Agni Purana· Agni Purāṇa
93
अध्याय 93 / 381

Adhyaya 93

42 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९३

श्लोक 1

वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं(५) ।कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे

vāstupūjādividhānam īśvara uvāca tataḥ prāsādamāsūtrya vartayedvāstumaṇḍapaṃ(5) / kuryāt koṣṭhacatuḥṣaṣṭiṃ kṣetre vedāsrake same

हिन्दी अर्थ

आचार्यको चाहिए कि वह आचमन एवं सकलीकरणको क्रिया करके प्रणवके उच्चारणपूर्वक अर्घ्यपात्र हाथमें लिये अस्त्र-मन्त्र (फट्) बोलकर पूर्वादि दिशाओंके क्रमसे सम्पूर्ण द्वारोंका प्रोक्षण १-४. ' सद्योजात' आदि पाँच मूर्तियोंके मन्त्र पचहत्तरवें अध्यायकी टिप्पणीमें दिये गये हैं।

English

Two bamboo poles should be fixed at each one of the four

अध्याय ९३

श्लोक 2

कोणेषु विन्यसेद् वंशौ(६) रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ।२ पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग॥ ३ न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ॥ ४ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ॥ ५ वास्तुमण्डलमिति ग।ङ॥ ।तत इति श्लोकार्धं घ॥ पुस्तके नास्ति ६ विन्यसेद्वंशमिति ख॥ :प् २९५ द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा

koṇeṣu vinyased vaṃśau(6) rajjavo 'ṣṭau vikoṇagāḥ / 2 pañcagavyena saṃsiktān iti ga.. 3 nyūnādidoṣanāśārthamiti gha.. 4 yajedasreṇa śuddhyarthamāhutīnāmiti gha.. 5 vāstumaṇḍalamiti ga. ṅa.. / tata iti ślokārdhaṃ gha.. pustake nāsti 6 vinyasedvaṃśamiti kha.. :p 295 dvipadāḥ ṣaṭpadāstāstu vāstuntatrārcayed yathā

हिन्दी अर्थ

करके उनका पूजन करे। 'हां शान्तिकला-

English

At the time of worship, one should meditate on the pre¬ siding deity of the ground in the fire-pit, as the form of a demon with curled locks and head held raised up from the ground and facing north.

अध्याय ९३

श्लोक 3

आकुञ्चितकचं(१) वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं(२) ।स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं

ākuñcitakacaṃ(1) vāstumuttānamasurākṛtiṃ(2) / smaret pūjāsu kuḍyādiniveśe uttarānanaṃ

हिन्दी अर्थ

नमः।'--इन मन्त्रोंसे पूर्वादि चारों द्वारोंका पूजन करना चाहिए। प्रत्येक द्वारको दक्षिण और वाम शाखाओंपर दो-दो द्वारपालोंका पूजन करे। पूर्वमें “नन्दिने नमः।' 'महाकालाय नमः ।'--इन मन््रोंसे नन्दी और महाकालका, दक्षिणमें ' भूड़िणे नमः ।' “गणाय नमः ।'--इन मन्त्रोंसे भृङ्गी और गणका, पश्चिममें “वृषभाय नमः ।' “स्कन्दाय नमः ।'-- इन मन्त्रोंसे नन्दिकेश्वर वृषभ तथा स्कन्दका तथा

English

The auspicious gods located in the body of this person are worshipped. The presiding deities of die eight angular points.

अध्याय ९३

श्लोक 4

जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः ।पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः

jānunī kūrparau śakthi diśi vātahutāśayoḥ / paitryāṃ pādapuṭe raudryāṃ śiro 'sya hṛdaye 'ñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तर द्वारमें ' देव्यै नमः।' ' चण्डाय नमः।' इन

English

The sages Marlci etc. should be located in the six squares commencing with the east, Brahma in the four squares at the centre. The rest of the gods are known to occupy one square each.

अध्याय ९३

श्लोक 5

अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः ।अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः(३)

asya dehe samārūḍhā devatāḥ pūjitāḥ śubhāḥ / aṣṭau koṇādhipāstatra koṇārdheṣvaṣṭasu sthitāḥ(3)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार द्वारपाल आदिकी 'नित्य' पूजा करके पश्चिम द्वारसे होकर याग-मन्दिरमें प्रवेश करे। फिर वास्तुदेवताका पूजन करके भूतशुद्धि करे। तत्पश्चात् विशेषार्घ्यं हाथमें लेकर अपनेमें शिवस्वरूपकी भावना करते हुए पूजा-सामग्रीका

English

Oblations of unbroken rice along with clarified butter, for (lord) Isa, offering of water with lotus flowers for lord Parjanya (god of rain), and a bright saffron-coloured banner should be offered for Jayanta (son of Indra).

