Agni Purana· Agni Purāṇa
94
अध्याय 94 / 381

Adhyaya 94

17 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९४

श्लोक 2

शिलाविन्यासविधानं ईश्वर उवाच ईशादिषु चरक्याद्याः(५) पूर्ववत् पूजयेद्वहिः ।आहुतित्रितयं दद्यात् प्रतिदेवमनुक्रमात्

śilāvinyāsavidhānaṃ īśvara uvāca īśādiṣu carakyādyāḥ(5) pūrvavat pūjayedvahiḥ / āhutitritayaṃ dadyāt pratidevamanukramāt

हिन्दी अर्थ

इसके बाद सूर्यदेवको पवित्रक देकर आचमन करे। फिर द्वारपाल आदिको, दिक्पालोंको, कलशको और वर्धनी आदिपर भी पवित्रक अर्पण करे। तदनन्तर भगवान् शिवके समीप अपने आसनपर बैठकर आत्मा, गण, गुरु तथा अग्निको पवित्रक अर्पित करे। उस समय भगवान् शिवसे इस प्रकार प्रार्थना करे-- देव! आप कालस्वरूप हैं। आपने मेरे कार्यके विषयमे

English

(Demonesses) CarakI and others should be worshipped in the angular points of north-east etc. and outside as before. Three oblations should be done to each one of the gods in suc¬ cession.

अध्याय ९४

श्लोक 3

दत्वा भूतबलिं लग्ने शिलान्यासमनुक्रमात् ।मध्यसूत्रे(६) न्यसेच्छक्तिं कुम्भञ्चानन्तमुत्तमं(७)

datvā bhūtabaliṃ lagne śilānyāsamanukramāt / madhyasūtre(6) nyasecchaktiṃ kumbhañcānantamuttamaṃ(7)

हिन्दी अर्थ

जैसी आज्ञा दी थी, उसका ठीक-ठीक पालन न करके मैंने जो विहित कर्मको क्लेशयुक्त (त्रुटियोंसे पूर्ण) कर दिया है अथवा आवश्यक विधिको छोड़ दिया है या प्रकटको गुप्त कर दिया है,

English

After having offered oblation to the presiding spirit, the placing of stone slab (is done) thereafter. (Goddess of) energy and the excellent pitcher known as ananta should be located in the middle line.

अध्याय ९४

श्लोक 4

नकारारूढमूलेन कुम्भे ऽस्मिन् धारयेच्छिलां ।कुम्भानष्टौ सभद्रादीन् दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात्

nakārārūḍhamūlena kumbhe 'smin dhārayecchilāṃ / kumbhānaṣṭau sabhadrādīn dikṣu pūrvādiṣu kramāt

हिन्दी अर्थ

वह मेरा किया हुआ क्लिष्ट और संस्कारशून्य कर्म इस पवित्रारोपणकी विधिसे सर्वथा अक्लिष्ट इच्छासे मेरे इस पवित्रकद्वारा सम्पूर्ण रूपसे प्रसन्न होकर मेरे नियमको पूर्ण कीजिये।' ' ॐ पूरय

English

The four pitchers Nanda etc. out of Subhadra etc. are placed in the south-eastern corner. Ajita etc. out of the group commencing with Jaya should be located in the east etc.

अध्याय ९४

श्लोक 5

लोकपालाणुभिर्न्यस्य(८) श्वभ्रेषु(६) न्यस्तशक्तिषु ।१ खातारम्भे समं पृष्ठे इति ङ॥ ।खातो बालोः समः पृष्ठे इति छ॥ २ निवेशेनेति ख॥ , छ॥ च ३ परं हस्तप्रमानत इति छ॥ ४ सर्वद इति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ।सर्वश इति ग॥ , च ५ ईशाद्यादिषु ब्रह्माद्या इति ग॥ ६ मध्ये श्वभ्र इति घ॥ ७ कुम्भञ्चानन्तमन्तिकमिति घ॥ , छ॥ च ।कुम्भञ्चानन्तमन्तिममिति ङ॥ ८ लोकपालात्मभिर्न्यस्येदिति ख॥ , छ॥ च ।लोकपालाणुभिर्न्यस्येदिति ङ॥ ९ सूत्रेष्विति क॥ ।कुम्भेष्विति ग॥ :प् ३०० शिलास्तेष्वथ(१) नन्दाद्याः क्रमेण(२) विनियोजयेत्

