīśānakoṣṭasthe pūrṇakumbhe(10) śivaṃ yajet / vāstumabhyarcya tattoyaiḥ siñcet kuddālakādikaṃ

हिन्दी अर्थ

अभिमन्त्रित करे। तदनन्तर वेदीपर इष्टदेवताकी पूजा कर लेनेपर मन्त्रका अपने-आपमें उपसंहार करके पूर्वोक्त विधिसे चण्डका पूजन करे

English

The names of stones are nanda, bhadra, jay a, purna, ajita, aparajita, vijaya, mahgala and dharani, the ninth.

अध्याय ९२

श्लोक 14

१ उत्थापनश्चेत्यादि, विष्ण्वादिकस्य चेत्येत्यन्तः सार्धैकश्लोकात्मकपाठो ग॥ पुस्तके नास्ति २ यथाधाराभिभेदेनेति ग॥ ३ रक्तगन्धानुगन्धीति ख॥ ४ प्रशस्यते इति घ॥ ५ शोधयेत्ध्रुवमिति घ॥ ६ नगरग्रामेत्यर्धश्लोको घ।पुस्तके नास्ति ७ मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग॥ ।मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ॥ ८ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग॥ ९ रेखां प्रकुर्वीतेति ख॥ ,ग॥ च १० स्वर्णकुण्डे इति ग॥ ।स्वर्णकुम्भे इति घ॥ , ङ॥ , च :प् २८९ बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् ।भूमिं संसिच्य संस्नाप्य(१) कुद्दालाद्यं(२) प्रपूजयेत्

1 utthāpanaścetyādi, viṣṇvādikasya cetyetyantaḥ sārdhaikaślokātmakapāṭho ga.. pustake nāsti 2 yathādhārābhibhedeneti ga.. 3 raktagandhānugandhīti kha.. 4 praśasyate iti gha.. 5 śodhayetdhruvamiti gha.. 6 nagaragrāmetyardhaśloko gha. pustake nāsti 7 mantradīptyavasānakamiti ga.. / mantrabhūmyavasānakamiti gha.. 8 nirvartya ghorāstraṃ mahāstramiti ga.. 9 rekhāṃ prakurvīteti kha.. ,ga.. ca 10 svarṇakuṇḍe iti ga.. / svarṇakumbhe iti gha.. , ṅa.. , ca :p 289 bāhye rakṣogaṇāniṣṭvā vidhinā digbalaṃ kṣipet / bhūmiṃ saṃsicya saṃsnāpya(1) kuddālādyaṃ(2) prapūjayet

हिन्दी अर्थ

' ॐ चण्डेशानाय नमः।' से चण्डदेवताको नमस्कार करे। फिर मण्डलके मध्यभागमें ॐ चण्डमूर्तये नमः।' से चण्डकी पूजा करे। उस मूरतिमें ' ३ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा।' बोलकर चण्डेश्वरका आवाहन करे। इसके बाद अङ्ग-पूजा करे। यथा --' ३ चण्डहृदयाय हूं फट्।' इस मन्त्रसे हृदयकी, ' ॐ चण्डशिरसे हूं फट्।' इस मन्त्रसे सिरको, ' ३७ चण्डशिखायै हूं फट्।'

English

Then they should be immersed in perfumed water with the repetition of mantra containing their own names. Then (they should be bathed) with water containing fruits, gems, gold and cow's horn.

अध्याय ९२

श्लोक 15

अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः ।निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं

anyaṃ vastrayugacchajñaṃ kumbhaṃ skandhe dvijanmanaḥ / nidhāya gītavādyādibrahmagoṣasamākulaṃ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे शिखाकी, ' ३» चण्डायुष्कवचाय हूं फट्।' से कवचको तथा '3» चण्डास्त्राय हूं फट्।' से अस्त्रको पूजा करे। इसके बाद रुद्राग्निसे उत्पन्न हुए चण्ड देवताका इस प्रकार

English

(The procedure for the installation) in the case of nine images has been told. (The procedure for installation) in the case of five images is being told now. Each one of the five principles of creation such as the earth etc. of the images should be located (in the slabs).

अध्याय ९२

श्लोक 16

पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके ।कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्

pūjāṃ kumbhe samāhṛtya prāpte lagne 'gnikoṣṭhake / kuddālenābhiṣiktena madhvaktena tu khānayet

हिन्दी अर्थ

ध्यान करे॥ ६-७ ३ ॥ “चण्डदेव अपने दो हाथोंमें शूल और टङ्क धारण करते हैं। उनका रंग साँवला है। उनके तीसरे हाथमें अक्षसूत्र और चौथेमें कमण्डलु है। वे टङ्ककी-सी आकृतिवाले या अर्धचन्द्राकार

English

As before the five presiding deities of these, Brahma, Visnu, Rudra, ISvara and Sadasiva should also be worshipped in them.

अध्याय ९२

श्लोक 17

नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् ।पुरस्य पूर्वसीमन्तं(३) नयेद् यावदभीप्सितं

nairṛtyāṃ kṣepayenmṛtsnāṃ khāte kumbhajalaṃ kṣipet / purasya pūrvasīmantaṃ(3) nayed yāvadabhīpsitaṃ

हिन्दी अर्थ

मण्डलमें स्थित हैं। उनके चार मुख हैं।' इस प्रकार ध्यान करके उनका पूजन करना चाहिए। इसके बाद यथाशक्ति जप करे। हवनकी

English

Having done the rites of invoking the presence and union, (the principles) should be located again (in the slabs) after purification, in the same way one should do these rites for the three groups (of principles).