अध्याय ९३

श्लोक 6

षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् ।मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः(४) स्मृताः

ṣaṭpadāstu marīcyādyā dikṣu pūrvādiṣu kramāt / madhye catuṣpado brahmā śeṣāstu padikāḥ(4) smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर कुश, दूर्वा और फूल आदि हाथमें लेकर 'नमः' आदिके उच्चारणपूर्वक उसे अभिमन्त्रित करे। इस प्रकार शिवहस्तका विधान करके उसे अपने सिरपर रखे और यह भावना करे कि “मैं

English

Gems (should be offered) to Mahendra (lord of the celestials), smoke-coloured canopy for the Sun, wheat and ghee for (the god of) truth and clarified butter alone for (lord) Bhrsa.

अध्याय ९३

श्लोक 7

समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं ।त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं(५) महास्वस्तिकसम्पुटौ

samastanāḍīsaṃyoge mahāmarmānujaṃ phalaṃ / triśūlaṃ svastikaṃ vajraṃ(5) mahāsvastikasampuṭau

हिन्दी अर्थ

सबका आदि कारण सर्वज्ञ शिव हूँ तथा यज्ञमें कलशको स्थापनाके लिये आसनको कल्पना करे

English

Unclean meat (should be offered) to (the lord of the sky) and the flour of barley (first fried and then ground) for all those gods commencing with the east. A ladleful of honey, milk and clarified butter should be given to the fire-god.

अध्याय ९३

श्लोक 8

त्रिकुटुं(९) मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा ।इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्

trikuṭuṃ(9) maṇibandhaṃ ca suviśuddhaṃ padaṃ tathā / iti dvādaśa marmāṇi vāstorbhittyādiṣu tyajet

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् नैऋत्यकोणमें वास्तुदेवताका तथा द्वारपर लक्ष्मीका पूजन करे। फिर पश्चिमाभिमुख कलशको सप्तधान्यके ऊपर स्थापित करके प्रणवके उच्चारणपूर्वक यह भावना करे कि “यह

English

Fried paddy put in golden waters should be offered to (god of) untruth. Honey should be offered to the destroyer of the house and palaudana for Yamaraja (god of death).

अध्याय ९३

श्लोक 9

साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ।ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां(७)

sājyamakṣatamīśāya parjanyāyāmbujodakaṃ / dadītātha jayantāya patākāṃ kuṅkumojjvalāṃ(7)

हिन्दी अर्थ

शिवस्वरूप कलश नन्दिकेश्वर वृषभके ऊपर आरूढ़ है।' साथ ही वर्धनी सिंहके ऊपर स्थित है, ऐसी भावना करे। कलशपर साङ्ग भगवान् शिवकी और वर्धनीमें अस्त्रको पूजा करे। इसके बाद पूर्वादि दिशाओंमें इन्द्र आदि दिक्पालोंका तथा मण्डपके मध्यभागमें ब्रह्मा, विष्णु एवं शिव आदिका पूजन करे। तत्पश्चात् कलशके पृष्ठभागका अनुसरण करनेवाली वर्धनीको भलीभाँति हाथमें

English

Sesamum mixed water and milk (should be given) for the manes. Sticks from the trees for cleansing the teeth should be given to the lord of the entrance by showing the d/ienumudra (posture with fingers indicating a cow).

अध्याय ९३

श्लोक 10

रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं ।सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च

ratnavāri mahendrāya ravau dhūmraṃ vitānakaṃ / satyāya ghṛtagodhūmamājyabhaktaṃ bhṛśāya ca

हिन्दी अर्थ

लेकर मन्त्रज्ञ गुरु भगवान् शिवकी आज्ञा सुनावे । फिर पूर्वसे लेकर प्रदक्षिणक्रमसे चलते हुए ईशानकोणतक जलकी अविच्छिन्न धारा गिरावे और मूलमन्त्रका उच्चारण करे। शस्त्ररूपिणी

English

Cakes should be offered to Sugrlva, darbha to Puspadanta (a yaksa ), red lotus flowers to Pracetas (lord of waters) (and) wines to demon.

अध्याय ९३

श्लोक 11

विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः ।मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं

vimāṃsamantarīkṣāya śuktuntebhyastu pūrvataḥ / madhukṣīrājyasampūrṇāṃ pradadyādvahnaye śrucaṃ

हिन्दी अर्थ

वर्धनीको यज्ञमण्डपकी रक्षाके लिये उसके चारों ओर घुमावे। पहले कलशको आरोपित करके उसके वामभागमें शस्त्रके लिये वर्धनीको स्थापित करे भगवान् शंकरका तथा प्रणवपर स्थित हुई वर्धनीमें उनके आयुधका पूजन करे। तदनन्तर उन दोनोंका

English

Ghee and rice mixed with jaggery (should be given) to Scsa (serpent-god), ghee mixed with baked flour or fried paddy to disease. Thus the mode of offering for gods in the western direction has been told.

