Agni Purana· Agni Purāṇa
95
अध्याय 95 / 381

Adhyaya 95

60 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ60 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९५

श्लोक 1

प्रतिष्ठा सामग्रीविधानं ईश्वर उवाच वक्ष्ये लिङ्गप्रतिष्ठां च प्रासादे भुक्तिमुक्तिदां ।ताश् चरेत् सर्वदा मुक्तौ भुक्तौ देवदिने सति

pratiṣṭhā sāmagrīvidhānaṃ īśvara uvāca vakṣye liṅgapratiṣṭhāṃ ca prāsāde bhuktimuktidāṃ / tāś caret sarvadā muktau bhuktau devadine sati

हिन्दी अर्थ

हो जाता है--ऐसा परमेश्वरका कथन है। इस प्रकार गुरुका पूजन करके उन्हें हृदयतक लटकता हुआ पवित्रक धारण करावे और ब्राह्मण आदिको भोजन कराकर भक्तिपूर्वक उन्हें वस्त्र आदि दे।

English

I shall describe the mode of installation of a liriga in. temple which yields enjoyment and emancipation. One should always do it for the purpose of enjoyment and emancipation on the day of the god.

अध्याय ९५

श्लोक 2

विना चैत्रेण माघादौ प्रतिष्ठा मासपञ्चके ।१ मुदा इति ख॥ छ॥ च २ कामदे देवीति घ॥ ३ जयेत्रेत्यर्धश्लोकः छ॥ पुस्तके नास्ति ४ ॐ जय एनं सदेति ख॥ छ॥ च ५ मम इति ङ॥ ६ रक्तातिरक्तदोषघ्न इति छ॥ ।रक्तात्रिरक्तदोषघ्ने इति ख॥ ७ सन्तिष्ठास्मिन्नीशरूपिणीति घ॥ ।शर्परूपिणीति ज॥ ८ तत्त्वे तत्त्वत्रयमिति घ॥ ९ सर्वदा मुक्तौ देवादेवे ग्रहे सतीति घ॥ ।सर्वदा मुक्त्यै भुक्त्यै दैवदिने सतीति ङ॥ :प् ३०२ गुरुशुक्रोदये कार्या प्रथमे करणेत्रये

vinā caitreṇa māghādau pratiṣṭhā māsapañcake / 1 mudā iti kha.. cha.. ca 2 kāmade devīti gha.. 3 jayetretyardhaślokaḥ cha.. pustake nāsti 4 oṃ jaya enaṃ sadeti kha.. cha.. ca 5 mama iti ṅa.. 6 raktātiraktadoṣaghna iti cha.. / raktātriraktadoṣaghne iti kha.. 7 santiṣṭhāsminnīśarūpiṇīti gha.. / śarparūpiṇīti ja.. 8 tattve tattvatrayamiti gha.. 9 sarvadā muktau devādeve grahe satīti gha.. / sarvadā muktyai bhuktyai daivadine satīti ṅa.. :p 302 guruśukrodaye kāryā prathame karaṇetraye

हिन्दी अर्थ

उस समय यह प्रार्थना करे कि 'देवेश्वर भगवान् सदाशिव इस दानसे मुझपर प्रसन्न हों।' फिर प्रातःकाल भक्तिपूर्वक स्नान आदि करके भगवान् शंकरके श्रीविग्रहसे पवित्रकोंको समेट ले और आठ फूलोंसे उनकी पूजा करके उनका विसर्जन कर दे। फिर पहलेकी तरह विस्तारपूर्वक नित्य-नैमित्तिक पूजन करके पवित्रक चढ़ाकर प्रणाम करनेके पश्चात् अग्निमें शिवका पूजन

English

The installation ceremony should be performed in the five months commencing with magha (February-March) except (the month of) caitra (April-May) and in the first three karanas (one of the eleven divisions of the day) at the rising of the

अध्याय ९५

श्लोक 3

शुक्लपक्षे विशेषेण कृष्णे वा पञ्चमन्दिनं(१) ।चतुर्थीं नवमीं षष्ठीं वर्जयित्वा चतुर्दशीं

śuklapakṣe viśeṣeṇa kṛṣṇe vā pañcamandinaṃ(1) / caturthīṃ navamīṃ ṣaṣṭhīṃ varjayitvā caturdaśīṃ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् पूजा-मण्डपमें प्रवेश करके भगवान् करे

English

(The ceremony should be undertaken) especially in the bright fortnight or in the dark fortnight omitting the fifth, fourth, ninth, eighth and fourteenth days (of the fortnight).

अध्याय ९५

श्लोक 4

शोभनास्तिथयः शषाः क्रूरवारविवर्जिताः ।शतभिषा धनिष्ठार्द्रा अनुरोधोत्तरत्रयं(२)

śobhanāstithayaḥ śaṣāḥ krūravāravivarjitāḥ / śatabhiṣā dhaniṣṭhārdrā anurodhottaratrayaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

शिवका स्तवन करते हुए प्रणामपूर्वक क्षमा- प्रार्थना करे । प्रायश्चित्त-होम करके खीरकी आहुति दे। मन्दस्वरमें मन्त्र बोलकर पूर्णाहुति करके अग्निमें विराजमान शिवका विसर्जन करे। फिर व्याहति-होम करके, निष्टुरा्वारा अग्निको निरुद्ध

English

The Saturn, Mars, Sun and Ketu (the descending node o t e Moon) are commendable in the sixth, and third places. Both the good and bad (planets) in the eleventh place are cruel.

अध्याय ९५

श्लोक 5

रोहिणी श्रवणश्चेति(३) स्थिरारम्भे महोदयाः ।लग्नञ्च कुम्भसिंहालितुलास्त्रीवृषधन्विनां

rohiṇī śravaṇaśceti(3) sthirārambhe mahodayāḥ / lagnañca kumbhasiṃhālitulāstrīvṛṣadhanvināṃ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अस्त्र-मन्त्रसे प्रायश्चित्त-होम करके पूर्णाहुति दे। भोग-सामग्रीकी इच्छावाले पुरुषको चाहिए कि वह भगवान् शिवको अपना सारा कर्म समर्पित करे और कहे-- प्रभो! आपकी

English

(The two constellations) pisces and aries have a dura¬ tion of three and three-fourth nadis (two and a half nadis are equal to one hour). The (constellations) taurus and acquarious have a duration of three and three-fourth nadis.

अध्याय ९५

श्लोक 6

शस्तो जीवो नवर्क्षेषु सप्तस्थानेषु सर्वदा ।बुधः षडष्टदिक्सप्ततुर्येषु विनर्तुं(४) शितः

śasto jīvo navarkṣeṣu saptasthāneṣu sarvadā / budhaḥ ṣaḍaṣṭadiksaptaturyeṣu vinartuṃ(4) śitaḥ

हिन्दी अर्थ

कृपासे मेरा यह कर्म मनोवाञ्छित फलका साधक हो।' मोक्षकी कामना रखनेवाला पुरुष भगवान् शिवसे इस प्रकार प्रार्थना करे-- नाथ! यह कर्म मेरे लिये बन्धनकारक न हो।' इस तरह प्रार्थना करके अग्निमें स्थित शिवको नाडीयोगके

English

Capricorn and gemini have a duration of five (nadis), Sagittarius, scorpion, leo and cancer have a duration of five and three-fourth (nadis) and libra and virgo have a duration of five and a half ghatikas (synonym of nadi)-

अध्याय ९५

श्लोक 7

सप्तर्तुत्रिदशादिस्थः(५) शशाङ्कोबलदः सदा(६) ।रविर्दशत्रिषट्संस्थो राहुस्त्रिदशषड्गतः

saptartutridaśādisthaḥ(5) śaśāṅkobaladaḥ sadā(6) / ravirdaśatriṣaṭsaṃstho rāhustridaśaṣaḍgataḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा अन्तरात्मामें स्थित शिवमें संयोजित करे। फिर अणुसमूहका हृदयमें न्यास करके अग्निदेवका विसर्जन कर दे और आचमन करके पूजा- मण्डपके भीतर प्रविष्ट हो, कलशके जलको सब

English

(The constellations) leo, taurus and acquarius are statio¬ nary and yield success. (The constellations) Sagittarius, libra and aries are movables.. The third (constellations) have both the characteristics.

अध्याय ९५

श्लोक 8

षट्त्रिस्थानगताः शस्ता मन्दाङ्गारार्ककेतवः ।शुभ्राः क्रूरश् च पापाश् च सर्व एकादशस्थिताः

ṣaṭtristhānagatāḥ śastā mandāṅgārārkaketavaḥ / śubhrāḥ krūraś ca pāpāś ca sarva ekādaśasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

ओर छिड़कते हुए भगवान् शिवसे संयुक्त करके कहे--' प्रभो! मेरी त्रुटियोंको क्षमा करो।' इसके बाद विसर्जन कर दे॥ ३९--४२॥ तदनन्तर लोकपाल आदिका विसर्जन करके भगवान् शिवकी प्रतिमासे पवित्रक लेकर चण्डेश्वरकी प्रतिमामें उनकी भी पूजा करके उन्हें

English

Jupiter, Venus and Mercury in these (houses) yield all perfections. The presence of wicked planets in the third, fourth and eleventh houses from the lagna are beneficial.

