Agni Purana· Agni Purāṇa
96
अध्याय 96 / 381

Adhyaya 96

124 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ124 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९६

श्लोक 1

अधिवासनविधिः ईश्वर उवाच स्नात्वा नित्यद्वयं कृत्वा(१) प्रणवार्घकरो गुरुः(२) ।सहायैर् मूर्तिपैर् विप्रैः(३) सह गच्छेन्मखालयं

adhivāsanavidhiḥ īśvara uvāca snātvā nityadvayaṃ kṛtvā(1) praṇavārghakaro guruḥ(2) / sahāyair mūrtipair vipraiḥ(3) saha gacchenmakhālayaṃ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ज्ञानरूपी खड्ग हाथमें लिये गुरु यज्ञमण्डपके नैऋत्यकोणवाले भागमें उत्तराभिमुख स्थित हो, अर्घ्य, जल और पञ्चगव्यसे उस

English

The doors (of the sacrificial shed) (known as the doors) of peace should be worshipped duly as before and also the warder- gods (located) in the branches (of the sacrificial trees) by the (performance of) circumambulation.

अध्याय ९६

श्लोक 2

क्षान्त्यादितोरणांस्तत्र पूर्ववत् पूजयेत् क्रमात् ।प्रदक्षिणक्रमादेषां शाखायां द्वारपालकान्

kṣāntyāditoraṇāṃstatra pūrvavat pūjayet kramāt / pradakṣiṇakramādeṣāṃ śākhāyāṃ dvārapālakān

हिन्दी अर्थ

सोमशम्भुकी ' कर्मकाण्ड-क्रमावली' (श्लोक ६१९-६२०३) -में 'इत्थं लब्धाधिकारेण दीक्षाचार्येण साध्यते।' इस पंक्तिके बाद दो श्लोक और अधिक उपलब्ध होते हैं, जो इस प्रकार हैं--

English

(The warder-gods) Nandi and Mahakala (should be worshipped) at the east, Bhj-hgi and Vinayaka at the south, Vrsabha and Skanda at the west, (the warder) goddess and Canda at the north (of the sacrificial shed).

अध्याय ९६

श्लोक 3

प्राचि नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ(४) ।वारुणे वृषभस्कन्दौ देवीचण्डौ ततोत्तरे(५)

prāci nandimahākālau yāmye bhṛṅgivināyakau(4) / vāruṇe vṛṣabhaskandau devīcaṇḍau tatottare(5)

हिन्दी अर्थ

'दीक्षाप्राप्त शिष्य यदि उत्तम देशमें उत्पन्न, सुन्दर शरीरवाला, शास्त्राध्ययन एवं शीलसे सम्पन्न, ज्ञानी, सदाचारी, गुणवान्, क्षमाशील, शुद्ध अन्तःकरणसे युक्त, श्रेष्ठ, देश-कालोचित गुण और आचारसे सुशोभित, गुरुभक्त, शिवध्यानपरायण तथा विरक्त हो तो वह

English

The thunder-bolt, spear, club, sword, noose, banner, mace, trident, disc and lotus should be duly worshipped in the banner with the mantras Om hrim pha f obeisance. Om hrum phat to the spear at the door, hrum phat obeisance.

अध्याय ९६

श्लोक 4

तच्छाखामूलदेशस्थौ प्रशान्तशिशिरौ घटौ ।पर्जन्याशोकनामानौ भूतं सञ्जीवनामृतौ(६)

tacchākhāmūladeśasthau praśāntaśiśirau ghaṭau / parjanyāśokanāmānau bhūtaṃ sañjīvanāmṛtau(6)

हिन्दी अर्थ

उत्तम माना गया है और उसकी प्रशंसा की जाती है।' मण्डपका प्रोक्षण करे। ईक्षण आदि चतुष्पथान्त- संस्कारोंद्वारा उसका संस्कार करे। फिर यज्ञमण्डपमें बिखरनेयोग्य पूर्वोक्त वस्तुओंको बिखेरकर कुशकी कूँचीसे उन सबको बटोर ले और उन्हें इशानकोणमें

English

The five fundamental principles earth etc. should be worshipped in kaksitrna (a kind of fragrant grass), bamboos, pillars and other things in order with the mantras sadyojata 1 etc.