अध्याय ९२

श्लोक 18

अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत्(४) परितः पुरं ।सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं

atha tatra kṣaṇaṃ sthitvā bhrāmayet(4) paritaḥ puraṃ / siñcan sīmantacihnāni yāvadīśānagocaraṃ

हिन्दी अर्थ

अङ्गभूत सामग्रीका संचय करके उसके द्वारा जपका दशांश होम करे। भगवान्पर चढ़े हुए या उन्हें अर्पित किये हुए गो, भूमि, सुवर्ण, वस्त्र आदि तथा मणि-सुवर्ण आदिके आभूषणको छोड़कर शेष सारा निर्माल्य चण्डेश्वरको समर्पित कर दे। उस समय इस प्रकार कहे-- है चण्डेश्वर ! भगवान् शिवको आज्ञासे यह लेह्य, चोष्य आदि

English

" Om, dm and im obeisance to the principles of soul and knowledge." (Reciting this mantra, the preceptor) should duly touch the three parts (of the stone), Brahma etc with the base of the kuia etc. The union of the fundamental principles

अध्याय ९२

श्लोक 19

अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् ।इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं

arghyadānamidaṃ proktaṃ tatra kumbhaparibramāt / itthaṃ parigrahaṃ bhūmeḥ kurvīta tadanantaraṃ

हिन्दी अर्थ

आदि निर्माल्यस्वरूप भोजन तुम्हें समर्पित है। चण्ड! यह सारा पूजन-सम्बन्धी कर्मकाण्ड मैंने तुम्हारी आज्ञासे किया है। इसमें मोहवश जो न्यूनता या अधिकता कर दी गयी हो, वह सदा

English

This giving of arghya is told, by the turning of the pot there. Thus one should take possession of the land afterward,

अध्याय ९२

श्लोक 20

कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया ।खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्

karkarāntaṃ jalāntaṃ vā śalyadoṣajighāṃsayā / khānayed bhūḥ kumārīṃ ced vidhinā śalyamuddharet

हिन्दी अर्थ

मेरे लिये पूर्ण हो जाय--न्यूनातिरिक्तताका दोष मिट जाय इस तरह निवेदन करके, उन देवेश्वरका स्मरण करते हुए उन्हें अर्घ्य देकर संहार-मूर्ति-मन्त्रको पढ़कर संहारमुद्रा दिखाकर धीरे-धीरे पूरक प्राणायाम- पूर्वक मूल-मन्त्रका उच्चारण करके सब मन्त्रोंका

English

up to gravel or up to water, wishing to destroy the fault of foreign objects. If one has the earth dug by a maiden, one should remove the foreign object by rule.

अध्याय ९२

श्लोक 21

अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु(५) ।अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति

akacaṭatapayaśahān mānavaścet praśnākṣarāṇi tu(5) / agnerdhvajādipātitāḥ svasthāne śalyamākhyānti

हिन्दी अर्थ

अपने-आपमें उपसंहार कर ले। निर्माल्य जहाँसे हटाया गया हो, उस स्थानको गोबर और जलसे लीप दे। फिर अर्घ्य आदिका प्रोक्षण करके देवताका विसर्जन करनेके पश्चात् आचमन करके अन्य

English

The question-letters if the man — A, Ka, Cha, Ta, Ta, Pa, Ya, Sha, Ha — fallen as banners and the rest of Agni, state a foreign object in its own place;

अध्याय ९२

श्लोक 22

कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः ।पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः

kartuścāṅgavikāreṇa jānīyāttatpramāṇataḥ / paśvādīnāṃ praveśena kīrtanair virutair diśaḥ

हिन्दी अर्थ

आवश्यक कार्य करे॥ १३--१५॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'चण्डकी पूजाका वर्णन” नामक छिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

and by the maker's bodily change one should know by that measure; by the entry of animals and the rest, by announcements, by cries, the directions.

अध्याय ९२

श्लोक 23

मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् ।शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः(६) क्रमात्

mātṛkāmaṣṭavargāḍhyāṃ phalake bhuvi vā likhet / śalyajñānaṃ vargavaśāt pūrvādīśāntataḥ(6) kramāt

हिन्दी अर्थ

घरको कपिला गाय, चूल्हा, चक्की, ओखली, मूसल, झाड़ और खंभे आदिका पूजन एवं प्राणाग्निहोत्रकी विधि

English

One should write the matrix of letters rich in eight groups on a board or on the ground; knowledge of foreign matter by group from east to northeast in order:

अध्याय ९२

श्लोक 24

अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः ।१ भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च २ कुद्दालाख्यमिति ग॥ ३ पूर्वमीशान्तमिति ख॥ ४ स्रावयेत् इति ख॥ ५ नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग॥ , घ॥ च ६ पूर्वादीनां तत इति ख॥ :प् २९० चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते

avarge caiva lohantu kavarge 'ṅgāramagnitaḥ / 1 bhūmiṃ saṃsicya saṃsthāpyeti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 2 kuddālākhyamiti ga.. 3 pūrvamīśāntamiti kha.. 4 srāvayet iti kha.. 5 nava cet praśnākṣarāṇi bhāṣante iti ga.. , gha.. ca 6 pūrvādīnāṃ tata iti kha.. :p 290 cavarge bhasma dakṣe syāṭ ṭavarge 'sthi ca nairṛte

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वर कहते हैं-स्कन्द! अब नमः । ३ कपिले सुरभिप्रभे नमः। ॐ कपिले कपिलापूजनके विषयमें कहूँगा। निम्नाङ्कित मन्त्रोंसे सुमनसे नमः । ३ कपिले भुक्तिमुक्तिप्रदे नमः।' गोमाताका पूजन करे--' ॐ कपिले नन्दे नमः। इस प्रकार गोमातासे प्रार्थना करे--'देवताओंको ॐ कपिले भद्रिके नमः। ॐ कपिले सुशीले अमृत प्रदान करनेवाली, वरदायिनी, जगन्माता इन मन्त्रोंका भावार्थ इस प्रकार है-आनन्ददायिनी, कल्याणकारिणी, उत्तम स्वभाववाली, सुरभिकी-सी मनोहर कान्तिवाली, शुद्ध हृदयवाली तथा भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाली कपिले ! तुम्हें बार-बार नमस्कार है।