अध्याय ९५

श्लोक 9

एषां दृष्टिर्मुनौ पूर्णा(७) त्वार्धिकी ग्रहभूतयोः ।पादिकी रामदिक्स्थाने चतुरष्टौ(८) पादवर्जिता

eṣāṃ dṛṣṭirmunau pūrṇā(7) tvārdhikī grahabhūtayoḥ / pādikī rāmadiksthāne caturaṣṭau(8) pādavarjitā

हिन्दी अर्थ

वह पवित्रक अर्पित करे और शिवनिर्माल्य आदि सारी सामग्री पवित्रकके साथ ही उन्हें समर्पित कर दे। अथवा वेदीपर पूर्ववत् विधिपूर्वक चण्डेश्वरकी पूजा करे और उनसे प्रार्थनापूर्वक

English

Leaving apart a quarter of the platform nine or five fire pits or a single pit (should be dug up) in the north-east or east (The digging of one pit) is done only m the case of the wor¬ ship of the preceptor.

अध्याय ९५

श्लोक 10

पादान्यूनचतुर्नाडी भोगः स्यान्मीनमेषयोः ।वृषकुम्भौ च भुञ्जाते चतस्रः पादवर्जिताः

pādānyūnacaturnāḍī bhogaḥ syānmīnameṣayoḥ / vṛṣakumbhau ca bhuñjāte catasraḥ pādavarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

कहे-'चण्डनाथ! मैंने जो कुछ वार्षिक कर्म किया है, वह यदि न्यूनता या अधिकताके दोषसे युक्त है, तो आपकी आज्ञासे वह दोष दूर होकर मेरा कर्म साङ्गोपाङ्ग परिपूर्ण हो जाय।' इस प्रकार प्रार्थना करके देवेश्वर चण्डको नमस्कार करे और स्तुतिके पश्चात् उनका विसर्जन कर दे। निर्माल्यका त्याग करके, शुद्ध हो भगवान् शिवको नहलाकर उनका पूजन करे। घरसे पाँच योजन दूर रहनेपर

English

The aperture should be above that. It should resemble the leaf of the holy fig tree in its shape. (The aperture should be) an angula in height and eight angulas in breadth.

अध्याय ९५

श्लोक 11

मकरो मिथुनं पञ्च चापालिहरिकर्कटाः ।पादीनाः षट् तुलाकन्ये घटिकाः सार्धपञ्च च

makaro mithunaṃ pañca cāpāliharikarkaṭāḥ / pādīnāḥ ṣaṭ tulākanye ghaṭikāḥ sārdhapañca ca

हिन्दी अर्थ

भी गुरुके समीप पवित्रारोहण-कर्मका सम्पादन करना चाहिए

English

Its length (should be) half the length of the pit and (should be) in the same level as the neck. The apertures of the fire pits on the east, south-east and south should face the north.

अध्याय ९५

श्लोक 12

१ कृष्णेप्यापञ्चमं दिनमिति ख॥ , छ॥ च ।कृष्णेप्यापञ्चमाद्दिनादिति घ॥ २ अनुराधोत्तरात्रयमिति च॥ ३ श्रवणश् चैते इति च॥ ४ बुधः षडृतुतुर्येषु दिक्सप्ताह विनेति छ॥ ।बुधः षड्द्व्यष्टतुर्षेषु दिक्सप्तषड् विनेति ख॥ ५ सप्तायत्रिदशादिस्थ इति ख॥ छ॥ च ६ बुधः षडष्टदिगित्यादिः, बलदः सदा इत्य् अन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति ७ एवं दृष्टिवले पूर्णादिति छ॥ ।एवं दृष्टिवले पूर्णेति ख॥ ८ वस्वष्टौ इति ख॥, छ॥ च :प् ३०३ केशरी वृषभः कुम्भः स्थिराः स्युः सिद्धिदायकाः ।चरा धनुस्तुलामेषा द्विःस्वभावास्तृतीयकाः(१)

1 kṛṣṇepyāpañcamaṃ dinamiti kha.. , cha.. ca /kṛṣṇepyāpañcamāddināditi gha.. 2 anurādhottarātrayamiti ca.. 3 śravaṇaś caite iti ca.. 4 budhaḥ ṣaḍṛtuturyeṣu diksaptāha vineti cha.. / budhaḥ ṣaḍdvyaṣṭaturṣeṣu diksaptaṣaḍ vineti kha.. 5 saptāyatridaśādistha iti kha.. cha.. ca 6 budhaḥ ṣaḍaṣṭadigityādiḥ, baladaḥ sadā ity antaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 7 evaṃ dṛṣṭivale pūrṇāditi cha.. / evaṃ dṛṣṭivale pūrṇeti kha.. 8 vasvaṣṭau iti kha.., cha.. ca :p 303 keśarī vṛṣabhaḥ kumbhaḥ sthirāḥ syuḥ siddhidāyakāḥ / carā dhanustulāmeṣā dviḥsvabhāvāstṛtīyakāḥ(1)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “पवित्रारोपणकी विधिका वर्णन” नामक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ दमनकारोपणकी विधि

English

It should face the east (if the fire pits have been located) in other directions, while those situated at the other points of compass should have their outlets turned towards the north¬ east. The twenty-fourth of the fire receptacles is called the angula (finger breadth).

अध्याय ९५

श्लोक 13

शुभः(२) शुभग्रहैर् दृष्टः शस्तो लग्नःशुभाश्रितः(३) ।गुरुशुक्रबुधे युक्तो लग्नो दद्याद्बलायुधी(४)

śubhaḥ(2) śubhagrahair dṛṣṭaḥ śasto lagnaḥśubhāśritaḥ(3) / guruśukrabudhe yukto lagno dadyādbalāyudhī(4)

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वर कहते हैं-स्कन्द। अब मैं दमनकारोपणको विधिका वर्णन करूँगा। इसमें भी सब कार्य पूर्ववत् करने चाहिए। प्राचीन कालमें भगवान् शंकरके कोपसे भैरवकी उत्पत्ति

English

The four entrances (to the sacrificial shed) on the east etc. should be made of (woods of) plaksa, udumbara, aivattha and vafa (trees) which duly (stand for) peace, prosperity, strength and health.

अध्याय ९५

श्लोक 14

राज्यं शौर्यं(५) बलं पुत्रान् यशोधर्मादिकं बहु ।प्रथमः सप्तमस्तुर्यो दशमः केन्द्र उच्यते

rājyaṃ śauryaṃ(5) balaṃ putrān yaśodharmādikaṃ bahu / prathamaḥ saptamasturyo daśamaḥ kendra ucyate

हिन्दी अर्थ

हुई। भैरवने देवताओंका दमन आरम्भ किया। यह देख त्रिपुरारि शिवने रुष्ट होकर भैरवको शाप दिया-'तुम वृक्ष हो जाओ।' फिर भैरवके क्षमा माँगनेपर प्रसन्न हो भगवान् शिव बोले-जो मनुष्य तुम्हारे पत्रोँद्वारा पूजन करेंगे, अथवा तुम्हारी पूजा करेंगे, उनका मनोवाञ्छित फल पूरा होगा। उनको इच्छा किसी तरह अपूर्ण नहीं रहेगी।' सप्तमी या त्रयोदशी तिथिको मन्त्रवेत्ता

English

(The sheds) should be eighteen cubits in length, one cubit high and half (the length) in breadth and should be decorat¬ ed with mango leaves.

अध्याय ९५

श्लोक 15

गुरुशुक्रबुधास्तत्र सर्वसिद्धिप्रसादकाः ।त्र्येकादशचतुर्थस्था(६) लग्नात् पापग्रहाः शुभाः

guruśukrabudhāstatra sarvasiddhiprasādakāḥ / tryekādaśacaturthasthā(6) lagnāt pāpagrahāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष संहिता-मन्त्रोंसे दमनक-वृक्षकी पूजा करके उसे भगवान् शंकरके वाक्यका स्मरण दिलाते हुए

English

The banners should have (colours) resembling (the co ours) of a rainbow (or be) red, black, tawny, (or) of the

अध्याय ९५

श्लोक 16

अतोप्यनीचकर्माथं(७) योज्यास्तिथ्यादयो बुधैः ।धाम्नः पञ्चगुणां भूमिं त्यक्त्वा वा धानसम्मितां(८)

atopyanīcakarmāthaṃ(7) yojyāstithyādayo budhaiḥ / dhāmnaḥ pañcaguṇāṃ bhūmiṃ tyaktvā vā dhānasammitāṃ(8)

हिन्दी अर्थ

शिवकार्य समुद्दिश्य नेतव्योऽसि शिवाज्ञया ॥ “दमनक ! तुम भगवान् शंकरके कृपाप्रसादसे प्रकट हुए हो। तुम यहाँ संनिहित हो जाओ। भगवान् शिवको आज्ञासे उन्हींके कार्यके उददेश्यसे मुझे तुम्हें अपने साथ ले जाना है।' घरपर भी उस वृक्षको आमन्त्रित करे और सायंकालमे अधिवासन-कर्म सम्पन्न करे। विधिपूर्वक सूर्य, शंकर और अग्निदेवकी पूजा करके, इष्टदेवताके

English

The decoctions made up from the barks of nyagrodha, udumbara, aivaltha, cuta and jamb u and eight palas (a measure of weight) of the essence of flowers should be taken.