lokapālāṇubhirnyasya(8) śvabhreṣu(6) nyastaśaktiṣu / 1 khātārambhe samaṃ pṛṣṭhe iti ṅa.. / khāto bāloḥ samaḥ pṛṣṭhe iti cha.. 2 niveśeneti kha.. , cha.. ca 3 paraṃ hastapramānata iti cha.. 4 sarvada iti kha.. , gha.. , cha.. ca / sarvaśa iti ga.. , ca 5 īśādyādiṣu brahmādyā iti ga.. 6 madhye śvabhra iti gha.. 7 kumbhañcānantamantikamiti gha.. , cha.. ca / kumbhañcānantamantimamiti ṅa.. 8 lokapālātmabhirnyasyediti kha.. , cha.. ca / lokapālāṇubhirnyasyediti ṅa.. 9 sūtreṣviti ka.. / kumbheṣviti ga.. :p 300 śilāsteṣvatha(1) nandādyāḥ krameṇa(2) viniyojayet

हिन्दी अर्थ

पूरय मखक्रतं नियमेश्वराय स्वाहा '--इस मन्त्रका उच्चारण करे॥ ६--१०॥

English

(Lord) Brahma should be invoked in them and (lord) Mahesvara (Siva) should be contemplated as pervading the internal space (of the shed) which would serve as a receptacle of these.

अध्याय ९४

श्लोक 6

शम्बरैर् मूर्तिनाथानां(३) यथा स्युर्भित्तिमध्यतः ।तासु धर्मादिकानष्टौ(४) कोणात् कोणं विभागशः(५)

śambarair mūrtināthānāṃ(3) yathā syurbhittimadhyataḥ / tāsu dharmādikānaṣṭau(4) koṇāt koṇaṃ vibhāgaśaḥ(5)

हिन्दी अर्थ

३ नमः शिवाय।'— इस मन्त्रका उच्चारण करके पवित्रकद्वारा भगवान् शिवको पूजा करे। ' विष्णुकारणपालितविद्यातत्त्वेश्वराय ३» नमः शिवाय।'--इस मन्त्रका उच्चारण करके पवित्रक चढ़ावे । रुद्रकारणपालितशिवतत्त्वेश्वराय शिवाय ३ नमः शिवाय।' इस मन्त्रका उच्चारण करके भगवान् शिवको पवित्रक निवेदन करे। उत्तम व्रतका पालन करनेवाले स्कन्द! 'सर्वकारण-

English

After having offered oblation one should repeat (the mantra of) the weapon for warding off impediments. The pro¬ cedure in the case of five stone slabs is now described a little.

अध्याय ९४

श्लोक 7

सुभद्रादिषु नन्दाद्याश् चतस्रो ऽग्न्यादिकोणगाः ।अजिताद्याश् च पूर्वादिजयादिष्वथ(६) विन्यसेत्

subhadrādiṣu nandādyāś catasro 'gnyādikoṇagāḥ / ajitādyāś ca pūrvādijayādiṣvatha(6) vinyaset

हिन्दी अर्थ

पालाय शिवाय लयाय ३» नमः शिवाय।'--इस

English

(The preceptor) should locate the stone slab Purna in the pitcher (known as) Subhadra half-immersed. The stone slabs respectively known as Nanda etc. should be placed in the pitchers Padma etc. at the different angular points south-east etc.