English

in the A group iron; in the Ka group charcoal from the fire; in the Cha group ash in the south; in the Ta group bone in the southwest;

अध्याय ९२

श्लोक 25

तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके ।यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्

tavarge ceṣṭakā cāpye kapālañca pavargake / yavarge śavakītādi śavarge lohamādiśet

हिन्दी अर्थ

सौरभेयि! यह ग्रास ग्रहण करो और मुझे मनोवाञ्छित वस्तु दो। कपिले! ब्रह्मर्षि वसिष्ठ तथा बुद्धिमान् विश्वामित्रने भी तुम्हारी वन्दना की है। मैंने जो दुष्कर्म किया हो, मेरा वह सारा पाप

English

in the Ta group brick; in the west; skull in the Pa group; in the Ya group a corpse's remains and the rest; in the Sha group one should indicate iron;

अध्याय ९२

श्लोक 26

हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि ।प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः

havarge rajataṃ tadvadavargāccānarthakarānapi / prīkṣyātmabhiḥ karāpūrair aṣṭāṅgulamṛdantaraiḥ

हिन्दी अर्थ

पीछे भी रहें, गौएँ मेरे हृदयमें निवास करें और मैं सदा गौओंके बीच निवास करूँ। गोमातः ! मेरे दिये हुए इस ग्रासको ग्रहण करो।' गोमाताके पास इस प्रकार बारंबार प्रार्थना करनेवाला पुरुष निर्मल (पापरहित) एवं शिव- स्वरूप हो जाता है। विद्या पढ़नेवाले मनुष्यको चाहिए कि प्रतिदिन अपने विद्या-ग्रन्थोंका पूजन करके गुरुके चरणोंमें प्रणाम करे। गृहस्थ पुरुष

English

in the Ha group silver; likewise even from the group-less harmful things. Having examined with handfuls with earth of eight finger-breadths between,

अध्याय ९२

श्लोक 27

पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः(१) ।लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः

pādonaṃ khātamāpūrya sajalair mudgarāhataiḥ(1) / liptāṃ samaplavāṃ tatra kārayitvā bhuvaṃ guruḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य मध्याहृकालमें स्नान करके अष्टपुष्पिका (आठ फूलोंबाली) पूजाको विधिसे भगवान् शिवका पूजन करे। योगपीठ, उसपर स्थापित शिवकी मूर्ति तथा भगवान् शिवके जानु, पैर,

English

having filled the dug pit to a quarter less with water, struck with pestles, the teacher having had the ground plastered and leveled there,

अध्याय ९२

श्लोक 28

सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं ।तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्

sāmānyārghyakaro yāyānmaṇḍapaṃ vakṣyāmāṇakaṃ / toraṇadvāḥpatīniṣṭvā pratyagdvāreṇa saṃviśet

हिन्दी अर्थ

आठ अङ्गोंकी पूजा ही 'अष्टपुष्पिका पूजा' कहलाती है (आठ अङ्ग ही आठ फूल हैं)। मध्याहृकालमें सुन्दर रीतिसे लिपे-पुते हुए रसोईघरमें पका-पकाया भोजन ले आवे। फिर -- इस प्रकार अन्तमें “वौषट्? पदसे युक्त मृत्युञ्जय-मन्त्रका सात बार जप करके कुशयुक्त शङ्कमें रखे हुए जलकी बूँदोंसे उस अन्नको सींचे। तत्पश्चात् सारी रसोईसे अग्राशन निकालकर

English

with ordinary arghya in hand one should go to the pavilion to be described; having worshipped the lords of the arches and doors, one should enter by the west door.

अध्याय ९२

श्लोक 29

कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं ।कलसं वर्धनीसक्तं(२) लोकपालशिवार्चनं

kuryāttatrātmaśuddhyādi kuṇḍamaṇḍapasaṃskṛtiṃ / kalasaṃ vardhanīsaktaṃ(2) lokapālaśivārcanaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिवको निवेदन करे

English

There one should do self-purification and the rest, the preparation of the pit and pavilion; the pot with Vardhani attached, worship of the guardians and Shiva,

अध्याय ९२

श्लोक 30

अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् ।यजमानान्वितो(३) यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं

agnerjananapūjādi sarvaṃ pūrvavadācaret / yajamānānvito(3) yāyācchilānāṃ snānamaṇḍapaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद आधे अन्नको चुल्लिका-होमका कार्य सम्पन्न करनेके लिये रखे। विधिपूर्वक चूल्हेकी शुद्धि करके उसकी आगमें पूरक अग्नि -जठरानलके उद्देश्यसे एक आहुति देकर रेचक प्राणायामपूर्वक भीतरसे निकलती हुई वायुके साथ अग्निबीज (रं)-को लेकर क्रमशः “क' आदि अक्षरोंके उच्चारणस्थान कण्ठ आदिके

English

the generation and worship of fire and the rest — all as before. With the sacrificer one should go to the bathing pavilion of the stones.