अध्याय ९५

श्लोक 17

हस्ताद् द्वादशसोपानात्(९) कुर्यान्मण्डमग्रतः ।चतुरस्रं चतुर्द्वारं स्नानार्थन्तु(१०) तदर्धतः

hastād dvādaśasopānāt(9) kuryānmaṇḍamagrataḥ / caturasraṃ caturdvāraṃ snānārthantu(10) tadardhataḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चिम भागमें मिट्टीके साथ संयुक्त करके उस वृक्षको जड़को स्थापित करे। वामदेव-मन्त्र अथवा शिरोमन्त्रसे उस वृक्षकी नाल तथा आँवलेका फल उत्तर दिशामें रखे। उसके टूटे हुए पत्रको

English

A pitcher having thousand holes should be use or bathing and the yellow pigment for decoration. Ro°ts 0 _ an ' reds of herbs (are needed). Therein (the roots of) vijaya, laks- mana, bald, gu<fuci, atibald, fidthd, sahadeva, Satdvari rddhi, suvarcala and vrddhi have been prescribed separately for bathing.

अध्याय ९५

श्लोक 18

एकास्यं चतुरास्यं वा रौद्र्यां प्राच्युत्तरेथवा(११) ।हास्तिको दशहस्तो वै मण्डपोर्ककरो ऽथवा

ekāsyaṃ caturāsyaṃ vā raudryāṃ prācyuttarethavā(11) / hāstiko daśahasto vai maṇḍaporkakaro 'thavā

हिन्दी अर्थ

दक्षिणमें तथा पुष्प और धावनको पूर्वमें स्थापित ईशानकोणमें एक दोनेमें उसके फल और मूलको रखकर भगवान् शिवका पूजन करे। उस वृक्षकी जड़, नाल, पत्र, फूल और फल-इन पाँचों अङ्गोंको अज्जलिमें लेकर

English

The sacrificial small pitcher, the pitcher

अध्याय ९५

श्लोक 19

द्विहस्तोत्तरया वृद्ध्या(१२) शेषं स्यान्मण्डपाष्टकं ।१ कर्कटो मकरो द्विस्थः प्रव्रज्याकार्यनाशकाः ।गुरुशक्रबुधास्तत्र सर्वसिद्धिप्रदायका इति ग।घ॥ पुस्तके ऽधिकः पाठः २ स्थिर इति ग॥ ३ शुभान्वित इति ख॥ , छ॥ च ४ धनायुषीति ग॥ ५ राज्यं सौख्यमिति ख॥ ६ द्व्येकादशचतुर्थस्था इति छ॥ ।त्र्येकादशेत्यर्धश्लोको ग॥ पुस्तके नास्ति ७ अतोन्येनिष्ठकर्मार्थमिति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ८ त्यक्त्वा वा चापसम्मितामिति ख॥ ।त्यक्त्वा वा रामसम्मितामिति छ॥ ९ हस्ताद्वा दशसोपानादिति ख॥ ।हस्तान् वा दश सोपानादिति ख॥ १० स्नानार्हं चेति ङ॥ ११ प्राच्युतरे तथेति ङ॥ १२ द्विहस्तोत्तरयावृत्त्या इति घ॥ :प् ३०४ वेदी चतुष्करा मध्ये कोणस्तम्भेन संयुता(१)

dvihastottarayā vṛddhyā(12) śeṣaṃ syānmaṇḍapāṣṭakaṃ / 1 karkaṭo makaro dvisthaḥ pravrajyākāryanāśakāḥ / guruśakrabudhāstatra sarvasiddhipradāyakā iti ga. gha.. pustake 'dhikaḥ pāṭhaḥ 2 sthira iti ga.. 3 śubhānvita iti kha.. , cha.. ca 4 dhanāyuṣīti ga.. 5 rājyaṃ saukhyamiti kha.. 6 dvyekādaśacaturthasthā iti cha.. / tryekādaśetyardhaśloko ga.. pustake nāsti 7 atonyeniṣṭhakarmārthamiti kha.. , gha.. , cha.. ca 8 tyaktvā vā cāpasammitāmiti kha.. / tyaktvā vā rāmasammitāmiti cha.. 9 hastādvā daśasopānāditi kha.. / hastān vā daśa sopānāditi kha.. 10 snānārhaṃ ceti ṅa.. 11 prācyutare tatheti ṅa.. 12 dvihastottarayāvṛttyā iti gha.. :p 304 vedī catuṣkarā madhye koṇastambhena saṃyutā(1)

हिन्दी अर्थ

आमन्त्रित करते हुए सिरपर रखे और इस प्रकार कहे-' देवेश्वर! मैं आज आपको निमन्त्रित करता हूँ। कल प्रातःकाल मुझे तपस्याका लाभ लेना है--की हुई उपासनाको सफल बनाना है।

English

There should be one hundred and eight sticks of arka, palate, khadira, amarga, pippala, udumbara, fami, darva as also green kuia.

अध्याय ९५

श्लोक 20

वेदीपादान्तरं त्यक्त्वा(२) कुण्डानि नव पञ्च वा ।एकं वा शिवकाष्ठायां(३) प्राच्यां वा तद्गुरोः परं

vedīpādāntaraṃ tyaktvā(2) kuṇḍāni nava pañca vā / ekaṃ vā śivakāṣṭhāyāṃ(3) prācyāṃ vā tadguroḥ paraṃ

हिन्दी अर्थ

वह सब कार्य आपकी आज्ञासे पूर्ण हो।' तत्पश्चात् पात्रमें रखे हुए शेष पवित्रकको मूल- जगदीश्वर शिवका गन्ध-पुष्प आदिसे पूजन करे॥ ८--१० ॥ तदनन्तर नित्य-नैमित्तिक कर्म करके दमनकसे पूजन करे। शेष दमनकको अञ्जलिमें लेकर--

English

Worship of the custodians of images should be a quarter less than that stated before and that of those who repeat (the mantra of) the weapon is still a fourth less than that. Worships-

अध्याय ९५

श्लोक 21

मुष्टिमात्रं शतार्धे स्याच्छते चारत्रिमात्रकं(४) ।हस्तं सहस्रहोमे स्यान्नियुते तु द्विहास्तिकं(५)

muṣṭimātraṃ śatārdhe syācchate cāratrimātrakaṃ(4) / hastaṃ sahasrahome syānniyute tu dvihāstikaṃ(5)

हिन्दी अर्थ

चार मन्त्रोद्वारा दमनक चढ़ाकर शिवका पूजन करना चाहिए। तदनन्तर दमनककी चौथी अञ्जलि लेकर ' ॐ हौं महेश्वराय मखं पूरय पूरय शूलपाणये नमः ।'--इस मन्त्रके उच्चारणपूर्वक भगवान् शिवको

English

The diamond, sun-stone, sapphire, atinila, pearl, topaz, ruby, lapis lazuli are the eight gems.

अध्याय ९५

श्लोक 22

लक्षे चतुष्कारं कुण्डं कोटिहोमे ऽष्टहस्तकं ।भगाभमग्नौ(६) खण्डेन्दु दक्षे त्र्यस्रञ्च नैरृते

lakṣe catuṣkāraṃ kuṇḍaṃ koṭihome 'ṣṭahastakaṃ / bhagābhamagnau(6) khaṇḍendu dakṣe tryasrañca nairṛte

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार शिव और अग्निको पूजा करके गुरुकी विशेषरूपसे अर्चना करते हुए प्रार्थना करे--' भगवन्! मैंने दमनकद्वारा पूजनकर्ममें जो न्यूनता या अधिकता कर दी है, वह सब आपकी कृपासे परिपूर्ण हो जाय।' इस रीतिसे दमनकारोपण-कर्मका सम्पादन करके मनुष्य चैत्रमासजनित सम्पूर्ण फलको पाता है और अन्तमें स्वर्ग-लोकको जाता है

English

USira (the fragrant root of a plant), madhavakranta, red sandal, agallochum, sandalwood, sarika, kustha, and iankhmi are the (eight) kinds of herbs.

अध्याय ९५

श्लोक 23

षडस्रं वायवे पद्मं(७) सौम्ये चाष्टास्रकं शिवे ।तिर्यक्पातशिवं खातमूर्ध्वं(८) मेखलया सह

ṣaḍasraṃ vāyave padmaṃ(7) saumye cāṣṭāsrakaṃ śive / tiryakpātaśivaṃ khātamūrdhvaṃ(8) mekhalayā saha

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'दमनकारोपणकी विधिका वर्णन” नामक अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The six-angled for Vayu, a lotus in the north, an eight-angled for Shiva; the pit dug slantwise for Shiva, above with the girdle.

अध्याय ९५

श्लोक 24

तद्वहिर्मेखलास्तिस्रो वेदवह्नियमाङ्गुलैः(९) ।अङ्गुलैः षड्भिरेका वा कुण्डाकारास्तु मेखलाः

tadvahirmekhalāstisro vedavahniyamāṅgulaiḥ(9) / aṅgulaiḥ ṣaḍbhirekā vā kuṇḍākārāstu mekhalāḥ

हिन्दी अर्थ

समयाचार-दीक्षाको विधि भगवान् महेश्वर कहते हैं-स्कन्द! अब मैं बद्ध जीव) शुद्ध विद्याद्वारा अनुग्राह्य कहा गया भोग और मोक्षकी सिद्धिके लिये दीक्षाको विधि है। वह तीन प्रकारका होता है-पहला विज्ञानाकल, बताऊँगा, जो समस्त पापोंका नाश करनेवाली है दूसरा प्रलयाकल तथा तीसरा सकल॥ १ ३ ॥ तथा जिसके द्वारा मल और माया आदि पाशोंका

English

Outside it are three girdles with finger-measures of Veda, fire and Yama; or one of six fingers; the girdles are of the shape of the pit.