अध्याय ९४

श्लोक 8

ब्रह्माणं चोपरि मस्य(७) व्यापकं च महेश्वरं ।चिन्तयेदेषु चाधानं व्योमप्रसादमध्यगं

brahmāṇaṃ copari masya(7) vyāpakaṃ ca maheśvaraṃ / cintayedeṣu cādhānaṃ vyomaprasādamadhyagaṃ

हिन्दी अर्थ

नामक सूत्र समर्पित करे॥ ११--१४॥ मुमुक्षु पुरुषोंके लिये आत्मतत्त्व, विद्यातत्त्व और शिवतत्त्वके क्रमसे मन्त्रोच्चारणपूर्वक पवित्रक अर्पित करनेका विधान है तथा भोगाभिलाषी पुरुष क्रमशः शिवतत्त्व, विद्यातत््त और आत्मतत्त्वके

English

Above one should contemplate Brahma and the pervading Maheshvara; in these the support, in the middle of the sky-temple.

अध्याय ९४

श्लोक 9

बलिन्दत्त्वा जपेदस्त्रं विघ्नदोषनिवारणं(८) ।शिलापञ्चकपक्षे ऽपि मनागुद्दिश्यते यथा

balindattvā japedastraṃ vighnadoṣanivāraṇaṃ(8) / śilāpañcakapakṣe 'pi manāguddiśyate yathā

हिन्दी अर्थ

अधिपति शिवको मन्त्रोच्चारणपूर्वक पवित्रक अर्पित करे, उसके लिये ऐसा ही विधान है। मुमुक्षु पुरुष स्वाहान्त मन्त्रका उच्चारण करे और भोगाभिलाषी पुरुष नमोऽन्त मन्त्रका। ' स्वाहान्त'

English

Having given an offering one should repeat the weapon-mantra, removing obstacle-faults. Even in the five-stone case a little is taught as follows:

अध्याय ९४

श्लोक 10

मध्ये पूर्णशिलान्यासः(९) सुभद्रकलशे ऽर्धतः ।पद्मादिषु च नन्दाद्याः कोणेष्वग्न्यादिषु क्रमात्

madhye pūrṇaśilānyāsaḥ(9) subhadrakalaśe 'rdhataḥ / padmādiṣu ca nandādyāḥ koṇeṣvagnyādiṣu kramāt

हिन्दी अर्थ

सर्वतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा।' ('स्वाहा' की जगह 'नमः' पद रख देनेसे ये ही मन्त्र भोगाभिलाषियोंके उपयोगमें आनेवाले हो जाते हैं; परंतु इनका क्रम ऊपर बताये अनुसार ही होना चाहिए।) गङ्गावतारक अर्पण करनेके पश्चात् हाथ जोड़कर भगवान् शिवसे इस प्रकार

English

In the middle the full stone placed, half in the Subhadra pot; Nanda and the rest on the lotuses and the like in the corners, fire and the others in order;

अध्याय ९४

श्लोक 11

मध्यभावे(१०) चतस्रो ऽपि मातृवद्भावसम्मताः ।ॐ पूर्णे त्वं महाविश्वे(११) सर्वसन्दोहलक्षणे

madhyabhāve(10) catasro 'pi mātṛvadbhāvasammatāḥ / oṃ pūrṇe tvaṃ mahāviśve(11) sarvasandohalakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना करे--' परमेश्वर! आप ही समस्त प्राणियोंकी गति हैं। आप ही चराचर जगतूकी स्थितिके हेतुभूत (अथवा लयके आश्रय) हैं। आप सम्पूर्ण भूतोंके भीतर विचरते हुए उनके साक्षीरूपसे

English

in the absence of the middle, the four are held in the feeling of mothers: "Om Purna, you, of the great universe, bearing the mark of the collection of all,

अध्याय ९४

श्लोक 12

सर्वसम्पूर्णमेवात्र कुरुष्वाङ्गिरसः सुते ।ॐ नन्दे त्वं नन्दिनी पुंसां त्वामत्र स्थापयाम्यहं

sarvasampūrṇamevātra kuruṣvāṅgirasaḥ sute / oṃ nande tvaṃ nandinī puṃsāṃ tvāmatra sthāpayāmyahaṃ