अध्याय ९६

श्लोक 5

धनदश्रीप्रदौ(७) द्वौ द्वौ पूजयेदनुपूर्वशः(८) ।स्वनामभिश् चतुर्थ्यन्तैः प्रणवादिनमोन्तगैः

dhanadaśrīpradau(7) dvau dvau pūjayedanupūrvaśaḥ(8) / svanāmabhiś caturthyantaiḥ praṇavādinamontagaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापित वार्धानी (जलपात्र)-में आसनके लिये रख दे। नैऋत्यकोणमें वास्तुदेवताओंका और पश्चिम द्वारपर लक्ष्मीका पूजन करे। साथ ही यह भावना करे कि “वे मण्डपरूपिणी लक्ष्मी देवी

English

The preceptor should look at the sacrificial shed as per¬ meated by the essence of (god) Sadasiva, hallowed by his pre¬ sence and endowed with the banners and spears in the form of fundamental principles.

अध्याय ९६

श्लोक 6

लोकग्रहवसुद्वाःस्थस्रवन्तीनां(६) द्वयं द्वयं ।२ प्रणवार्घ्यकरो मुनिरिति ग॥ ।पुनरर्घ्यकरो मुनिरिति ङ॥ ३ सहायैर् ऋत्विग्विप्रैश्चेति ख॥ , घ॥ च ।सहायैर् भूपतिविप्रैर् इति ज॥ ४ भृङ्गविनायकाविति छ॥ ५ वृषोत्तरे इति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ६ भूतसञ्जीवनासुतौ इति छ॥ ।भूतसञ्जीवनामृतौ इति ख॥ , ज॥ च ७ धनदद्विपदौ इति ख॥ ।धनदौ द्विपदौ इति घ॥ ।धनदश्चापदौ इति ज॥ ८ पूजयेदथ पूर्वश इति ग॥ ९ लोकग्रहवसुद्वाःस्थहस्तादीनामिति ग॥ :प् ३१० भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीर्गणपतिस् तथा(१)

lokagrahavasudvāḥsthasravantīnāṃ(6) dvayaṃ dvayaṃ / 2 praṇavārghyakaro muniriti ga.. / punararghyakaro muniriti ṅa.. 3 sahāyair ṛtvigvipraiśceti kha.. , gha.. ca / sahāyair bhūpativiprair iti ja.. 4 bhṛṅgavināyakāviti cha.. 5 vṛṣottare iti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 6 bhūtasañjīvanāsutau iti cha.. / bhūtasañjīvanāmṛtau iti kha.. , ja.. ca 7 dhanadadvipadau iti kha.. / dhanadau dvipadau iti gha.. / dhanadaścāpadau iti ja.. 8 pūjayedatha pūrvaśa iti ga.. 9 lokagrahavasudvāḥsthahastādīnāmiti ga.. :p 310 bhānutrayaṃ yugaṃ vedo lakṣmīrgaṇapatis tathā(1)

हिन्दी अर्थ

रत्नोंके भण्डारसे यज्ञमण्डपको परिपूर्ण कर रही हैं ।' इस प्रकार ध्यान एवं आवाहन कर हृदय- इस मन्त्रसे उनकी पूजा करनी चाहिए। इसके बाद ईशानकोणमें सप्तधान्यपर स्थापित किये हुए वस्त्रवेष्टित पञ्जरत्नयुक्त एवं जलसे परिपूर्ण पश्चिमाभिमुख कलशपर भगवान् शंकरका पूजन

English

After having warded off the divine ethereal and earthly •obstacles as (laid down) before, (the preceptor) should enter (the shed) through the western door and look at the other remaining doors.