अध्याय ९२

श्लोक 31

शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः ।अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः

śilāḥ prāsādaliṅgasya pādadharmādisañjñakāḥ / aṣṭāṅgulocchritāḥ śastāś caturasrāḥ karāyatāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गसे बाहर करके “तुम शिवस्वरूप अग्नि हो' ऐसा चिन्तन करते हुए उसे चूल्हेकी आगमें भावनाद्वारा समाविष्ट कर दे। इसके बाद चूल्हेकी पूर्वादि दिशाओंमें ' ॐ हां अग्नये नमः। ॐ हां

English

The stones of the temple and linga named Pada, Dharma and so on, are praised as eight fingers high, square, a cubit long;

अध्याय ९२

श्लोक 32

पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः ।प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये

pāṣāṇānāṃ śilāḥ kāryā iṣṭakānāṃ tadardhataḥ / prāsāde 'śmaśilāḥ śaile iṣṭakā iṣṭakāmaye

हिन्दी अर्थ

सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । ॐ हां सर्वविश्वेभ्यो नमः। फिर इन मन्त्रोंके अन्तमें 'स्व्राहा' पद जोड़कर एक-एक आहुति दे और अपराधोंके लिये क्षमा माँगकर उन सबका विसर्जन कर दे॥ १०--१४॥

English

the stones for stone temples; of bricks half that; in a stone temple stone slabs, on a hill bricks, in a brick one bricks.

अध्याय ९२

श्लोक 33

अङ्किता नववक्त्राद्यैः(४) पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः ।नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता(५)

aṅkitā navavaktrādyaiḥ(4) paṅkajāḥ paṅkajāṅkitāḥ / nandā bhadrā jayā riktā pūrṇākhyā pañcamī matā(5)

हिन्दी अर्थ

चूल्हेके दाहिने बगलमें ' धर्माय नमः।' इस

English

Marked with nine-faced and other marks, lotus-marked with lotuses: Nanda, Bhadra, Jaya, Rikta, Purna the fifth are held.

अध्याय ९२

श्लोक 34

आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा ।समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः

āsāṃ padmo mahāpadmaḥ śaṅkho 'tha makaras tathā / samudraśceti pañcāmī nidhikumbhāḥ kramādhaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः।' इस मन्त्रसे अधर्मको पूजा करे। फिर काँजी आदि रखनेके जो पात्र हों, उनमें तथा जलके आश्रयभूत घट आदिमें “रसपरिवर्तमानाय वरुणाय नमः।' इस मन्त्रसे वरुणको पूजा करे। रसोईघरके द्वारपर “विघ्नराजाय नमः।' से विघ्नराजकी तथा “सुभगायै नमः।' से चक्कीमें सुभगाको पूजा करे

English

Of these Padma, Mahapadma, Shankha, then Makara, and Samudra — these five treasure-pots in order below.

अध्याय ९२

श्लोक 35

नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता ।१ मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ॥ २ वर्धनीयुक्तमिति ग॥ , ङ॥ च ३ यजमानार्चित इति घ॥ ४ नवरुद्राद्यैर् इति घ॥ ५ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग॥ पुस्तके नास्ति :प् २९१ विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला

nandā bhadrā jayā pūrṇā ajitā cāparājitā / 1 muśalair mudgarāhatair iti ṅa.. 2 vardhanīyuktamiti ga.. , ṅa.. ca 3 yajamānārcita iti gha.. 4 navarudrādyair iti gha.. 5 pāṣāṇānāmityādiḥ, pañcamīrmatā ity antaḥ ślokadvayātmakapāṭho ga.. pustake nāsti :p 291 vijayā maṅgalākhyā ca dharaṇī navamī śilā

हिन्दी अर्थ

ओखलीमें ' ॐ रौद्रिके गिरिके नमः।' इस

English

Nanda, Bhadra, Jaya, Purna, Ajita, Aparajita, Vijaya, Mangala, and Dharani the ninth stone.

अध्याय ९२

श्लोक 36

सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः(१) ।जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः(२)

subhadraś ca vibhadraś ca sunandaḥ puṣpanandakaḥ(1) / jayo 'tha vijayaś caiva kumbhaḥ pūrṇastathottaraḥ(2)

हिन्दी अर्थ

चाहिए । मूसलमें ' बलप्रियायायुधाय नमः।' इस भी उक्त दो देवियों (रौद्रिका और गिरिका)- को, शय्यामें कामदेवकी तथा मझले खम्भेमें स्कन्दको पूजा करे। बेटा स्कन्द! तत्पश्चात्

English

Subhadra and Vibhadra, Sunanda, Pushpananda, Jaya and Vijaya, Kumbha, Purna, and Uttara —

अध्याय ९२

श्लोक 37

नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः(२) ।आसनं प्रथमं दत्त्वा(३) ताड्योल्लिख्यशराणुना(४)

navānāntu yathāsaṅkhyaṃ nidhikumbhaḥ pūrṇastathottaraḥ(2) / āsanaṃ prathamaṃ dattvā(3) tāḍyollikhyaśarāṇunā(4)

हिन्दी अर्थ

व्रतका पालन करनेवाला साधक एवं पुरोहित वास्तु-देवताको बलि देकर सोनेके थालमें अथवा पुरइनके पत्ते आदिमें मौनभावसे भोजन करे। भोजनपात्रके रूपमें उपयोग करनेके लिये बरगद,

English

the nine treasure-pots in order: Purna and Uttara. Having first given the seat, striking and drawing with the arrow-atom,

अध्याय ९२

श्लोक 38

सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं(५) ।मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा

sarvāsāmaviśeṣeṇa tanutreṇāvaguṇṭhanaṃ(5) / mṛdbhirgomayayogāmūtrakaṣāyair gandhavāriṇā

हिन्दी अर्थ

पीपल, मदार, रेंड, साखू और भिलावेके पत्तोंको त्याग देना चाहिए-इन्हें काममें नहीं लाना चाहिए। पहले आचमन करके, 'प्रणवयुक्त प्राण' आदि शब्दोंके अन्तमें “स्वाहा' बोलकर अन्नकी पाँच आहुतियाँ देकर जठरानलको उद्दीप्त करनेके पश्चात् भोजन करना चाहिए। इसका क्रम यों है -- नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त और धनंजय -ये पाँच