अध्याय ९३

श्लोक 12

लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् ।१ आकुञ्चितकरमिति घ॥ २ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग॥ पुस्तकके नास्ति ३ कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ॥ ४ पादिका इति ख॥ ५ मुष्टिकं वक्त्रमिति ख॥ ६ त्रिकोष्ठमिति ग॥ ७ ददीतेति अर्धश्लोको ग॥ पुस्तके नास्ति :प् २९६ दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं(१) यमराजे पलौदनं(२)

lājān pūrṇaṃ suvarṇāmbu vitathāya nivedayet / 1 ākuñcitakaramiti gha.. 2 kuryādityādiḥ muttānamasurākṛtimityantaḥ ślokadvayātmakapāṭho ga.. pustakake nāsti 3 koṇārdheṣu vyavasthitā iti gha.. 4 pādikā iti kha.. 5 muṣṭikaṃ vaktramiti kha.. 6 trikoṣṭhamiti ga.. 7 dadīteti ardhaśloko ga.. pustake nāsti :p 296 dadyād gṛhakṣate kṣaudraṃ(1) yamarāje palaudanaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

मेरी ही प्रधानता है।' इस प्रकार आचार्य भगवान् लिङ्गमुद्राके द्वारा परस्पर संयोग कराकर भगलिङ्ग-

English

A yellow banner (should be offered) to Maruta(wind ■god), nagakesara (a kind of fragrant flower) to serpent-god and eatables and well-cooked gruel of green gram to Mukhya.

अध्याय ९३

श्लोक 13

गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः ।मृगाय पद्मपर्णानि(३) याम्यामित्यष्टदेवताः(४)

gandhaṃ gandharvanāthāya jihvāṃ bhṛṅgāya pakṣiṇaḥ / mṛgāya padmaparṇāni(3) yāmyāmityaṣṭadevatāḥ(4)

हिन्दी अर्थ

शिवका अत्यन्त ध्यान करे और ज्ञानरूपी खड्ग हाथमें लिये नैऋत्य दिशामें जाकर उत्तराभिमुख हो अर्घ्यका जल छोड़े तथा यज्ञ-मण्डपमें चारों ओर पञ्चगव्य छिड्के। चतुष्पथान्त संस्कार और उत्तम संस्कारयुक्त वीक्षण आदिके द्वारा वहाँ सब ओर गौर सर्षप आदि बिखेरने योग्य वस्तुओंको बिखेरकर कुशनिर्मित कूर्चके द्वारा उनका उपसंहार करे। फिर उनके द्वारा ईशानकोणमें वर्धनी एवं

English

Sweet gruel mixed with clarified butter should De given to Soma, root of lily flower to (goddess) Dawn, lopi to Aditi, and puri to Diti. These are the gods placed in the northern direc¬ tion.

अध्याय ९३

श्लोक 14

पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं ।दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया(५)

pitre tilodakaṃ kṣīraṃ vṛkṣajaṃ dantadhāvanaṃ / dauvārikāya devāya pradadyād dhenumudrayā(5)

हिन्दी अर्थ

संयोगका सम्पादन करे। कलशपर ज्ञानरूपी खड्ग अर्पित करके मूल-मन्त्रका जप करे। उस जपके दशांश होमसे वर्धनीमें रक्षा घोषित करे। फिर वायव्यकोणमें गणेशजीकी पूजा करके पञ्चामृत

English

Sweet meats (should be offered) to Brahma on the east and to (sage) Marici in the six squares. Red flowers (should be offered) to (god) Savitra situated below the angular square (assigned to) the fire-god.

अध्याय ९३

श्लोक 15

सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं ।रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय(६) सुरासवं

sugrīvāya diśet pūpān puṣpadantāya darbhakaṃ / raktaṃ pracetase padmamasurāya(6) surāsavaṃ

हिन्दी अर्थ

आदिसे भगवान् शिवको स्नान करावे और पूर्ववत् पूजन करके कुण्डमें शिवस्वरूप अग्निको पूजा करे। इसके बाद विधिपूर्वक चरु तैयार करके उसे सम्पाताहुतिकी विधिसे शोधित करे। तदनन्तर भगवान् शिव, अग्नि और आत्माके भेदसे तीन अधिकारियोंके लिये चम्मचसे उस चरुके तीन भाग करे तथा अग्निकुण्डमें शिव एवं अग्निका भाग देकर शेष भाग आत्माके लिये

English

Waters along with the kuSa should be presented to god¬ dess Savitrl below that square. Red sandal should be offered to (god) Vivasvan occupying six squares on the south.

अध्याय ९३

श्लोक 16

घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् ।लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं

ghṛtaṃ guḍaudanaṃ śeṣe rogāya ghṛtamaṇḍakān / lājān vā paścimāśāyāṃ devāṣṭakamitīritaṃ

हिन्दी अर्थ

तत्पुरुष-मन्त्रके साथ 'हुं' जोड़कर उसके उच्चारणपूर्वक पूर्व दिशामें इष्टदेवके लिये दन्तधावन अर्पित करे। अघोर-मन्त्रके अन्तमें 'वषट्' जोड़कर उसके उच्चारणपूर्वक उत्तर दिशामें आँवला अर्पित

English

Turmeric mixed rice (should be offered) to lord Indra in the corner square below that of the demon. Mixed rice should be presented to Indra-jaya below that of Indra.