अध्याय ९६

श्लोक 7

इति देवामखागारे(२) तिष्ठन्ति प्रतितोरणं ।विघ्नसङ्घापनोदाय क्रतोः संरक्षणाय च

iti devāmakhāgāre(2) tiṣṭhanti pratitoraṇaṃ / vighnasaṅghāpanodāya kratoḥ saṃrakṣaṇāya ca

हिन्दी अर्थ

करे। फिर उस कलशके दक्षिण भागमें सिंहपर

English

After having walked around (reverentially) and seated on the southern side of the altar and remaining facing the north, one should perform the purification of elements as before.

अध्याय ९६

श्लोक 8

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं(३) खड्गं(३) पाशं ध्वजंगदां ।त्रिशूलं चक्रमम्भोजम्पताकास्वर्चयेत्(४) क्रमात्

vajraṃ śaktiṃ tathā daṇḍaṃ(3) khaḍgaṃ(3) pāśaṃ dhvajaṃgadāṃ / triśūlaṃ cakramambhojampatākāsvarcayet(4) kramāt

हिन्दी अर्थ

वार्धानीका पूजन करे तदनन्तर पूर्व आदि दिशाओंमें इन्द्र आदि दिक्पालोंका और इसके अन्तमें विष्णुभगवानूका पूजन करे। ये सब-के-सब प्रणवमय आसनपर विराजमान हैं तथा अपने-अपने वाहनों और

English

Sadyo jatam prapadyani, Vamadevaya namo jyesthaya namah, *atpurn§aya Vidmahe, aghorebhyo, the ghorcbhyah and isanah sarvavidyanam.

अध्याय ९६

श्लोक 9

ॐ ह्रूं फट् नमः ।ॐ ह्रूं फट् द्वाःस्थशक्तये ह्रूं फट् नमः(५) इत्य् आदिमन्त्रैः कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः ।शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः(६) सुप्रतिष्ठितः

oṃ hrūṃ phaṭ namaḥ / oṃ hrūṃ phaṭ dvāḥsthaśaktaye hrūṃ phaṭ namaḥ(5) ity ādimantraiḥ kumudaḥ kumudākṣaś ca puṇḍarīkotha vāmanaḥ / śaṅkukarṇaḥ sarvanetraḥ sumukhaḥ(6) supratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

आयुधोंसे संयुक्त हैं-एऐसी भावना करके उनके नामोंके अन्तमें 'नमः' पद जोड़कर उन्हींसे उनकी पूजा करे। यथा-- इन्द्राय नमः।', “विष्णवे नमः ।' इत्यादि । पहले पूर्वोक्त वार्धानीको भलीभाँति

English

Then the internal sacrifice, the purification of the man¬ tras and the materials, and the worship of one's own self (should be done). The five things got from a cow (should be applied) as before.

अध्याय ९६

श्लोक 10

ध्वजाष्टदेवताः(७) पूज्याः पूर्वादौ(८) भूतकोटिभिः ।ॐ कौं कुमुदाय नम इत्य् आदिमन्त्रैः

dhvajāṣṭadevatāḥ(7) pūjyāḥ pūrvādau(8) bhūtakoṭibhiḥ / oṃ kauṃ kumudāya nama ity ādimantraiḥ

हिन्दी अर्थ

हाथमें ले, उसे कलशके सामनेको ओरसे ले जाकर प्रदक्षिणक्रमसे उसके चारों ओर घुमावे और उससे जलको अविच्छिन्न धारा गिराता रहे। साथ ही मूलमन्त्रका उच्चारण करते हुए लोकपालोंको भगवान् शिवको निम्नाङ्कित आज्ञा सुनावे -लोकपालगण! आपलोग यथाशक्ति सावधानीके साथ इस यज्ञकी रक्षा करें।' यों

English

Then the sacrificial pitcher should be placed therein along with the receptacle, especially for the principle1 of Siva and the three fundamental principles (soul, body and matter) in order.