अध्याय ९५

श्लोक 25

तासामुपरि योनिः स्यान्मध्ये ऽश्वत्थदलाकृतिः ।उच्छ्रायेणाङ्गुलं तस्माद्विस्तारेणाङ्गुलाष्टकं(१०)

tāsāmupari yoniḥ syānmadhye 'śvatthadalākṛtiḥ / ucchrāyeṇāṅgulaṃ tasmādvistāreṇāṅgulāṣṭakaṃ(10)

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे प्रथम अर्थात् 'विज्ञानाकल' पशु

English

Above them is the yoni, in the middle shaped like a pipal leaf; a finger in height, eight fingers in breadth;

अध्याय ९५

श्लोक 26

दैर्घ्यं कुण्डार्धमानेन कुण्डकण्ठसमो ऽधरः ।पूर्वाग्नियाम्यकुण्डानां योनिः स्यादुत्तरानना

dairghyaṃ kuṇḍārdhamānena kuṇḍakaṇṭhasamo 'dharaḥ / pūrvāgniyāmyakuṇḍānāṃ yoniḥ syāduttarānanā

हिन्दी अर्थ

निवारण किया जाता है। जिससे शिष्यमें ज्ञानकी केवल मलरूप पाशसे युक्त होता है,' दूसरा उत्पत्ति करायी जाती है, उसका नाम ' दीक्षा' है। वह अर्थात् “प्रलयाकल' पशु मल और कर्म -इन दो भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाली है। पशु (पाश- पाशोंसे आबद्ध होता है तथा तीसरा अर्थात् १. जो परमात्माके स्वरूपको पहचानकर जप, ध्यान तथा संन्यासद्वारा अथवा भोगद्वारा कर्मोका क्षय कर डालता है और कर्मोंका क्षय हो जानेके कारण जिसके लिये शरीर और इन्द्रिय आदिका कोई बन्धन नहीं रहता, उसमें केवल मलरूपी पाश (बन्धन) रह जाता है, उसे 'विज्ञानाकल' कहते हैं। मल तीन प्रकारके होते हैं-' आणव-मल', ' कर्मज-मल', तथा मायेय-मल'। विज्ञानाकलमें केवल आणव-मल रहता है। वह विज्ञान (तत्त्वज्ञान) -द्वारा अकल--कलारहित (कलादि भोग-बन्धनोंसे शून्य) हो जाता है, इसलिये उसकी

English

length by half the pit-measure; the lower equal to the pit's neck. For the east, southeast and south pits the yoni faces north;

अध्याय ९५

श्लोक 27

पूर्वानना तु शेषाणामैशान्ये ऽन्यतरा तयोः ।१ कोणस्तम्भेषु संयुतेति क॥ , ग॥ , घ॥ च ।कोणस्तम्भेषु सन्मतेति ङ॥ ।कोणस्तम्भेनुसंयुतेति ख॥ , छ॥ च २ वेदी पादान्तरं त्यक्तेति घ॥ , ङ॥ , च ३ शिवकाष्टादौ इति ग॥ ४ शतार्धस्य शते वह्निमात्रकमिति छ॥ ।शतार्धस्य शते वारत्रिमात्रकमिति घ॥ ।शतार्धस्य शते वा वह्निमात्रकमिति ङ॥ ५ द्विहस्तकमिति ख॥ ६ खद्गाभमग्नौ इति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ७ पद्मे इति ख॥ , घ॥ च ८ तिर्यक् पातसममूर्ध्वमिति ख॥ , ग॥ , घ॥ च ९ वेदवह्नियवाङ्गुलैर् इति घ॥ १० तस्य विस्तरेणाङ्गुलाष्टकमिति घ॥ :प् ३०५ कुण्डानां यश् चतुर्विंशो भागः सोङ्गुल इत्य् अतः

pūrvānanā tu śeṣāṇāmaiśānye 'nyatarā tayoḥ / 1 koṇastambheṣu saṃyuteti ka.. , ga.. , gha.. ca / koṇastambheṣu sanmateti ṅa.. / koṇastambhenusaṃyuteti kha.. , cha.. ca 2 vedī pādāntaraṃ tyakteti gha.. , ṅa.. , ca 3 śivakāṣṭādau iti ga.. 4 śatārdhasya śate vahnimātrakamiti cha.. / śatārdhasya śate vāratrimātrakamiti gha.. / śatārdhasya śate vā vahnimātrakamiti ṅa.. 5 dvihastakamiti kha.. 6 khadgābhamagnau iti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca 7 padme iti kha.. , gha.. ca 8 tiryak pātasamamūrdhvamiti kha.. , ga.. , gha.. ca 9 vedavahniyavāṅgulair iti gha.. 10 tasya vistareṇāṅgulāṣṭakamiti gha.. :p 305 kuṇḍānāṃ yaś caturviṃśo bhāgaḥ soṅgula ity ataḥ

हिन्दी अर्थ

“विज्ञानाकल' संज्ञा होती है।

English

of the rest it faces east; in the northeast, either of the two. The twenty-fourth part of the pits is called a finger — thus.

अध्याय ९५

श्लोक 28

प्लक्षोदुम्वरकाश्वत्थवटजास्तोरणाः क्रमात् ।शान्तिभूतिबलारोग्यपूर्वाद्या नामतः क्रमात्

plakṣodumvarakāśvatthavaṭajāstoraṇāḥ kramāt / śāntibhūtibalārogyapūrvādyā nāmataḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

२. जिस जीवात्माके देह, इन्द्रिय आदि प्रलयकालमें लीन हो जाते हैं, इससे उसमें मायेय मल तो नहीं रहता, परंतु आणव और कर्मज--ये दो मलरूपी पाश (बन्धन) रह जाते हैं, वह प्रलयकालमें ही अकल (कलारहित) होनेके कारण “प्रलयाकल' कहलाता है। 'सकल' पशु कला आदिसे लेकर भूमिपर्यन्त मल, माया तथा कर्म-त्रिविध पाशोंसे बँधा सारे तत्त्वसमूहोंसे बँधा होता है (अर्थात् वह हुआ बताया गया है।)'॥ २-३‡॥

English

Arches of plaksha, udumbara, kashtha-ashvattha and banyan, in order, named Shanti, Bhuti, Bala, Arogya and so on in order.

अध्याय ९५

श्लोक 29

पञ्चषट्सप्तहस्तानि हस्तखातस्थितानि च ।तदर्धविस्तराणि स्युर्युतान्याम्रदलादिभिः

pañcaṣaṭsaptahastāni hastakhātasthitāni ca / tadardhavistarāṇi syuryutānyāmradalādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

जिस जीवात्मामें आणव, मायेय और कर्मज-तीनों मल (पाश) रहते हैं, वह कला आदि भोग-बन्धनॉंसे युक्त होनेके कारण 'सकल' कहा गया है । पाशुपत-दर्शनके अनुसार विज्ञानाकल पशु (जीव)-के भी दो भेद हैं-' समाप्त कलुष' और ' असमाप्त कलुष'। (१) जीवात्मा जो कर्म करता है, उस प्रत्येक कर्मकी तह मलपर जमती रहती है। इसी कारण उस मलका परिपाक नहीं होने पाता; किंतु जब कर्मका त्याग हो जाता है, तब तह न जमनेके कारण मलका परिपाक हो जाता है और जीवात्माके सारे कलुष समाप्त

English

Five, six and seven cubits, and standing in a cubit-pit, half the breadth, adorned with mango leaves and the like.

अध्याय ९५

श्लोक 30

इन्द्रायुधोपमा रक्ता कृष्णा धूम्रा शशिप्रभा ।शुक्लाभा(१) हेमवर्णा च पताका स्फाटिकोपमा

indrāyudhopamā raktā kṛṣṇā dhūmrā śaśiprabhā / śuklābhā(1) hemavarṇā ca patākā sphāṭikopamā

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं, इसीलिये वह 'समाप्त-कलुष' कहलाता है। ऐसे जीवात्माओंको भगवान् आठ प्रकारके 'विद्येश्वर'-पदपर पहुँचा देते हैं। उनके नाम ये हैं- अनन्तश्चैव सूक्ष्मश्च तथैव च शिवोत्तमः। एकनेत्रस्तथैवैकरुद्रश्चापि त्रिमूर्तिकः ॥

English

A banner like Indra's bow, red, black, smoky, moon-bright, white-hued and golden, like crystal.