हिन्दी अर्थ

अवस्थित हैं । मन, वाणी और क्रियाद्वारा आपके सिवा दूसरी कोई मेरी गति नहीं है। महेश्वर! मैंने प्रतिदिन आपके पूजनमें जो मन्त्रहीन, क्रियाहीन, द्रव्यहीन तथा जप, होम और अर्चनसे हीन कर्म किया है, जो आवश्यक कर्म नहीं किया है तथा जो शुद्ध वाक्यसे रहित कर्म किया है, वह सब आप पूर्ण करें। परमेश्वर! आप परम पवित्र हैं। आपको अर्पित किया हुआ यह पवित्रक समस्त

English

make all complete here, daughter of Angiras. Om Nanda, you gladden men; I establish you here;

अध्याय ९४

श्लोक 13

प्रासादे तिष्ठ सन्तृप्ता यावच्चन्द्रार्कतारकं ।आयुः कामं श्रियन्नन्दे देहि वासिष्ठ देहिनां(१२)

prāsāde tiṣṭha santṛptā yāvaccandrārkatārakaṃ / āyuḥ kāmaṃ śriyannande dehi vāsiṣṭha dehināṃ(12)

हिन्दी अर्थ

पापोंका नाश करनेवाला है। आपने सर्वत्र व्याप्त होकर इस समस्त चराचर जगत्को पवित्र कर रखा है। देव! मैंने व्याकुलताके कारण अथवा अङ्गवैकल्य-दोषके कारण जिस व्रतको खण्डित

English

stay in the temple, satisfied, as long as moon, sun and stars; Nanda, give life, desire and fortune, O Vasishtha, to the embodied.

अध्याय ९४

श्लोक 14

१ शिलाद्यास्तथेति क॥ २ क्रमश इति घ॥ ३ शम्बरैर् मूर्तिनाधानामिति ख।छ॥ च ।शम्बरैर् मूर्तिमाधानमिति ङ॥ ४ तान् सुधर्मादिकानष्टौ इति ख॥ ५ विभागत इति घ॥ ६ पूर्वादिजयादिषु चेति ग॥ ७ ब्रह्माणं चोपविन्यस्येति ख॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ , च ८ विघ्नदोषनिवारकमिति ग॥ ९ पूर्वशिलान्यास इति घ॥ १० मध्याभावे इति ख॥ , ग॥ च ११ महाभागे इति ग॥ १२ देहि मामिति ख॥ , छ॥ च ।देहि न इति घ॥ :प् ३०१ अस्मिन् रक्षा सदा(१) कार्या प्रासादे यत्नतस्त्वया ।ॐ भद्रे त्वं सर्वदा भद्रं लोकानां कुरु काश्यपि

1 śilādyāstatheti ka.. 2 kramaśa iti gha.. 3 śambarair mūrtinādhānāmiti kha. cha.. ca / śambarair mūrtimādhānamiti ṅa.. 4 tān sudharmādikānaṣṭau iti kha.. 5 vibhāgata iti gha.. 6 pūrvādijayādiṣu ceti ga.. 7 brahmāṇaṃ copavinyasyeti kha.. , gha.. , ṅa.. , cha.. , ca 8 vighnadoṣanivārakamiti ga.. 9 pūrvaśilānyāsa iti gha.. 10 madhyābhāve iti kha.. , ga.. ca 11 mahābhāge iti ga.. 12 dehi māmiti kha.. , cha.. ca / dehi na iti gha.. :p 301 asmin rakṣā sadā(1) kāryā prāsāde yatnatastvayā / oṃ bhadre tvaṃ sarvadā bhadraṃ lokānāṃ kuru kāśyapi

हिन्दी अर्थ

कर दिया है, वह सब आपकी आज्ञारूप सूत्रमें गुँथकर एक--अखण्ड हो जाय'॥ १५-२२ ३ ॥ तत्पश्चात् जप निवेदन करके, उपासक भक्तिपूर्वक भगवानूकी स्तुति करे और उन्हें नमस्कार करके, गुरुको आज्ञाके अनुसार चार मास, तीन मास, तीन दिन अथवा एक दिनके

English

In this temple protection is to be made always by you with effort. Om Bhadra, always make good for the worlds, Kashyapi.