English

covering all without distinction with armor; with clay, cow-dung, cow-urine decoctions and scented water,

अध्याय ९२

श्लोक 39

अस्त्रेण हूं फडन्तेन(६) मलस्नानं समाचरेत् ।विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च

astreṇa hūṃ phaḍantena(6) malasnānaṃ samācaret / vidhinā pañcagavyena snānaṃ pañcāmṛtena ca

हिन्दी अर्थ

स्वाहा।' इस मन्त्रसे आचमन करके, भात आदि भोजन निवेदन करके, अन्तमें फिर आचमन करे

English

one should perform the cleansing bath with the weapon-mantra ending in hum phat; by rule the bath with the five cow-products and the five nectars;

अध्याय ९२

श्लोक 40

गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना(७) ।फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः

gandhatoyāntaraṃ kuryānnijanāmāṅkitāṇunā(7) / phalaratnasuvarṇānāṃ gośṛṅgasalilaistataḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद पाँच प्राणोंको एक-एक ग्रासकी आहुतियाँ अपने मुखमें दे-(१) ३» प्राणाय करके पुनः चूल्लूभर पानीसे आचमन करे और कहे--' ३ अमृतापिधानमसि स्वाहा।' यह आचमन शरीरके भीतर पहुँचे हुए अन्नको

English

one should next make the scented-water bath with the atom marked with one's own name; then with water from fruits, jewels, gold and cow-horns,

अध्याय ९२

श्लोक 41

चन्दनेन समालभ्य(८) वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां ।स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं

candanena samālabhya(8) vastrair ācchādayecchilāṃ / svarṇotthamāsanaṃ datvā nītvā yāgaṃ pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

उपवायु हैं। एतेभ्यो नागादिभ्य उपवायुभ्यः आच्छादित करने या पचानेके लिये है॥ १७--२४॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'कषिला-पूजन आदिकी विधिका वर्णन” नामक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

having smeared with sandal one should cover the stone with cloths; having given a seat made of gold and led it around the sacrifice in circumambulation,

अध्याय ९२

श्लोक 42

शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत्(९) ।सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं

śayyāyāṃ kuśatalpe vā hṛdayena niveśayet(9) / sampūjya nyasya buddhyādidharāntaṃ tattvasañcayaṃ

हिन्दी अर्थ

पवित्राधिवासनको विधि भगवान् महेश्वर कहते हैं स्कन्द! अब मैं पवित्रारोहणका वर्णन करूँगा, जो क्रिया, योग तथा पूजा आदिमे न्यूनताकी पूर्ति करनेवाला है। जो पवित्रारोहण कर्म नित्य किया जाता है, उसे

English

one should place it on a bed or a couch of kusha with the heart-mantra. Having worshipped and placed the collection of principles from intellect to earth,

अध्याय ९२

श्लोक 43

त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् ।बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ(१०)

trikhaṇḍavyāpakaṃ tattvatrayañcānukramān nyaset / buddhyādau cittaparyante cintātanmātrakāvadhau(10)

हिन्दी अर्थ

“नित्य” कहा गया है तथा दूसरा, जो विशेष निमित्तको लेकर किया जाता है, उसे 'नैमित्तिक' कहते हैं। आषाढ़ मासकी आदि-चतुर्दशीको तथा श्रावण और भाद्रपद मासोंकी शुक्ल-कृष्ण

English

one should place in order the three pervading principles of the three sections. From intellect to mind, to anxiety and subtle elements,

अध्याय ९२

श्लोक 44

१ पुष्पदन्तक इत् ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ च २ पूर्वस्तथोत्तर इति घ॥ ३ प्रणवं दत्वा इति ख॥ ४ शरात्मनेति ख॥ , ग॥ , च ५ तन्मात्रेणावगुण्ठनमिति ख॥ ६ हुं फडन्तेनेति ग॥ ७ कुर्याद् द्विजनामाङ्कितात्मनेति ख॥ ।कुर्यान् निजनामाङ्कितात्मनेति ग॥ ८ समालिप्येति ग॥ ९ कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख॥ ।कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग॥ १० बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ॥ ।सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग॥ पुस्तके नास्ति :प् २९२ तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः ।तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्

1 puṣpadantaka it kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. ca 2 pūrvastathottara iti gha.. 3 praṇavaṃ datvā iti kha.. 4 śarātmaneti kha.. , ga.. , ca 5 tanmātreṇāvaguṇṭhanamiti kha.. 6 huṃ phaḍanteneti ga.. 7 kuryād dvijanāmāṅkitātmaneti kha.. / kuryān nijanāmāṅkitātmaneti ga.. 8 samālipyeti ga.. 9 kuśatalpe vā hṝdayena viśeṣayet iti kha.. / kuśatalpe ca hṛdayena niveśayet iti ga.. 10 buddhyādau cittaparyante cittatanmātrakāvadhau iti gha.. / sampacya ity ādiḥ tanmātrakāvadhāvityantaḥ sārdhaikaślokapāṭho ga.. pustake nāsti :p 292 tanmātrādau dharānte ca śivavidyātmanāṃ sthitiḥ / tattvāni nijamantreṇa tattveśāṃś ca hṛdārcayet

हिन्दी अर्थ

उभय-पक्षीय चतुर्दशी एवं अष्टमी तिथियोंमें पवित्रारोहण या पवित्रारोपण कर्म करना चाहिए। अथवा आषाढ मासको पूर्णिमासे लेकर कार्तिक मासको पूर्णिमातक प्रतिपदा आदि तिथियोंको विभिन्न देवताओंके लिये पवित्रारोहण करना चाहिए। प्रतिपदाको अग्निके लिये, द्वितीयाको