अध्याय ९५

श्लोक 31

पूर्वादितोब्जजे(२) रक्ता नीलानन्तस्य(३) नैरृते ।पञ्चहस्तास्तदर्धाश् च ध्वजा दीर्घाश् च विस्तराः

pūrvāditobjaje(2) raktā nīlānantasya(3) nairṛte / pañcahastāstadardhāś ca dhvajā dīrghāś ca vistarāḥ

हिन्दी अर्थ

“(१) अनन्त, (२) सूक्ष्म, (३) शिवोत्तम, (४) एकनेत्र, (५) एकरुद्र, (६) त्रिमूर्ति, (७) श्रीकण्ठ और (८) शिखण्डी ।'

English

In the east and others lotus-born red; blue for Ananta in the southwest. Five cubits and half; banners long and wide;

अध्याय ९५

श्लोक 32

हस्तप्रदेशिता दण्डा ध्वजानां पञ्चहस्तकाः ।वल्मीकाद्दन्तिदन्ताग्रात्तथा(४) वृषभशृङ्गतः

hastapradeśitā daṇḍā dhvajānāṃ pañcahastakāḥ / valmīkāddantidantāgrāttathā(4) vṛṣabhaśṛṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

(२) ' असमाप्त-कलुष' वे हैं, जिनकी कलुषराशि अभी समाप्त नहीं हुई है। ऐसे जीवात्माओंको परमेश्वर 'मन्त्र' स्वरूप दे देता है। कर्म तथा शरीरे रहित किंतु मलरूपी पाशमें बँधे हुए जीवात्मा ही 'मन्त्र' हैं और इनकी संख्या सात करोड़ है। ये सब अन्य जीवात्माओंपर अपनी कृपा करते रहते हैं। ' तत्त्व-प्रकाश' नामक ग्रन्थमें उपर्युक्त विषयके संग्राहक श्लोक इस प्रकार हैं- पशवस्त्रिविधाः प्रोक्ता विज्ञानप्रलयाकलौ सकलः । मलयुक्तस्तत्राद्यो मलकर्मयुतो द्वितीयः स्यात्॥ मलमायाकर्मयुतः सकलस्तेषु द्विधा भवेदाद्यः । आद्यः समाप्तकलुषोऽसमाप्तकलुषो द्वितीयः स्यात्॥ आद्या ननु गृह्य शिवो विद्येशत्वे नियोजयत्यष्टौ । मन्त्रांश्च करोत्यपरान् ते चोक्ताः कोट्यः सप्त॥

English

staffs of a cubit, for banners of five cubits; from an anthill, the tip of an elephant tusk, a bull's horn,

अध्याय ९५

श्लोक 33

पद्मषण्डाद्वराहाञ्च गोष्ठादपि चतुष्पथात् ।मृत्तिका द्वादश ग्राह्या वैकुण्ठेष्टौ पिनाकिनि

padmaṣaṇḍādvarāhāñca goṣṭhādapi catuṣpathāt / mṛttikā dvādaśa grāhyā vaikuṇṭheṣṭau pinākini

हिन्दी अर्थ

“प्रलयाकल' भी दो प्रकारके होते हैं-'पक्वपाशद्वय' और ' अपक्वपाशद्वय'। (१) जिनके मल तथा कर्मरूपी दोनों पाशोंका परिपाक हो गया है, वे “पक्वपाशद्वय' होकर मोक्षको प्राप्त हो जाते हैं। (२) ' अपक्वपाशद्वय' जीव पुर्यष्टकमय देह धारण करके नाना प्रकारके कर्मोंको करते हुए नाना योनियोंमें घूमा करते हैं।

English

a lotus-bed, a boar, a cowpen, a crossroads — twelve clays are to be taken; for Vaikuntha eight; for Pinaki.

अध्याय ९५

श्लोक 34

न्यग्रोधोदुम्वराश्वत्थचूतजम्वुत्वगुद्भवं ।कषायपञ्चकं ग्राह्यमार्तवञ्च फलाष्टकं

nyagrodhodumvarāśvatthacūtajamvutvagudbhavaṃ / kaṣāyapañcakaṃ grāhyamārtavañca phalāṣṭakaṃ

हिन्दी अर्थ

“सकल' जीवोंके भी दो हैं-'पक्वकलुष' भेद और 'अपक्वकलुष'। (१) जैसे-जैसे जीवात्माके मल, कर्म तथा माया -इन पाशोंका परिपाक बढ़ता जाता है, वैसे-वैसे ये सब पाश शक्तिहीन होते जाते हैं। तब वे पक्वकलुष जीवात्मा “मन्त्रेश्वर कहलाते हैं। सात करोड़ मन्त्ररूपी जीव-विशेषोंके, जिनका ऊपर वर्णन हो चुका है, अधिकारी ये ही ११८ मन्त्रेश्वर जीव हैं। (२) अपकवकलुष जीव भवकूपमें गिरते हैं। नारदपुराणमें शैव-महातन्त्रकी मान्यताके अनुसार पाँच प्रकारके पाश बताये गये हैं-(१) मलज, (२) कर्मज, (३) मायेय (मायाजन्य), (४) तिरोधान --शक्तिज और (५) बिन्दुज। आधुनिक शैव दर्शनमें चार प्रकारके पाशोंका उल्लेख है --मल, रोध, कर्म तथा माया। रोध-शक्ति या तिरोधान-शक्ति एक ही वस्तु है। बिन्दु” मायास्वरूप है । वह शिवतत्त्व नामसे भी जानने योग्य है । यद्यपि शिवपद-प्राप्तिरूप परम मोक्षको अपेक्षासे वह भी पाश ही है, तथापि विद्येश्वरादि-पदकी प्राप्तिमें परम हेतु होनेके कारण बिन्दु-

English

Born from the bark of banyan, udumbara, ashvattha, mango and jambu: five astringents are to be taken, and eight seasonal fruits;

अध्याय ९५

श्लोक 35

तीर्थाम्भांसि सुगन्धीनि(५) तथा सर्वौषधीजलं ।शस्तं पुष्पफलं वक्ष्ये रत्नगोशृङ्गवारि(६) च

tīrthāmbhāṃsi sugandhīni(5) tathā sarvauṣadhījalaṃ / śastaṃ puṣpaphalaṃ vakṣye ratnagośṛṅgavāri(6) ca

हिन्दी अर्थ

शक्तिको 'अपरा-मुक्ति' कहा गया है। अतः उसे आधुनिक शैव दर्शनमें 'पाश' नाम नहीं दिया गया है। इसलिये यहाँ शेष चार पाशों (मल, कर्म, रोध और माया )-के ही स्वरूपका विचार किया जाता है--(१) जो आत्माके स्वाभाविक ज्ञान तथा क्रिया-शक्तिको ढक ले, वह “मल' (अर्थात् अज्ञान) कहलाता है। यह मल आत्मास्वरूपका केवल आच्छादन ही नहीं करता, किंतु जीवात्माको बलपूर्वक दुष्कर्मोमें प्रवृत्त करनेवाला पाश भी यही है। (२) प्रत्येक वस्तुमें जो सामर्थ्य है, उसे ' शिवशक्ति' कहते हैं । जैसे अग्निमें दाहिका शक्ति।

English

waters from holy places, fragrant ones, and the water of all herbs. I shall tell the praised flowers and fruits, and jewels and cow-horn water.

अध्याय ९५

श्लोक 36

स्नानायापाहरेत्(७) पञ्च पञ्चगव्यामृतं तथा ।पिष्टनिर्मितवस्त्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनाय(८) च

snānāyāpāharet(7) pañca pañcagavyāmṛtaṃ tathā / piṣṭanirmitavastrādidravyaṃ nirmañjanāya(8) ca

हिन्दी अर्थ

यह शक्ति जैसे पदार्थमें रहती है, वैसा ही भला-बुरा स्वरूप धारण कर लेती है; अतः पाशमें रहती हुई यह शक्ति जब आत्माके स्वरूपको ढक लेती है, तब यह 'रोध-शक्ति' या “तिरोधान-पाश' कहलाती है। इस अवस्थामें जीव शरीरको आत्मा मानकर शरीरके पोषणमें लगा रहता है; आत्माके उद्धारका प्रयत्न नहीं करता। (३) फलकी इच्छासे किये हुए ' धर्माधर्म' रूप कर्मोको ही 'कर्मपाश' कहते हैं । (४) जिस शत्तिमें प्रलयके समय सब कुछ लीन हो जाता है तथा सृष्टिके समय जिसमेंसे सब कुछ उत्पन्न हो जाता है, वह “मायापाश' है। अतः इन पाशोंमें बँधा हुआ पशु जब तत्त्वज्ञानद्वारा इनका उच्छेद कर डालता है, तभी वह “परम शिवतत्त्व अर्थात् “पशुपति-पद' को प्राप्त होता है।

English

One should bring for bathing the five, and the nectar of the five cow-products; flour-made cloth and other materials for cleansing;

अध्याय ९५

श्लोक 37

१ शुक्राभेति ख॥ २ पूर्वादिनो ध्वजे इति ग॥ ३ नीलानन्ते ऽथेति ग॥ ४ वल्मीकाद्धस्तिदन्ताग्रात्तयेति छ॥ ५ तीर्थतोयसुगन्धीनि इति ङ॥ ६ वर्गे गोशृङ्गवारि चेति छ॥ ७ स्नानायोपहरेदिति ख॥ , छ॥ , घ॥ च ८ पिष्टनिर्मितरुद्रादिद्रव्यं निर्मञ्जनायेति ग॥ ।पिष्टनिर्मितवज्रादिकं निर्मथनायेति ज॥ :प् ३०६ सहस्रशुषिरं कुम्भं मण्डलाय च रोचना(१) ।शतमोषधिमूलानां विजया लक्ष्मणा बला