अध्याय ९६

श्लोक 11

हेतुकं त्रिपुरघ्नञ्च शक्त्याख्यं(९) यमजिह्वकं(१०) ।कालं करालिनं षष्ठमेकाङ्घ्रिम्भीममष्टकं

hetukaṃ tripuraghnañca śaktyākhyaṃ(9) yamajihvakaṃ(10) / kālaṃ karālinaṃ ṣaṣṭhamekāṅghrimbhīmamaṣṭakaṃ

हिन्दी अर्थ

आदेश दे, नीचे एक कलश रखकर उसके ऊपर उस वार्धानीको स्थापित कर दे। तत्पश्चात् सुस्थिर आसनवाले कलशपर भगवान् शंकरका साङ्ग पूजन करे। इसके बाद कला आदि षड॒ध्वाका न्यास करके

English

The preceptor should locate by means of his psychic force, the supreme principle of Siva along with the presiding deities Rudra, Narayana and Brahma in his body from the fore¬ head and trunk to the foot.

अध्याय ९६

श्लोक 12

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात् ।१ भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीकुलपतिस्तथेति ख॥ , ग॥ , छ॥ च ।भानुत्रययुगं वेदो वेदो लक्ष्मीपतिस्तथेति ज॥ २ देवामरागरे इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ च ३ तथा कुण्डमिति ख॥ , छ॥ च ।तथा चण्डमिति ज॥ ४ पताकामर्चयेदिति ग॥ ।पताकासु यजेदिति ङ॥ ५ हुं फट् नमः, ॐ हुं फट् द्वाःस्थशक्तये हुं फट् नम इति ख॥ ।ॐ क्रूं फट् नमः ।ॐ क्रूं फट् द्वाःस्थशक्तये क्रूं फट् नम इति छ।।ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नम इति ग॥ ।ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नम इति ङ॥ ६ प्रमुख इति ज॥ ७ ध्वजाश् च देवता इति ग॥ ८ पूजादौ इति ङ॥ , ज॥ च ९ बुद्धाख्यमिति ग॥ ।बुद्ध्याख्यमिति ज॥ १० अजजिह्वकमिति ज॥ :प् ३११ बलिभिः कुसुमैर् धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्(१)

tathaiva pūjayed dikṣu kṣetrapālānanukramāt / 1 bhānutrayaṃ yugaṃ vedo lakṣmīkulapatistatheti kha.. , ga.. , cha.. ca /bhānutrayayugaṃ vedo vedo lakṣmīpatistatheti ja.. 2 devāmarāgare iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. ca 3 tathā kuṇḍamiti kha.. , cha.. ca / tathā caṇḍamiti ja.. 4 patākāmarcayediti ga.. / patākāsu yajediti ṅa.. 5 huṃ phaṭ namaḥ, oṃ huṃ phaṭ dvāḥsthaśaktaye huṃ phaṭ nama iti kha.. / oṃ krūṃ phaṭ namaḥ / oṃ krūṃ phaṭ dvāḥsthaśaktaye krūṃ phaṭ nama iti cha./ oṃ huṃ phaṭ vakrāya huṃ phaṭ nama iti ga.. / oṃ huṃ phaṭ vajrāya huṃ phaṭ nama iti ṅa.. 6 pramukha iti ja.. 7 dhvajāś ca devatā iti ga.. 8 pūjādau iti ṅa.. , ja.. ca 9 buddhākhyamiti ga.. / buddhyākhyamiti ja.. 10 ajajihvakamiti ja.. :p 311 balibhiḥ kusumair dhūpaiḥ santuṣṭān paribhāvayet(1)

हिन्दी अर्थ

शोधन करे और वार्धानीमें अस्त्रकौ पूजा करे॥ ३१--३४॥ पूजाके मन्त्र इस प्रकार हैं ॐ हः

English

Om, ham, ham, The images of the god and their presid¬ ing deities should be located therein as before (and contemplate himself) as covered by the essence of Siva along with his consti¬ tuent members and forearm of Siva on his head.