अध्याय ९४

श्लोक 15

आयुर्दा कामदा देवि(२) श्रीप्रदा च सदा भव ।ॐ जये ऽत्र सर्वदा देवि श्रीदा।अयुर्दा च सदा भव(३)

āyurdā kāmadā devi(2) śrīpradā ca sadā bhava / oṃ jaye 'tra sarvadā devi śrīdā.ayurdā ca sadā bhava(3)

हिन्दी अर्थ

लिये ही नियम ग्रहण करे। भगवान् शिवको प्रणाम करके उनसे त्रुटियोंके लिये क्षमा माँगकर व्रती पुरुष कुण्डके समीप जाय और अग्निमें विराजमान भगवान् शिवके लिये भी चार पवित्रक

English

Giver of life, giver of desire, goddess, be ever giver of fortune. Om Jaya, here always, goddess, be giver of fortune and life.

अध्याय ९४

श्लोक 16

ॐ जये ऽत्र सर्वदा(४) देवि तिष्ठ त्वं स्थापिता मय(५) ।नित्यञ्जयाय भूत्यै च स्वामिनी भव भार्गवि

oṃ jaye 'tra sarvadā(4) devi tiṣṭha tvaṃ sthāpitā maya(5) / nityañjayāya bhūtyai ca svāminī bhava bhārgavi

हिन्दी अर्थ

अर्पित करके पुष्प, धूप और अक्षत आदिसे उनकी पूजा करे। इसके बाद रुद्र आदिको अन्तर्बलि एवं पवित्रक निवेदन करे करे और अग्नि आदिको निम्नोक्त मन्त्रोंसे चार आहुति दे। तत्पश्चात् दिक्पालोंको पवित्र एवं बाह्य बलि अर्पित करे। इसके बाद सिद्धान्त- ग्रन्थपर उसके बराबरका पवित्रक अर्पित करे।

English

Om Jaya, here always, goddess, stay, established by me; be always mistress for victory and prosperity, Bhargavi.

अध्याय ९४

श्लोक 17

ॐ रिक्ते ऽतिरिक्तदोषघ्ने(६) सिद्धिमुक्तिप्रदे शुभं ।सर्वदा सर्वदेशस्थे तिष्ठास्मिन् विश्वरूपिणि(७)

oṃ rikte 'tiriktadoṣaghne(6) siddhimuktiprade śubhaṃ / sarvadā sarvadeśasthe tiṣṭhāsmin viśvarūpiṇi(7)

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्त व्याहति-होमके मन्त्र इस प्रकार हैं-

English

Om Rikta, destroying excess faults, giver of accomplishment and liberation, auspicious, ever and everywhere, stay in this, of universal form."

अध्याय ९४

श्लोक 18

गगनायतनन्ध्यात्वा तत्र तत्त्वत्रयं(८) न्यसेत् ।प्रायश्चित्तन्ततो हुत्वा विधिना विसृजेन्मखं

gaganāyatanandhyātvā tatra tattvatrayaṃ(8) nyaset / prāyaścittantato hutvā vidhinā visṛjenmakhaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार व्याहतियोंद्वारा होम करके अग्नि आदिके लिये चार आहुतियाँ देकर दूसरा कार्य करे। उन चार आहुतियोंके मन्त्र इस प्रकार हैं- स्विष्टकृते स्वाहा।' फिर गुरुको शिवके समान चस्त्राभूषण आदि विस्तृत सामग्रीसे पूजा करे। जिसके ऊपर गुरुदेव पूर्णरूपसे संतुष्ट होते हैं, उस साधकका सारा वार्षिक कर्मकाण्ड आदि सफल

English

Having meditated on the sky-temple, one should place the three principles there. Then having made the expiatory oblation one should dismiss the sacrifice by rule.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 94
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.