अध्याय ९३

श्लोक 17

मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं ।मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं

mārutāya dhvajaṃ pītaṃ nāgāya nāgakeśaraṃ / mukhye bhakṣyāṇi bhallāṭe mudgasūpaṃ susaṃskṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

करे। वामदेव-मन्त्रके अन्तमें 'स्वाहा' जोड़कर उसका उच्चारण करते हुए जल निवेदन करे। ईशान-मन्त्रसे' ईशानकोणमें सुगन्धित जल समर्पित करे। पञ्चगव्य और पलाश आदिके दोने सब दिशाओंमें रखे। ईशानकोणमें पुष्प, अग्निकोणमें गोरोचन, नै्ऋत्यकोणमें अगुरु तथा वायव्यकोणमें चतुःसमः समर्पित करे। तुरंतके पैदा हुए कुशोंके साथ समस्त होमद्रव्य भी अर्पित करे। दण्ड,

English

Rice mixed with jaggery (should be offered) to (lord) Mitra occupying six squares on the west. Rice cooked with ghee should be offered to (lord) Rudra at the square below the angu¬ lar point in the north-west.

अध्याय ९३

श्लोक 18

सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये(७) दिशेत् ।लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं(८)

somāya pāyasaṃ sājyaṃ śālūkamūṣaye(7) diśet / lopīmaditaye dityai purīmityuttarāṣṭakaṃ(8)

हिन्दी अर्थ

अक्षसूत्र, कौपीन तथा भिक्षापात्र भी देवविग्रहको अर्पित करे। काजल, कुङ्कुम, सुगन्धित तेल, केशोंको शुद्ध करनेवाली कंघी, पान, दर्पण तथा गोरोचन भी उत्तर दिशामें अर्पित करे। तत्पश्चात्

English

Meat (should be offered) to the servant of Rudra below that. An offering of black-gram should be offered to the moun¬ tain (god) occupying the six squares on the north.

अध्याय ९३

श्लोक 19

मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये ।सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके

modakān brahmaṇaḥ prācyāṃ ṣaṭpādāya marīcaye / savitre raktapuṣpāṇi vahnyadhaḥkoṇakoṣṭhake

हिन्दी अर्थ

वस्तुएँ भगवान् शंकरकी प्रसन्नताके लिये ईशानकोणमें ईशान-मन्त्रसे ही निवेदन करे॥ ३९-४४ ३ ॥ पूर्व दिशामें घीसहित चरु तथा गन्ध आदि भगवान् तत्पुरुषको अर्पित करे। तदनन्तर अर्घ्यजलसे प्रक्षालित तथा संहिता-मन्त्रसे शोधित पवित्रकोंको लेकर अग्निके निकट पहुँचावे।

English

One should duly offer curd and milk to apas and its progeny below the angular point (dedicated to lord) Siva after worshipping in the proper way.

अध्याय ९३

श्लोक 20

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं(९) ।दक्षिणे चन्दनं(१०) रक्तं षट्पदाय विवस्वते

tadadhaḥkoṣṭhake dadyāt sāvitryai ca kuśodakaṃ(9) / dakṣiṇe candanaṃ(10) raktaṃ ṣaṭpadāya vivasvate

हिन्दी अर्थ

कृष्ण मृगचर्म आदिसे उन्हें ढककर रखे। उनके भीतर समस्त कर्मोके साक्षी और संरक्षक संवत्सरस्वरूप अविनाशी भगवान् शिवका चिन्तन

English

Brahma located at the four squares in the middle of the place should be presented gruel along with clarified butter and the five things got from a cow.

अध्याय ९३

श्लोक 21

हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके ।१ भूतक्षये रौद्रमिति ख॥ , छ॥ च ।गृहकृते क्षौद्रमिति घ॥ २ फलौदनमिति ख।घ॥ च ३ यवपर्णानीति घ॥ ।पद्मवर्णानीति ख॥ छ॥ च ४ याम्यामित्यष्टदेवता इति ख॥ ५ प्रदद्यादघमुद्रयेति ख॥ ।प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ॥ , छ॥ च ६ पद्मं सम्बरायेति घ॥ ७ शालूकं शृणयेति ख॥ , छ॥ च ८ पुरीमित्यवराष्टकमिति ग॥ ९ सवित्रे च कुशोदकमिति ग॥ १० सावित्र्यै चन्दनमिति ग॥ :प् २९७ इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्

haridraudanamindrāya rakṣodhaḥkrīṇakoṣṭhake / 1 bhūtakṣaye raudramiti kha.. , cha.. ca / gṛhakṛte kṣaudramiti gha.. 2 phalaudanamiti kha. gha.. ca 3 yavaparṇānīti gha.. / padmavarṇānīti kha.. cha.. ca 4 yāmyāmityaṣṭadevatā iti kha.. 5 pradadyādaghamudrayeti kha.. / pradadyādvanamudrayeti gha.. , cha.. ca 6 padmaṃ sambarāyeti gha.. 7 śālūkaṃ śṛṇayeti kha.. , cha.. ca 8 purīmityavarāṣṭakamiti ga.. 9 savitre ca kuśodakamiti ga.. 10 sāvitryai candanamiti ga.. :p 297 indrajayāya miśrānnamindrādhastānnivedayet