English

from subtle elements to earth the stations of Shiva, knowledge and Self; one should worship the principles with their own mantras and the lords of principles with the heart-mantra

अध्याय ९२

श्लोक 45

स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ।ॐ हूं(१) शिवतत्त्वाय नमः ।ॐ हूं(२) शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ।ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ।ॐ हां(३) विद्यातत्त्वाधिपाय(४) विष्णवे नमः ।ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ।ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमः(५)क्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च

sthāneṣu puṣpamālādicihniteṣu yathākramaṃ / oṃ hūṃ(1) śivatattvāya namaḥ / oṃ hūṃ(2) śivatattvādhipataye rudrāya namaḥ / oṃ hāṃ vidyātattvāya namaḥ / oṃ hāṃ(3) vidyātattvādhipāya(4) viṣṇave namaḥ / oṃ hāṃ ātmatattvāya namaḥ / oṃ hāṃ ātmatattvādhipataye brahmaṇe namaḥ(5)kṣamāgniyajamānārkān jalavātendukhāni ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके लिये, तृतीयाको पार्वतीके लिये, चतुर्थीको गणेशके लिये, पञ्चमीको नागराज अनन्तके लिये, षष्ठीको स्कन्दके अर्थात् तुम्हारे लिये, सप्तमीको सूर्यके लिये, अष्टमीको शूलपाणि अर्थात् मेरे

English

in places marked with flower garlands and the like in order: "Om Hum, homage to the Shiva-principle; Om Hum, homage to Rudra, lord of the Shiva-principle; Om Ham, homage to the knowledge-principle; Om Ham, homage to Vishnu, lord of the knowledge-principle; Om Ham, homage to the Self-principle; Om Ham, homage to Brahma, lord of the Self-principle" — earth, fire, sacrificer, sun, water, wind, moon and space.

अध्याय ९२

श्लोक 46

प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां ।सर्वं पशुपतिं चोग्रं(६) रुद्रं भवमथेश्वरं(७)

pratitattvaṃ nyasedaṣṭau mūrtīḥ pratiśilāṃ śilāṃ / sarvaṃ paśupatiṃ cograṃ(6) rudraṃ bhavamatheśvaraṃ(7)

हिन्दी अर्थ

लिये, नवमीको दुर्गाके लिये, दशमीको यमराजके लिये, एकादशीको इन्द्रके लिये, द्वादशीको भगवान् गोविन्दके लिये, त्रयोदशीको कामदेवके लिये, चतुर्दशीको मुझ शिवके लिये तथा पूर्णिमाको अमृतभोजी देवताओंके लिये पवित्रारोपण कर्म करना चाहिए

English

For each principle one should place eight forms on each stone: Sarva, Pashupati, Ugra, Rudra, Bhava, Ishvara,

अध्याय ९२

श्लोक 47

महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ।ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः(८)

mahādevaṃ ca bhīmaṃ ca mūrtīśāṃś ca yathākramāt / oṃ dharāmūrtaye namaḥ, oṃ dharādhipataye namaḥ,ityādimantrān lokapālān yathāsaṅkhyaṃ nijāṇubhiḥ(8)

हिन्दी अर्थ

सत्ययुग आदि तीन युगोंमें क्रमशः सोने, चाँदी और ताँबेके पवित्रक अर्पित किये जाते हैं, किंतु कलियुगमें कपासके सूत, रेशमी सूत अथवा कमल आदिके सूतका पवित्रक अर्पित

English

Mahadeva and Bhima, and the lords of the forms in order: "Om, homage to the Earth form; Om, homage to the lord of earth" and so on; the guardians of the world with their own atoms in number,

अध्याय ९२

श्लोक 48

विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः(९) ।इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु

vinyasya pūjayet kumbhāṃstanmantrair vā nijāṇubhiḥ(9) / indrādīnāṃ tu vījāni vakṣyamāṇakrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

अर्थमें रखा गया है। करनेका विधान है। प्रणव, चन्द्रमा, अग्नि, ब्रह्मा,

English

having placed one should worship the pots with those mantras or with one's own atoms. The seed-syllables of Indra and the others in the order to be told:

अध्याय ९२

श्लोक 49

लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति(१०) उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा ।१,२ ॐ ह्रं इति ग॥ , घ॥ च ३ ॐ हीं इति घ॥ ४ विद्यातत्त्वाधिपतये इति ख॥ ५ ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये इत्य् आदिः, ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नम इत्य् अन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति ६ पशुपतिं भीममिति घ॥ ७ भवमखेश्वरम् इति घ॥ ८,९ निजात्मभिरिति ख॥ , ग॥ ।विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग॥ पुस्तके नास्ति १० ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग॥ ।ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ॥ ।लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख॥ :प् २९३ प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः

lūṃ rūṃ śūṃ pūṃ vūṃ yūṃ mūṃ hūṃ kṣūmiti(10) ukto navaśilāpakṣaḥ śilā pañcapadā tathā / 1,2 oṃ hraṃ iti ga.. , gha.. ca 3 oṃ hīṃ iti gha.. 4 vidyātattvādhipataye iti kha.. 5 oṃ hūṃ śivatattvādhipataye ity ādiḥ, oṃ hāṃ ātmatattvādhipataye brahmaṇe nama ity antaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 6 paśupatiṃ bhīmamiti gha.. 7 bhavamakheśvaram iti gha.. 8,9 nijātmabhiriti kha.. , ga.. / vinyasyetyardhaśloko ga.. pustake nāsti 10 oṃ hūṃ ghūṃ būṃ yūṃ mūṃ haṃ kṣamitīti ga.. / oṃ kaṃ sūṃ pūṃ śūṃ hrūṃ kṣamitīti gha.. / lūṃ rūṃ śūṃ pūṃ vūṃ cūṃ mūṃ hūṃ kṣūmitīti kha.. :p 293 pratitattvaṃ nyasenmūrtīḥ sṛṣṭyā pañca dharādikāḥ