1 śukrābheti kha.. 2 pūrvādino dhvaje iti ga.. 3 nīlānante 'theti ga.. 4 valmīkāddhastidantāgrāttayeti cha.. 5 tīrthatoyasugandhīni iti ṅa.. 6 varge gośṛṅgavāri ceti cha.. 7 snānāyopaharediti kha.. , cha.. , gha.. ca 8 piṣṭanirmitarudrādidravyaṃ nirmañjanāyeti ga.. / piṣṭanirmitavajrādikaṃ nirmathanāyeti ja.. :p 306 sahasraśuṣiraṃ kumbhaṃ maṇḍalāya ca rocanā(1) / śatamoṣadhimūlānāṃ vijayā lakṣmaṇā balā

हिन्दी अर्थ

दीक्षा ही शिवत्व-प्राप्तिका साधन है। सर्वानुग्राहक परमेश्वर ही आचार्य-शरीरमें स्थित होकर दीक्षाकरणद्वारा जीवको परम शिवतत्त्वकी प्राप्ति कराते हैं; ऐसा ही कहा भी है-योजयति परे तत्त्वे स दीक्षयाऽऽचार्यमूर्तिस्थः ।'

English

a pot with a thousand holes for the circle, and rochana; a hundred roots of herbs: Vijaya, Lakshmana, Bala,

अध्याय ९५

श्लोक 38

गुडूच्यतिबला पाठा सहदेवा शतावरी ।ऋद्धिः(२) सुवर्चसा(३) वृद्धिः स्नाने प्रोक्ता पृथक् पृथक्

guḍūcyatibalā pāṭhā sahadevā śatāvarī / ṛddhiḥ(2) suvarcasā(3) vṛddhiḥ snāne proktā pṛthak pṛthak

हिन्दी अर्थ

“अपक्वपाशद्वय प्रलयाकल' जीव तथा ' अपक्वकलुष सकल' जीव जिस पुर्यष्टक देहको धारण करते हैं, वह पञ्चभूत तथा मन, बुद्धि, अहंकार-इन आठ तत्त्वोसे युक्त होनेके कारण ' पुर्यष्टक' कहलाता है । पुर्यष्टक शरीर छत्तीस तत्त्वोंसे युक्त होता है। अन्तर्भोगके साधनभूत कला, काल, नियति, विद्या, राग, प्रकृति और गुण -ये सात तत्त्व, पञ्चभूत, पञ्चतन्मात्रा, दस इन्द्रियाँ, चार अन्तःकरण और पाँच शब्द आदि विषय-ये छत्तीस तत्त्व हैं। अपक्वपाशद्वय जीवोंमें जो अधिक पुण्यात्मा हैं, उन्हें परम दयालु भगवान् महेश्वर भुवनेश्वर या लोकपाल बना देते हैं।

English

Guduchi, Atibala, Patha, Sahadeva, Shatavari, Riddhi, Suvarchasa, Vriddhi, each told for the bath.

अध्याय ९५

श्लोक 39

रक्षायै तिलदर्भौघो(४) भस्मस्नानन्तु केवलं ।यवगोधूमविल्वानां(५) चूर्णानि च विचक्षणः

rakṣāyai tiladarbhaugho(4) bhasmasnānantu kevalaṃ / yavagodhūmavilvānāṃ(5) cūrṇāni ca vicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इन पाशोंसे मुक्त होनेके लिये जीवको आचार्यसे मन्त्राराधनकी दीक्षा लेनी होती है। वह दीक्षा दो प्रकारकी मानी गयी है--एक

English

For protection, a mass of sesame and darbha, and ash-bath alone; powders of barley, wheat and bilva by the wise;

अध्याय ९५

श्लोक 40

विलेपनं(६) सकर्पूरं स्नानार्थं कुम्भगण्डकान्(७) ।खट्वाञ्च तूलिकायुग्मं सोपधानं सवस्त्रकं

vilepanaṃ(6) sakarpūraṃ snānārthaṃ kumbhagaṇḍakān(7) / khaṭvāñca tūlikāyugmaṃ sopadhānaṃ savastrakaṃ

हिन्दी अर्थ

पशुओंमेंसे विज्ञानाकल और प्रलयाकल-इन दो पशुओंके लिये निराधारा दीक्षा बतायी गयी है और सकल पशुके लिये साधारा। आचार्यकी अपेक्षा न रखकर शम्भुद्वारा ही तीव्र शक्तिपात करके जो दीक्षा दी जाती है, वह 'निराधारा' कही गयी है। आचार्यके शरीरमें स्थित होकर भगवान् शंकर अपनी मन्दा, तीव्रा आदि भेदवाली शक्तिसे जिस दीक्षाका सम्पादन करते हैं, वह

English

ointment with camphor; pots of rhinoceros horn for bathing; a bedstead and a pair of mattresses with pillow and cloth,

अध्याय ९५

श्लोक 41

कुर्याद्वित्तानुसारेण शयने लक्ष्यकल्पने(८) ।घृतक्षौद्रयुतं पात्रं कुर्यात् स्वर्णशलाकिकां

kuryādvittānusāreṇa śayane lakṣyakalpane(8) / ghṛtakṣaudrayutaṃ pātraṃ kuryāt svarṇaśalākikāṃ

हिन्दी अर्थ

'साधारा' कहलाती है। यह साधारा दीक्षा सबीजा, निर्बीजा, साधिकारा और अनधिकारा -इन भेदोंके द्वारा जिस तरह चार" प्रकारकी हो जाती है, वह बताया जाता है॥ ४-७ ३॥

English

one should make according to means in arranging the bed with marks. One should make a vessel with ghee and honey and a golden rod,

अध्याय ९५

श्लोक 42

वर्धनीं शिवकुम्भञ्च लोकपालघटानपि ।एकं निद्राकृते कुम्भं शान्त्यर्थं कुण्डसङ्ख्यया(९)

vardhanīṃ śivakumbhañca lokapālaghaṭānapi / ekaṃ nidrākṛte kumbhaṃ śāntyarthaṃ kuṇḍasaṅkhyayā(9)

हिन्दी अर्थ

समर्थ पुरुषोंको जो समयाचारसे युक्त दीक्षा दी जाती है, उसे 'सबीजा' कहते हैं और असमर्थ पुरुषांको दी जानेवाली समयाचारशून्य दीक्षा “निर्बीजा' कही गयी है॥८ ३॥

English

the Vardhani and Shiva's pot and the world-guardians' pots; one pot for sleep, for peace by the number of pits;

अध्याय ९५

श्लोक 43

द्वारपालादिधर्मादिप्रशान्तादिघटानपि ।वस्तुलक्ष्मीगणेशानां कलशानपरानपि

dvārapālādidharmādipraśāntādighaṭānapi / vastulakṣmīgaṇeśānāṃ kalaśānaparānapi

हिन्दी अर्थ

जिस दीक्षासे साधक और आचार्यको नित्य- नैमित्तिक एवं काम्य कर्मोमें अधिकार प्राप्त होता है, वह “साधिकारा दीक्षा' है। “निर्बीजा दीक्षा' में दीक्षित होनेवाले लोगोंको तथा

English

the pots of door-guards and Dharma and so on and Prashanta; and other pots of Vastu, Lakshmi and Ganesha,

अध्याय ९५

श्लोक 44

धान्यपुञ्जकृताधारान् सवस्त्रान्(१०) स्रग्विभूषितान् ।१ मङ्गलाय च रोचनेति ग॥ ।मङ्गलाय च रोचनमिति ज॥ २ सिद्धिरिति घ॥ ३ सुवर्चलेति ज॥ ४ तिलगर्भाद्यमिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ च ।तिलदर्भाज्यमिति ज॥ ५ यवगोधूमचूर्णानामिति घ॥ ।पञ्चगोधूमविल्वानामिति छ॥ ६ लेपनञ्चेति ज॥ ७ कुम्भमण्डकानिति ख॥ ।कुम्भगड्डुकानिति घ॥ ।कुम्भगुण्डुकानिति ङ॥ कुम्भसण्डकानिति छ॥ ।कुम्भखण्डकानिति ज॥ ८ प्रायेण लक्ष्यकल्पने इति ग॥ ।शयने लक्ष्यकं परे इति ज॥ ९ कुण्डसन्मितमिति ज॥ १० सर्वांश्चेति घ॥ , ज॥ च :प् ३०७ सहिरण्यान् समालब्धान् गन्धपानीयपूरितान्

dhānyapuñjakṛtādhārān savastrān(10) sragvibhūṣitān / 1 maṅgalāya ca rocaneti ga.. / maṅgalāya ca rocanamiti ja.. 2 siddhiriti gha.. 3 suvarcaleti ja.. 4 tilagarbhādyamiti kha.. , gha.. , ṅa.. , cha.. ca / tiladarbhājyamiti ja.. 5 yavagodhūmacūrṇānāmiti gha.. / pañcagodhūmavilvānāmiti cha.. 6 lepanañceti ja.. 7 kumbhamaṇḍakāniti kha.. / kumbhagaḍḍukāniti gha.. /kumbhaguṇḍukāniti ṅa.. kumbhasaṇḍakāniti cha.. / kumbhakhaṇḍakāniti ja.. 8 prāyeṇa lakṣyakalpane iti ga.. / śayane lakṣyakaṃ pare iti ja.. 9 kuṇḍasanmitamiti ja.. 10 sarvāṃśceti gha.. , ja.. ca :p 307 sahiraṇyān samālabdhān gandhapānīyapūritān