हिन्दी अर्थ

करे। फिर 'स्वा' और 'हा' का प्रयोग करते हुए पवित्रकोंका शोधन करे। तत्पश्चात् गृह आदिको सूतराँसे वेष्टित करे। सूर्यदेवको गन्ध, पुष्प आदि चढ़ावे। फिर पूजित हुए सूर्यदेवको आचमनपूर्वक अर्घ्य दे। न्यास करके नन्दी आदि द्वारपालोंको

English

Outside the sacrificial ground the four demonesses CarakI etc. should be worshipped in the angular points com¬ mencing with the north-east and ending with the north-west in order.

अध्याय ९३

श्लोक 22

वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं ।रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे

varuṇyāṃ ṣaṭpadāsīne mitre saṅuḍamodanaṃ / rudrāya ghṛtasiddhānnaṃ vāyukoṇādhare pade

हिन्दी अर्थ

और वास्तुदेवताको भी गन्धादि समर्पित करे। तदनन्तर यज्ञ-मण्डपके भीतर प्रवेश करके शिव- कलशपर उसके चारों ओर इन्द्रादि लोकपालों और उनके शस्त्रोंकी अपने-अपने नाम-मन्त्रोंसे

English

Meat with ghee should be offered to Caraki, curd with lotus flowers to (demoness) Vidarl and meat, bile and blood to (demoness ) Putana.

अध्याय ९३

श्लोक 23

तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ।ददीत माषनैवेद्यं(१) षट्पदस्थे धराधरे(२)

tadadho rudradāsāya māsaṃ mārgamathottare / dadīta māṣanaivedyaṃ(1) ṣaṭpadasthe dharādhare(2)

हिन्दी अर्थ

पूजा करे॥ ४५--५० ॥ इसके बाद वर्धनीमें विघ्नराज, गुरु और आत्माका पूजन करे। इन सबका पूजन करनेके अनन्तर सर्वौषधिसे लिप्त, धूपसे धूपित तथा पुष्प-दूर्वा आदिसे पूजित पवित्रकको दोनों

English

Bones, blood, biles and meat (should be offered) to demoness sin. Lord Skanda should be offered rice mixed with black gram on the east.

अध्याय ९३

श्लोक 24

आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले(३) ।क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः

āpāya śivakoṇādhaḥ tadvatsāya ca tatsthale(3) / kramāddadyāddadhikṣīraṃ pūjayitvā vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

अञ्जलियोंके बीचमें रख ले और भगवान् शिवको सम्बोधित करते हुए कहे-'सबके कारण तथा जड और चेतनके स्वामी परमेश्वर! पूजनकी समस्त विधियोंमें होनेवाली त्रुटिकी पूर्तिके लिये

English

Sweet cakes along with. ktsorcL (rice and peas boiled together) (should be offered) to (lord)Aryaman in the southern direction), meat along with blood to Jambhaka in the western •direction.

अध्याय ९३

श्लोक 25

चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः ।पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्

catuṣpade niviṣṭāya brahmaṇe madhmadeśataḥ / pañcagavyākṣatopetañcaruṃ sājyaṃ nivedayet

हिन्दी अर्थ

मैं आपको आमन्त्रित करता हूँ। आपसे अभीष्ट मनोरथको प्राप्ति करानेवाली सिद्धि चाहता हूँ। आप अपनी आराधना करनेवाले इस उपासकके लिये उस सिद्धिका अनुमोदन कीजिये। शम्भो ! आपको सदा और सब प्रकारसे मेरा नमस्कार है। आप मुझपर प्रसन्न होइये। देवेश्वर! आप देवी पार्वती तथा गणेश्वरोंके साथ आमन्त्रित हैं।

English

Rice mixed with blood and flowers (should be present¬ ed) to Pilipinja (monster-maiden) on the north. Otherwise all the presiding deities of the ground should be worshipped with water along with unbroken rice and ku§a.