हिन्दी अर्थ

सूत्रोंसे बनता है। मध्यम श्रेणीका चौवन तथा निम्न श्रेणीका सत्ताईस सूत्रोंसे निर्मित होता है। अथवा इक्यासी, पचास या अड्तीस सूत्रोंसे उसका निर्माण करना चाहिए। जो पवित्रक

English

"Lum Rum Shum Pum Vum Yum Mum Hum Kshum" — thus the nine-stone side is stated, and the five-station stone. One should place the forms for each principle; in creation the five from earth onward:

अध्याय ९२

श्लोक 50

ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः ।एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु(१) पूर्ववत्

brahmā viṣṇus tathā rudra īśvaraś ca sadāśivaḥ / ete ca pañca mūrtīśā yaṣṭavyāstāsu(1) pūrvavat

हिन्दी अर्थ

जितने नवसूत्रीसे बनाया जाय, उसमें बीचमें उतनी ही गाँठें लगनी चाहिए। पवित्रकोंका व्यास-मान या विस्तार बारह अङ्गुल, आठ अङ्गुल अथवा चार अज्भुलका होना चाहिए। यदि शिवलिङ्गके लिये पवित्रक बनाना हो तो उस लिङ्गके बराबर ही बनाना चाहिए॥ ४--८ ॥

English

Brahma, Vishnu, Rudra, Ishvara and Sadashiva — these five lords of forms are to be worshipped in them as before.

अध्याय ९२

श्लोक 51

ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ।ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः ।इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः ।निरुन्धीत(२) विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्

oṃ pṛthvīmūrtaye namaḥ / oṃ pṛthvīmūrtyadhipataye brahmaṇe namaḥ / ity ādi mantrāḥ sampūjya kalaśān pañca krameṇa nijanāmabhiḥ / nirundhīta(2) vidhānena nyāso madhyaśilākramāt

हिन्दी अर्थ

(इस प्रकार तीन तरहके पवित्रक बताये गये।) इसी तरह एक चौथे प्रकारका भी पवित्रक बनता है, जो सभी देवताओंके उपयोगमें आता है। वह उनकी पिण्डी या मूर्तिके बराबरका

English

"Om, homage to the Earth form; Om, homage to Brahma, lord of the Earth form" and so on — the mantras; having worshipped the five pots in order by their own names, one should enclose by rule; the placing from the middle stone onward.

अध्याय ९२

श्लोक 52

कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः ।कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्

kuryāt prākāramantreṇa bhūtidarbhaistataḥ / kuṇḍeṣu dhārikāṃ śaktiṃ vinyasyābhyarcya tarpayet

हिन्दी अर्थ

बनाया जाना चाहिए। इस तरह बने हुए पवित्रकको 'गङ्गावतारक' कहते हैं। इसे “सद्योजात” मन्त्रके द्वारा भलीभाँति धोना चाहिए। इसमें “वामदेव” शुद्धि करे तथा 'तत्पुरुष” मन्त्रसे रक्तचन्दन एवं रोलीद्वारा इसको रँगे। अथवा कस्तूरी, गोरोचना, कपूर, हल्दी और गेरू आदिसे मिश्रित रंगके द्वारा पवित्रक मात्रको रँगना चाहिए। सामान्यतः

English

One should make the enclosure with the rampart mantra with ash and darbha; having placed the supporting power in the pits, having worshipped, one should satisfy

अध्याय ९२

श्लोक 53

तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च(३) घृतादिभिः ।ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्

tattvatattvādhipān mūrtīrmūrtīśāṃś ca(3) ghṛtādibhiḥ / tato brahmāṃśaśuddhyarthaṃ mūlāṅgaṃ brahmabhiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

पवित्रकमें दस गाँठे लगानी चाहिए अथवा तन्तुओंकी संख्याके अनुसार उसमें गाँठें लगावे। एक गाँठसे दूसरी गाँठमें एक, दो या चार अङ्गलका अन्तर रखे। अन्तर उतना ही रखना

English

the principles, the lords of principles, forms and lords of forms with ghee and the rest. Then for the purification of the Brahma-part, in order with the root and limbs with Brahmas,

अध्याय ९२

श्लोक 54

कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः(४) ।पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्

kṛtvā śatādipūrṇāntaṃ prokṣyāḥ śāntijalaiḥśilāḥ(4) / pūjayecca kuśaiḥ spṛṣṭvā pratitattvamanukramāt

हिन्दी अर्थ

चाहिए, जिससे उसकी शोभा बनी रहे। प्रकृति सर्वतोमुखी-ये दस ग्रन्थियोंकी अधिष्ठात्री देवियाँ हैं। अथवा दससे अधिक भी सुन्दर गाँठे लगानी चाहिए। पवित्रकके चन्द्रमण्डल, अग्निमण्डल तथा सूर्य-मण्डलसे युक्त होनेकी भावना करके,

English

having done from a hundred to full, one should sprinkle the stones with peace-waters; one should worship, touching with kusha, each principle in order.

अध्याय ९२

श्लोक 55

सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं(५) पुनर्न्यसेत्(६) ।एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्

sāṃnidhyamatha sandhānaṃ kṛtvā śuddhaṃ(5) punarnyaset(6) / evaṃ bhāgatraye karma gatvā gatvā samācaret

हिन्दी अर्थ

उसे साक्षात् भगवान् शिवके तुल्य मानकर हृदयमें धारण करे-मन-ही-मन उसके दिव्य स्वरूपका चिन्तन करे। शिवरूपसे भावित अपने स्वरूपको, पुस्तकको तथा गुरुणको एक-एक

English

Having done presence and connection one should place again pure. Thus having gone to and fro one should perform the work in the three sections.