हिन्दी अर्थ

समयाचारकी दीक्षा लेनेवाले साधारण शिष्य एवं पुत्रकसंज्ञक शिष्यविशेषको नित्यकर्म-मात्रके अधिकारी होनेके कारण जो दीक्षा दी जाती है, वह 'निरधिकारा दीक्षा' कहलाती है। साधारा और निराधारा भेदसे जो दीक्षाके दो भेद बताये गये हैं, उनमेंसे प्रत्येकके निम्नाङ्कित दो रूप (या भेद) और होते हैं-एक तो 'क्रियावती' कही गयी है, जिसमें कर्मकाण्डकी विधिसे कुण्ड

English

supported on heaps of grain, clothed, adorned with garlands, with gold, anointed, filled with scent and water,

अध्याय ९५

श्लोक 45

पूर्णपात्रफलाधारान्(१) पल्लवाद्यान्(२) सलक्षणान् ।वस्त्रैर् आच्छादयेत् कुम्भानाहरेद्गौरसर्षपान्

pūrṇapātraphalādhārān(1) pallavādyān(2) salakṣaṇān / vastrair ācchādayet kumbhānāharedgaurasarṣapān

हिन्दी अर्थ

और मण्डलकी स्थापना एवं पूजा की जाती है। दूसरी “ज्ञानवती दीक्षा' है, जो बाह्य-सामग्रीसे

English

with full vessels and fruit stands, with leaves and the like, with marks; one should cover the pots with cloth and bring white mustard

अध्याय ९५

श्लोक 46

विकिरार्थन्तथा लाजान् ज्ञानखड्गञ्च पूर्ववत् ।सापिधानां चरुस्थालीं दर्वीं च ताम्रनिर्मितां(३)

vikirārthantathā lājān jñānakhaḍgañca pūrvavat / sāpidhānāṃ carusthālīṃ darvīṃ ca tāmranirmitāṃ(3)

हिन्दी अर्थ

शारदापटलमें दीक्षाके चार भेदोंका विस्तारसे वर्णन है। वे चार भेद हैं-क्रियावती, वर्णमयी, कलावती और वेधमयी। क्रियावती दीक्षामें कर्मकाण्डका पूरा उपयोग होता है। स्नान, संध्या, प्राणायाम, भूतशुद्धि, न्यास, ध्यान, पूजा, शङ्ख-स्थापन आदिसे लेकर शास्त्रोक्त पद्धतिसे हवन-पर्यन्त कर्म किये जाते हैं। षडध्वाके शोधन-क्रमसे पृथक्-पृथक् आहुति देकर, शिवमें विलीन करके पुनः सृष्टि-क्रमसे शिष्यका चैतन्ययोग सम्पादित होता है। गुरु शिष्यसे अपनी एकताका अनुभव करता हुआ आत्मविद्याका दान करता है। गुरु-मन्त्र प्राप्त करके शिष्य धन्य-धन्य हो जाता है।

English

for scattering, and parched grain, and the sword of knowledge as before; a porridge-vessel with lid and a copper ladle,

अध्याय ९५

श्लोक 47

घृतक्षौद्रान्वितं पात्रं पादाभ्यङ्गकृते तथा ।विष्टरांस्त्रिशतादर्भदलैर् बाहुप्रमाणकान्(४)

ghṛtakṣaudrānvitaṃ pātraṃ pādābhyaṅgakṛte tathā / viṣṭarāṃstriśatādarbhadalair bāhupramāṇakān(4)

हिन्दी अर्थ

'वर्णमयी दीक्षा' न्यासरूपा है। अकारादि वर्ण प्रकृतिपुरुषात्मक हैं। शरीर भी प्रकृतिपुरुषात्मक होनेके कारण वर्णात्मक ही है। इसलिये पहले समस्त शरीरमें वर्णोका सविधि न्यास किया जाता है । श्रीगुरुदेव अपनी आज्ञा और इच्छाशक्तिसे उन वर्णोको प्रतिलोम- विधिसे अर्थात् संहार-क्रमसे विलीन कर देते हैं। यह क्रिया सम्पन्न होते ही शिष्यका शरीर दिव्य हो जाता है और गुरुके द्वारा वह परमात्मामें मिला दिया जाता है। ऐसी स्थिति होनेके पश्चात् श्रीगुरुदेव पुनः शिष्यको पृथक् करके दिव्य शरीरको सृष्टि-क्रमसे रचना

English

a vessel with ghee and honey for anointing the feet; seats of three hundred darbha leaves, arm-length,

अध्याय ९५

श्लोक 48

चतुरश् चतुरस्तद्वत् पालाशान् परिधीनपि ।तिलपात्रं हविःपात्रमर्धपात्रं पवित्रकं

caturaś caturastadvat pālāśān paridhīnapi / tilapātraṃ haviḥpātramardhapātraṃ pavitrakaṃ

हिन्दी अर्थ

करते हैं । शिष्यमें परमानन्दस्वरूप दिव्यभावका विकास होता है और वह कृतकृत्य हो जाता है। “कलावती दीक्षा'की विधि निम्नलिखित है-मनुष्यके शरीरमें पाँच प्रकारकी शक्तियाँ प्रतिष्ठित हैं। पैरके तलवेसे जानु- पर्यन्त 'निवृत्ति-शक्ति' है, जानुसे नाभि-पर्यन्त 'प्रतिष्ठा-शक्ति' है, नाभिसे कण्ठ-पर्यन्त विद्या-शक्ति' है, कण्ठसे ललाट-पर्यन्त 'शान्ति-शक्ति' है, ललाटसे शिखा-पर्यन्त ' शान्त्यतीतकला-शक्ति है । संहार-क्रमसे पहलीको दूसरीमें, दूसरीको तीसरीमें और अन्तिम कलाको शिवमें संयुक्त करके शिष्य शिवरूप कर दिया जाता है। पुनः सृष्टि-क्रमसे इसका विस्तार किया जाता है और शिष्य दिव्य

English

four and four likewise; palasha enclosing sticks also; a sesame vessel, an offering vessel, an arghya vessel, a thread;

अध्याय ९५

श्लोक 49

फलविंशाष्टमानानि घटो धूपप्रदानकं(५) ।श्रुक्श्रुवौ पिटकं पीठं व्यजनं शुष्कमिन्धनं

phalaviṃśāṣṭamānāni ghaṭo dhūpapradānakaṃ(5) / śrukśruvau piṭakaṃ pīṭhaṃ vyajanaṃ śuṣkamindhanaṃ

हिन्दी अर्थ

भावको प्राप्त होता है ।

English

a pot of fruits of twenty-eight measures, incense giver; ladles, a basket, a seat, a fan, dry fuel;

अध्याय ९५

श्लोक 50

पुष्पं पत्रं गुग्ग्लञ्च घृतैर् दौपांश् च धूपकं ।अक्षतानि त्रिसूत्रीञ्च गव्यमाज्यं यवांस्तिलान्

puṣpaṃ patraṃ gugglañca ghṛtair daupāṃś ca dhūpakaṃ / akṣatāni trisūtrīñca gavyamājyaṃ yavāṃstilān

हिन्दी अर्थ

“वेधमयी दीक्षा' षट्चक्र-वेधन ही है। जब गुरु कृपा करके अपनी शक्तिसे शिष्यका षट्चक्रभेद कर देते हैं, तब इसौको “वेधमयी दीक्षा' कहते हैं। गुरु पहले शिष्यके छ: चक्रोंका चिन्तन करते हैं और उन्हें क्रमशः कुण्डलिनी शक्तिमें विलीन करते हैं। छः चक्रोंका विलयन बिन्दुमें करके तथा बिन्दुको कलामें, कलाको नादमें, नादको नादान्तमें, नादान्तको उन्मनीमें, उन्मनीको विष्णुमुखमें और तत्पश्चात् गुरुमुखमें संयुक्त करके अपने साथ ही उस शक्तिको परमेश्वरमें मिला देते हैं। गुरुकी इस कृपासे शिष्यका पाश छिन-भिन्न हो जाता है। उसे दिव्य बोधकी प्राप्ति होती है और वह सब कुछ प्राप्त कर लेता है। इस प्रकार यह 'बोधमयी दीक्षा' सम्पन्न होती है।

English

flower, leaf, guggulu, ghee lamps and incense; rice, three-strand cord, cow-products, ghee, barley, sesame;

अध्याय ९५

श्लोक 51

कुशाः शान्त्यै त्रिमधुरं समिधो दशपर्विकाः ।बाहुमात्रश्रुवं हस्तम्(६) अर्कादिग्रहशान्तये

kuśāḥ śāntyai trimadhuraṃ samidho daśaparvikāḥ / bāhumātraśruvaṃ hastam(6) arkādigrahaśāntaye

हिन्दी अर्थ

नहीं, मानसिक व्यापारमात्रसे साध्य है ॥ ९--१२॥ इस प्रकार अधिकारप्राप्त आचार्यद्वारा दीक्षा- कर्मका सम्पादन होता है। स्कन्द! गुरुको चाहिए कि वह नित्यकर्मका विधिवत् अनुष्ठान

English

kusha for peace, the three sweets, fuel sticks of ten joints; a ladle of arm-length, a hand — for peace with the sun and other planets;