अध्याय ९३

श्लोक 26

ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं ।वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा

īśādivāyuparyantakoṇeṣvatha yathākramaṃ / vāstuvāhye carakyādyāś catasraḥ pūjayed yathā

हिन्दी अर्थ

पधारें। परमेश्वर! मैं आपको सादर निमन्त्रित करता हूँ। आपकी आज्ञासे कल प्रातःकाल पवित्रारोपण तथा तत्सम्बन्धी नियमका पालन करूँगा'॥ ५१-५५ ३ ॥

English

In the case of a residential building or town, worship should be done in eighty-one squares. The lines (drawn across the cardinal points of the diagram) should be made to occupy (the breadth of) three squares and comprise (the breadth of) six such squares at the other angular points.

अध्याय ९३

श्लोक 27

चरक्यै(४) सघृतं मांसं विदार्यै(५) दधिपङ्कजे ।पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्

carakyai(4) saghṛtaṃ māṃsaṃ vidāryai(5) dadhipaṅkaje / pūtanāyai palaṃ pittaṃ rudhiraṃ ca nivedayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार महादेवजीको आमन्त्रित करके १. 3» ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिरब्रह्मणो ब्रह्माशिवो मेऽस्तु सदाशिवोम्। २. एक गन्धद्रव्य, जिसमें दो भाग कस्तूरी, चार भाग चन्दन, तीन भाग कुङ्कुम और तीन भाग कपूर रहता है।

English

The gods Isa and others should occupy one square each in that (diagram), the serpents and others two squares each, (sages) Marici and others six squares each, Brahma is known to occupy nine squares.

अध्याय ९३

श्लोक 28

अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ।ततो माषौदनं(६) प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्

asthīni pāparākṣasyai raktapittapalāni ca / tato māṣaudanaṃ(6) prācyāṃ skandāya vinivedayet

हिन्दी अर्थ

रेचक प्राणायामके द्वारा अमृतीकरणको क्रिया सम्पादित करते हुए शिवान्त मूल-मन्त्रका उच्चारण एवं जप करके उसे भगवान् शिवको समर्पित करे। जप, स्तुति एवं प्रणाम करके भगवान्

English

The above diagram may comprise hundred squares in the case of a city, village or hamlet. Two bamboo poles (are known) as 'invincible5 and irresistible always.

अध्याय ९३

श्लोक 29

अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् ।जम्भकाय(७) च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं

aryamṇe dakṣiṇāśāyāṃ pūpān kṛsarayā yutān / jambhakāya(7) ca vāruṇyāmāmiṣaṃ rudhirānvitaṃ

हिन्दी अर्थ

शंकरसे अपनी त्रुटियोंके लिये क्षमा-प्रार्थना करे । तत्पश्चात् चरुके तृतीय अंशका होम करे। उसे शिवस्वरूप अग्निको, दिग्वासियोंको, दिशाओंके अधिपतियोंको, भूतगणोंको, मातृगणोंको, एकादश रुद्रोंको तथा क्षेत्रपाल आदिको उनके नाममन्त्रके साथ “नमः स्वाहा’ बोलकर आहुतिके रूपमें अर्पित करे। इसके बाद इन सबका चतुर्थ्यन्त नाम बोलकर 'अयं बलिः' कहते हुए बलि

English

The location (of the deities) in the hundred squares is commended if the rite is done as in the case of a divine edifice. The planets and gods such as (lord) Skanda are known to occupy six J squares in that (diagram).

अध्याय ९३

श्लोक 30

उदीच्यां पिलिपिञ्जाय(८) रक्तान्नं कुसुमानि च ।यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः

udīcyāṃ pilipiñjāya(8) raktānnaṃ kusumāni ca / yajedvā sakalaṃ vāstuṃ kuśadadhyakṣaterjalaiḥ

हिन्दी अर्थ

समर्पित करे। पूर्वादि दिशाओंमें दिग्गजों आदिके साथ दिक्पालोंको, क्षेत्रपालको तथा अग्निको भी बलि समर्पित करनी चाहिए। बलिके पश्चात् आचमन करके विधिच्छिद्रपूक होम करे।

English

Demoness Caraki and others should be located in five squares. The lines and bamboo should occupy spaces as des¬ cribed earlier. In the case of a sacrificial ground relating to the founding of a country, it should comprise one hundred and thirty-four squares.

अध्याय ९३

श्लोक 31

१ मांसनैवेद्यमिति ख॥ , छ॥ , च २ वराधरे इति घ॥ ३ आपवत्सचतुष्टये इति ख॥ ।तद्वत्सायै च तत्तले इति घ॥ , ज॥ च ४ वाराह्यै इति ङ॥ , छ॥ च ५ विपचे इति ख॥ , छ॥ च ६ ततो मांसौदनमिति ख।घ॥ छ॥ च ७ कुम्भकायेति छ॥ ८ पिलिपिच्छायेति ङ॥ ।लिपिपिञ्जायेति छ॥ :प् २९८ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् ।त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके

1 māṃsanaivedyamiti kha.. , cha.. , ca 2 varādhare iti gha.. 3 āpavatsacatuṣṭaye iti kha.. / tadvatsāyai ca tattale iti gha.. , ja.. ca 4 vārāhyai iti ṅa.. , cha.. ca 5 vipace iti kha.. , cha.. ca 6 tato māṃsaudanamiti kha. gha.. cha.. ca 7 kumbhakāyeti cha.. 8 pilipicchāyeti ṅa.. / lipipiñjāyeti cha.. :p 298 gṛhe ca nagarādau ca ekāśītipadair yajet / tripadā rajjavaḥ kāryāḥ ṣaṭpadāś ca vikoṇake

हिन्दी अर्थ

फिर पूर्णाहुति और व्याहृति-होम करके अग्निदेवको अवरुद्ध करे अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा।'-इन चार मन्त्रोंसे चार आहुतियाँ देकर भावी कार्यकी योजना करे। अग्निकुण्डमें पूजित हुए आराध्यदेव भगवान् शिवको पूजामण्डलमें पूजित कलशस्थ शिवमें

English

(In that diagram) Brahma occupies sixty-four squares, as also (sages) Marici and others. The eight gods, apas etc. should occupy fiftyfour squares.

अध्याय ९३

श्लोक 32

ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः(१) ।षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः

īśādyāḥ pādikāstasminnāgadyāś ca dvikoṣṭhagāḥ(1) / ṣaṭpadasthā marīcyādyā brahmā navapadaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

नाड़ीसंधानरूप विधिसे संयोजित करे। फिर बाँस आदिके पात्रमें “फट्? और 'नमः' के

English

(Gods) Isana and others should occupy nine squares. (The gods) Skanda and others should occupy eight squares. (Demonesses) Carak! and others, lines, bamboo should also be located as before.

अध्याय ९३

श्लोक 33

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि(२) वा ।वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा

nagaragrāmakheṭādau vāstuḥ śatapado 'pi(2) vā / vaṃśadvayaṃ koṇagataṃ durjayaṃ durdharaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

करके उसमें सब पवित्रकोंको रख दे। इसके करे। फिर प्रणवमन्त्र अथवा मूल-मन्त्रसे षडङ्गन्यास करके 'नमः', “हुँ, एवं 'फट्' का उच्चारण करके, उनमें क्रमशः हृदय, कवच एवं अस्त्रको योजना करे

English

In a sacrificial ground comprising twenty-thousand squares, the location of the deities should be such that they occupy nine times more than what has been enjoined in the founding o country.

अध्याय ९३

श्लोक 34

यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ।ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः

yathā devālaye nyasas tathā śatapade hitaḥ / grahāḥ skandādayastatra vijñeyāś caiva ṣaṭpadāḥ

हिन्दी अर्थ

यह सब करके उन पवित्रकोंको सूत्रोंसे आवेष्टित करे। फिर 'नमः', 'स्वाहा', 'वषट्',

English

There may be a square figure inscribed in a sexagon or triangle. The location (of the gods) in the case of excavation around should be done as in the case of (the stone slab known as) brahmatild.

अध्याय ९३

श्लोक 35

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् ।देशसंस्थापने(३) वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं(४) भवेत्

carakyādyā bhūtapadā rajjuvaṃśādi pūrvavat / deśasaṃsthāpane(3) vāstu catustriṃśacchataṃ(4) bhavet

हिन्दी अर्थ

लिये भक्तिभावसे नम्र हो, उन्हें जगदीश्वर शिवको समर्पित करे। इसके बाद पुष्प, धूप आदिसे पूजित सिद्धान्त-ग्रन्थपर पवित्रक अर्पित करके गुरुके चरणोंके समीप जाकर उन्हें भक्तिपूर्वक पवित्रक दे। फिर वहाँसे बाहर आकर आचमन करे और गोबरसे लिपे-पुते मण्डलत्रयमें क्रमशः पञ्चगव्य, चरु एवं दन्तधावनका पूजन करे

English

In the absence of any specified measurement, the sacri¬ ficial ground should measure five cubits. The sacrificial ground proportional to the measure of the house or divine edifice is al¬ ways held as excellent.

अध्याय ९३

श्लोक 36

चतुःषष्टिपदो(५) ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः ।चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

catuḥṣaṣṭipado(5) brahmā marīcyādyāś ca devatāḥ / catuḥpañcāśatpadikā āpādyaṣṭau rasāgnibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर भलीभाँति आचमन करके मन्त्रसे आवृत एवं सुरक्षित साधक रात्रिमें संगीतको व्यवस्था करके जागरण करे। आधी रातके बाद भोग- सामग्रीकी इच्छा रखनेवाला पुरुष मन-ही-मन

English

Brahma has sixty-four squares; Marichi and the other deities, fifty-four squares... in the eight with flavor-fire;

अध्याय ९३

श्लोक 37

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः(६) स्मृताः ।चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्(७)

īśānādyā navapadāḥ skandādyāḥ śaktikāḥ(6) smṛtāḥ / carakyādyāstadvadeva rajjuvaṃśādi pūrvavat(7)

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकरका स्मरण करता हुआ कुशकी चटाईपर सोये। मोक्षकी इच्छा रखनेवाला पुरुष भी इसी प्रकार जागरण करके उपवासपूर्वक एकाग्रचित्त हो केवल भस्मको शय्यापर इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “पवित्राधिवासनकी विधिका वर्णन” नामक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Ishana and others nine squares; Skanda and others are the Shaktis; Charaki and the others likewise; ropes, bamboo and the rest as before.