अध्याय ९२

श्लोक 56

ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः(७) इति ।१ न्यस्तव्य्स्तासु इति ख॥ २ निबध्नीतीति ख॥ , ग॥ , ङ॥ च ३ तत्र तत्राधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश्चेति ङ॥ ।तन्त्रतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांस्वेति ख॥ ४ प्रोक्ष्य शान्तिजलैः शिलामिति ख॥ ।प्रोक्ष्य शान्तिजलैः शिला इति ग॥ , घ॥ च ५ कृत्वा मन्त्रमिति ग॥ ६ सान्निध्यमित्यर्थश्लोको ङ॥ पुस्तके नास्ति ।सान्निध्यमथ सन्धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ॥ पुस्तके नास्ति ७ ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग॥ ।ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड॥ ।ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख॥ :प् २९४ संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् ।कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः

oṃ āṃ īṃ ātmatattvavidyātattvābhyāṃ namaḥ(7) iti / 1 nyastavystāsu iti kha.. 2 nibadhnītīti kha.. , ga.. , ṅa.. ca 3 tatra tatrādhipān mūrtīrmūrtīśāṃśceti ṅa.. /tantratattvādhipān mūrtīrmūrtīśāṃsveti kha.. 4 prokṣya śāntijalaiḥ śilāmiti kha.. / prokṣya śāntijalaiḥ śilā iti ga.. , gha.. ca 5 kṛtvā mantramiti ga.. 6 sānnidhyamityarthaśloko ṅa.. pustake nāsti / sānnidhyamatha sandhānaṃ ity ataḥ paraṃ hrasvadīrghaprayogataḥ ity ataḥ prāṅmadhvagapāṭho gha.. pustake nāsti 7 oṃ āṃ hāṃ ātmatattvavidyātattvāya nama iti ga.. / oṃ āṃ iṃ uṃ vidyātattvaśivatattvābhyāṃ nama iti ḍa.. / oṃ āṃ iṃ ātmavidyātattvāya nama iti kha.. :p 294 saṃspṛśed darbhamūlādyair brahmāṅgāditrayaṃ kramāt / kuryāttattvānusandhānaṃ hrasvadīrghaprayogataḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्रक अर्पित करे इसी प्रकार द्वारपाल, दिक्पाल और कलश आदिपर भी एक-एक पवित्रक चढ़ाना चाहिए। शिवलिङ्गोंके लिये एक हाथसे लेकर नौ हाथतकका पवित्रक होता है। एक हाथवाले पवित्रकमें

English

"Om Am Im, homage to the Self-principle and the knowledge-principle" — one should touch with darbha-root and the rest the three beginning with the Brahma-limb in order. One should do the connection of principles with short and long application.

अध्याय ९२

श्लोक 57

ॐ हां उं(१) विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः ।घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् ।पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान्(२) लोकपालाधिदैवतान्

oṃ hāṃ uṃ(1) vidyātattvaśivatattvābhyāṃ namaḥ / ghṛtena madhunā pūrṇāṃstāmrakumbhān saratnakān / pañcagavyārghyarsasiktān(2) lokapālādhidaivatān

हिन्दी अर्थ

अट्ठाईस गाँठें होती हैं। फिर क्रमशः दस-दस गाँठे बढ़ती जाती हैं। इस तरह नौ हाथवाले पवित्रकमें एक सौ आठ गाँठें होती हैं। ये ग्रन्थियाँ क्रमशः एक या दो-दो अङ्गुलके अन्तरपर

English

"Om Ham Um, homage to the knowledge-principle and Shiva-principle." Copper pots filled with ghee and honey, with jewels, sprinkled with arghya of the five cow-products, presiding deities of the world-guardians,

अध्याय ९२

श्लोक 58

पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् ।शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः

pūjayitvā nijair mantraiḥ sannidhau homamācaret / śilānāmatha sarvāsāṃ saṃsmaredadhidaivatāḥ

हिन्दी अर्थ

रहती हैं। इनका मान भी लिङ्गके विस्तारके अनुरूप हुआ करता है। जिस दिन पवित्रारोपण करना हो, उससे एक दिन पूर्व अर्थात् सप्तमी या त्रयोदशी तिथिको उपासक नित्यकर्म करके पवित्र हो सायंकालमें पुष्प और वस्त्र आदिसे याग-मन्दिर (पूजा-मण्डप)-को सजावे। नैमित्तिकी संध्योपासना करके, विशेषरूपसे तर्पण-कर्मका सम्पादन करनेके पश्चात् पूजाके लिये निश्चित

English

having worshipped with their own mantras one should perform the oblation in their presence. Then one should recall the presiding deities of all stones:

अध्याय ९२

श्लोक 59

विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः ।न्यूनादिदोषमोषार्थं(३) वास्तुभूमेश् च शुद्धये ।यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां(४) शतं शतं

vidyārūpāḥ kṛtasnānā hemavārṇāḥ śilāmbarāḥ / nyūnādidoṣamoṣārthaṃ(3) vāstubhūmeś ca śuddhaye / yajedastreṇa mūrdhāntamāhutīnāṃ(4) śataṃ śataṃ

हिन्दी अर्थ

किये हुए पवित्र भूभागमें सूर्यदेवका पूजन करे

English

of the form of knowledge, bathed, golden-colored, clad in stones; for removing faults of deficiency and the rest and for purifying the building site, one should offer with the weapon-mantra up to the head a hundred and a hundred oblations.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 92
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.