अध्याय ९५

श्लोक 52

समिधो ऽर्कपलाशोत्थाः खादिरामार्गपिप्पलाः(७) ।उदुम्वरशमीदूर्वाकुशोत्थाः शतमष्ट च

samidho 'rkapalāśotthāḥ khādirāmārgapippalāḥ(7) / udumvaraśamīdūrvākuśotthāḥ śatamaṣṭa ca

हिन्दी अर्थ

करके शिष्यका दीक्षाकर्म सम्पन्न करे। प्रणवके जपपूर्वक गुरु अपने कर-कमलमें अर्घ्य-जल ले द्वारपालोंका पूजन करे। फिर विघ्नोंका निवारण करनेके अनन्तर, द्वार-देहलीपर अस्त्रन्यास करके अपने आसनपर बैठे। शास्त्रोक्त विधिसे भूतशुद्धि एवं अन्तर्याग करे। तिल, चावल, सरसों, कुश, दूर्वाङ्कुर, जौ, दूध और जल-इन सबको एकत्र करके विशेषार्घ्यं बनावे। उसके जलसे समस्त

English

fuel sticks born of arka and palasha, khadira, apamarga and pippala, udumbara, shami, durva and kusha — a hundred and eight;

अध्याय ९५

श्लोक 53

तदभावे यवतिला गृहोपकरणं तथा ।स्थालीदर्वीपिधानादि देवादिभ्यो ऽंशुकद्वयं

tadabhāve yavatilā gṛhopakaraṇaṃ tathā / sthālīdarvīpidhānādi devādibhyo 'ṃśukadvayaṃ

हिन्दी अर्थ

्रव्यों (पूजन-सामग्रियों)-की शुद्धि करे। फिर तिलक-सम्बन्धी अपने सम्प्रदायके मन्त्रसे भालदेशमें

English

in their absence barley and sesame; likewise household implements; a pot, ladle, lid and the like; two pieces of cloth to the gods and others;

अध्याय ९५

श्लोक 54

मुद्रामुकुटवासांसि हारकुण्डलकङ्कणान् ।१ पूर्वपात्रफलाधारानिति छ॥ २ पल्लवाग्रानिति ख॥ , घ॥ , ज॥ च ३ कुर्वीत ताम्रनिर्मितामिति ख॥ ४ दलैर् बाहुमात्रप्रमाणत इति ग॥ ५ घण्टाधूपप्रदानकमिति घ॥ , छ॥ च ६ बाहुमात्रां स्रुचं हस्तानामिति छ॥ ७ खादिरापाङ्गपिप्पला इति ख॥ , छ॥ , च ।खादिरापामार्कपिप्पला इति घ॥ :प् ३०८ कुर्यादाचार्यपूजार्थं(१) वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

mudrāmukuṭavāsāṃsi hārakuṇḍalakaṅkaṇān / 1 pūrvapātraphalādhārāniti cha.. 2 pallavāgrāniti kha.. , gha.. , ja.. ca 3 kurvīta tāmranirmitāmiti kha.. 4 dalair bāhumātrapramāṇata iti ga.. 5 ghaṇṭādhūpapradānakamiti gha.. , cha.. ca 6 bāhumātrāṃ srucaṃ hastānāmiti cha.. 7 khādirāpāṅgapippalā iti kha.. , cha.. , ca / khādirāpāmārkapippalā iti gha.. :p 308 kuryādācāryapūjārthaṃ(1) vittaśāṭhyaṃ vivarjayet

हिन्दी अर्थ

तथा पञ्चगव्य-प्राशन आदि कार्य करने चाहिए। अक्षत, कुश और अन्तमें पुनः शुद्ध लावा--ये सब 'विकिर' (बिखरनेयोग्य द्रव्य) कहे गये हैं । इन सब वस्तुओंको एकत्र करके सात बार अस्त्र-मन्त्रसे अभिमन्त्रित करे। अस्त्र-मन्त्रद्वारा

English

seal, crown, garments, necklaces, earrings and bracelets one should make for worship of the teacher; one should avoid miserliness.

अध्याय ९५

श्लोक 55

तत्पादपादहीना च मूर्तिभृदस्त्रजापिनां(२) ।पूजा स्याज्जापिभिस्तुल्या(३) विप्रदैवज्ञशिल्पिनां

tatpādapādahīnā ca mūrtibhṛdastrajāpināṃ(2) / pūjā syājjāpibhistulyā(3) vipradaivajñaśilpināṃ

हिन्दी अर्थ

अभिमन्त्रित जलसे इनका प्रोक्षण करके फिर कवच-मन्त्र (हुम्)-से अवगुण्ठन करके यह भावना करे कि ये विघ्नसमूहका निवारण करनेवाले नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र हैं

English

Worship of the image-bearers and weapon-reciters, a quarter less by foot, would be equal to that of the reciters, Brahmins, astrologers and craftsmen.

अध्याय ९५

श्लोक 56

वज्रार्कशान्तौ(४) नीलातिनीलमुक्ताफलानि च(५) ।पुष्पपद्मादिरागञ्च वैदूर्यं रत्नमष्टमं(६)

vajrārkaśāntau(4) nīlātinīlamuktāphalāni ca(5) / puṣpapadmādirāgañca vaidūryaṃ ratnamaṣṭamaṃ(6)

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर प्रादेशमात्र लंबे कुशके छत्तीस दलोंसे वेणीरूप बोधमय उत्तम खड्ग बनाकर उसे सात बार जपते हुए शिव-मन्त्रसे अभिमन्त्रित करे। फिर उसे शिवस्वरूप मानकर भावनाद्वारा अपने हृदयमें स्थापित करे। साथ ही जगदाधार भगवान् शिवकी जो झाँकी अपनेको अभीष्ट हो, उसी

English

For peace of the thunderbolt and sun: sapphire, great sapphire, pearls, flower and lotus rubies and lapis lazuli, jewel the eighth;

अध्याय ९५

श्लोक 57

उषीरमाधवक्रान्तारक्तचन्दनकागुरुं ।श्रीखण्डं सारिकङ्कुष्ठं(७) शङ्क्षिनी ह्योषधीगुणः(८)

uṣīramādhavakrāntāraktacandanakāguruṃ / śrīkhaṇḍaṃ sārikaṅkuṣṭhaṃ(7) śaṅkṣinī hyoṣadhīguṇaḥ(8)

हिन्दी अर्थ

रूपमें उनका ध्यान-चिन्तन करके निष्कल परमात्मा शिवका अपने भीतर न्यास करे। तत्पश्चात् यह भावना करे कि "मैं साक्षात् शिव हूँ।' फिर सिरपर (मूल-मन्त्रसे अभिमन्त्रित) श्वेत पगड़ी

English

vetiver, madhava, krantara, red sandal, agaru, shrikhanda, sarika, kushtha, shankhini — the quality of herbs.

अध्याय ९५

श्लोक 58

हेमताम्रमयं रक्तं राजतञ्च(९) सकांस्यकं ।शीसकञ्चेति लोहानि हरितालं मनःशिला

hematāmramayaṃ raktaṃ rājatañca(9) sakāṃsyakaṃ / śīsakañceti lohāni haritālaṃ manaḥśilā

हिन्दी अर्थ

रखकर अपने शरीरको (गन्ध, पुष्प एवं आभूषणोंसे) अलंकृत करे। तत्पश्चात् गुरु अपने मण्डलका निर्माण करे। फिर उसपर विधिपूर्वक भगवान् शिवको पूजा करे। इससे वह ' शिवहस्त' हो जाता है। उस तेजस्वी शिवहस्तको शिव-

English

Gold, copper, red, silver with bronze, and lead — thus the metals; orpiment, realgar,

अध्याय ९५

श्लोक 59

गैरिकं हेममाक्षीकं पारदो(१०) वह्निगैरिकं ।गन्धकाभ्रकमित्यष्टौ(११) धातवो ब्रीहयस् तथा

gairikaṃ hemamākṣīkaṃ pārado(10) vahnigairikaṃ / gandhakābhrakamityaṣṭau(11) dhātavo brīhayas tathā

हिन्दी अर्थ

करे कि “मैं शिवसे अभिन्न और सबका कर्ता साक्षात् परमात्मा शिव ही हूँ।' जब गुरु ऐसी भावना कर ले, तब वह यज्ञमण्डपमें कर्मोका साक्षी, कलशमें यज्ञका रक्षक, अग्निमें

English

red ochre, gold pyrite, mercury, fire-ochre, sulfur and mica — thus eight minerals; and grains likewise.

अध्याय ९५

श्लोक 60

गोधूमान् सतिलान्माषान्मुद्गानप्याहरेद्यवान् ।नीवारान् श्यामकानेवं ब्रीहयो ऽप्यष्ट कीर्तिताः

godhūmān satilānmāṣānmudgānapyāharedyavān / nīvārān śyāmakānevaṃ brīhayo 'pyaṣṭa kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

होमका अधिष्ठान, शिष्यमें उसके अज्ञानमय पाशका उच्छेद करनेवाला तथा अन्तरात्मामें अनुग्रहीता-इन पाँच आकारोंमें अभिव्यक्त ईश्वररूप हो जाता है। गुरु इस भावको अत्यन्त दृढ़तर कर ले कि “वह परमेश्वर मैं ही हूँ'

English

One should bring wheat with sesame, beans, mung and barley, wild rice, millet; thus eight grains are declared.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 95
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.