अध्याय ९३

श्लोक 38

ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः ।न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्

jñeyo vaṃśasahasraistu vāstumaṇḍalagaḥ padaiḥ / nyāso navaguṇastatra kartavyo deśavāstuvit

हिन्दी अर्थ

विधिके पालन या सम्पादनमें जो त्रुटि रह गयी हो, उसकी पूर्ति करनेवाला।

English

It is to be known with a thousand bamboos, with squares going into the site-mandala; the placing there should be ninefold by one who knows the regional site.

अध्याय ९३

श्लोक 39

पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः ।अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः

pañcaciṃśatpado vāsturvaitālākhyaścitau smṛtaḥ / anyo navapado vāstuḥ ṣoḍaśāṅghris tathāparaḥ

हिन्दी अर्थ

ने र लो लन या ताजा ता लावा ता वा ता वा वी का पवित्रारोपणकी विधि

English

The site of twenty-five squares called Vaitala is remembered on the earth; another is nine-squared, and another sixteen-footed.

अध्याय ९३

श्लोक 40

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं ।१ नागाद्याश्चार्धकोष्टगा इति ख॥ , छ॥ च २ शतपदे ऽपीति ग॥ ३ दशमं स्थापने इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ च ४ चतुर्विंशच्छतमिति ग॥ ५ चतुःषष्टिपदे इति घ॥ ६ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ॥ ७ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ॥ पुस्तके ऽधिकः पाठः ।चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति :प् २९९ खाते वास्तोः समं पृष्ठे(१) न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

ṣaḍasratryasravṛttādermadhye syāccaturasrakaṃ / 1 nāgādyāścārdhakoṣṭagā iti kha.. , cha.. ca 2 śatapade 'pīti ga.. 3 daśamaṃ sthāpane iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. ca 4 caturviṃśacchatamiti ga.. 5 catuḥṣaṣṭipade iti gha.. 6 īśānādyāḥ śivapadā skandādyāḥ padikā iti gha.. 7 samañca sthāpane vāstuś catustriṃśacchataṃ bhavediti gha.. pustake 'dhikaḥ pāṭhaḥ / catuḥṣaṣṭipado brahmā ity ādiḥ, rajjuvaṃśādi pūrvavat ity antaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti :p 299 khāte vāstoḥ samaṃ pṛṣṭhe(1) nyāse brahmaśilātmake

हिन्दी अर्थ

महादेवजी कहते हैं- स्कन्द! तदनन्तर प्रातःकाल उठकर स्नान करके एकाग्रचित्त हो संध्या-पूजनका नियम पूर्ण करके मन्त्र-साधक यज्ञमण्डपमें प्रवेश करे और जिनका विसर्जन

English

In the middle of the six-angled, three-angled, round and the rest there should be a four-sided one. In digging equal to the site, on the back, in the placing with the Brahma stone,

अध्याय ९३

श्लोक 41

शाषाकस्य निवेशे च(२) मूर्तिसंस्थापने तथा ।पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

śāṣākasya niveśe ca(2) mūrtisaṃsthāpane tathā / pāyasena tu naivedyaṃ sarveṣāṃ vā pradāpayet

हिन्दी अर्थ

नहीं किया गया है, ऐसे इष्टदेव भगवान् शिवसे पूर्वोक्त पवित्रकोंको लेकर ईशानकोणमें बने हुए मण्डलके भीतर किसी शुद्धपात्रमें रखें। तत्पश्चात् देवेश्वर शिवका विसर्जन करके, उनपर चढ़ी हुई निर्माल्य-सामग्रीको हटाकर, पूर्ववत् शुद्ध भूमिपर दो बार आहिक कर्म करे। फिर सूर्य, द्वारपाल, दिक्पाल, कलश तथा भगवान् ईशान (शिव)- का शिवाग्निमें विशेष विस्तारपूर्वक नैमित्तिकी

English

in the entry of the seed and in the installation of an image, one should offer porridge as food to all.

अध्याय ९३

श्लोक 42

उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः ।गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा(४)

uktānukte tu vai vāstuḥ pañcahastapramāṇataḥ / gṛhaprāsādamānena vāstuḥ śreṣṭhastu sarvadā(4)

हिन्दी अर्थ

पूजा करे। फिर मन्त्र-तर्पण और अस्त्र-मन्त्रद्वारा एक सौ आठ बार प्रायश्चित्त-होम करके धीरेसे

English

In what is stated and unstated, the site by the measure of five cubits; the house-temple measure; the site is always best.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 93
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.