अध्याय ९६

श्लोक 13

कम्बलास्तृतेषु वर्णेषु वंशस्थूणास्वनुक्रमात्(२) ।पञ्च क्षित्यादितत्त्वानि सद्योजातादिभिर्यजेत्

kambalāstṛteṣu varṇeṣu vaṃśasthūṇāsvanukramāt(2) / pañca kṣityāditattvāni sadyojātādibhiryajet

हिन्दी अर्थ

शिरसे हूं फट् नमः।', ' ॐ यं शिखायै हूं फट्

English

(The preceptor) should then contemplate the efful¬ gence (of Siva) (which has permeated his body and) which has entered the cavity of the brain as coming out dispelling darkness and illuminating the inter-space between directions.

अध्याय ९६

श्लोक 14

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं(३) धाम शाङ्करं ।पताकाशक्तिसंयुक्तं(४) तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्(५)

sadāśivapadavyāpi maṇḍapaṃ(3) dhāma śāṅkaraṃ / patākāśaktisaṃyuktaṃ(4) tattvadṛṣṭyāvalokayet(5)

हिन्दी अर्थ

फट् अस्त्राय हूं फट् नमः।' इसके बाद पाशुपतास्त्रके स्वरूपका इस प्रकार चिन्तन करे--'उनके चार मुख हैं। प्रत्येक मुखमें दाढ़ें हैं। उनके हाथोंमें शक्ति, मुद्गर, खड्ग और त्रिशूल हैं तथा उनको प्रभा करोड़ों सूर्योके समान है।' इस प्रकार ध्यान करके लिङ्गमुद्राके प्रदर्शनद्वारा भगलिङ्गका समायोग करे। हृदय-मन्त्र (नमः )-का उच्चारण करते हुए अङ्गुष्ठसे कलशका स्पर्श करे और मुट्ठीसे

English

Having decked himself with flowers, garlands and cloth along with the custodians of deities (the preceptor) should contemplate as "I am Siva" and draw out the sword of knowledge,

अध्याय ९६

श्लोक 15

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य पूर्ववत् ।प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्(६)

divyāntarikṣabhūmiṣṭhavighnānutsārya pūrvavat / praviśet paścimadvārā śeṣadvārāṇi darśayet(6)

हिन्दी अर्थ

खड्गरूपिणी वार्धानीका। भोग और मोक्षकी सिद्धिके लिये पहले मुटूठीसे वार्धानीका ही स्पर्श करना चाहिए। फिर कलशके मुखभागको रक्षाके लिये उसपर पूर्वोक्त ज्ञान-खड्ग समर्पित

English

The sacrificial shed should be purified with the four¬ fold rites of purification. After having scattered the ku§a all around, they should again be gathered.

अध्याय ९६

श्लोक 16

प्रदक्षिणक्रमाद्गत्वा निविष्टोवेदिदक्षिणे ।उत्तराभिमुखः कुर्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

pradakṣiṇakramādgatvā niviṣṭovedidakṣiṇe / uttarābhimukhaḥ kuryād bhūtaśuddhiṃ yathā purā

हिन्दी अर्थ

करे। साथ ही मूल-मन्त्रका एक सौ आठ बार जप करके वह जप भी कलशको निवेदन कर दे। उसके दशमांशका जप करके वार्धानीमें उसका अर्पण करे। तदनन्तर भगवानसे रक्षाके लिये प्रार्थना करे--' सम्पूर्ण यज्ञोंको धारण करनेवाले भगवान् जगन्नाथ! बड़े यत्नसे इस यज्ञ-मन्दिरका निर्माण किया गया है? कृपया आप इसको रक्षा करें'॥ ३५--४० ॥

English

After having seated the guardian deity of the ground etc. in the big pitcher (vardhanl) as before, (the preceptor) should worship them. The pitcher sacred to god Siva and the weapons and the vardhani (pitcher) should be worshipped in the fixed seat.

अध्याय ९६

श्लोक 17

अन्तर्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं ।कुर्वीत आत्मनः(७) पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

antaryāgaṃ viśeṣārghyaṃ mantradravyādiśodhanaṃ / kurvīta ātmanaḥ(7) pūjāṃ pañcagavyādi pūrvavat

हिन्दी अर्थ

इसके बाद वायव्यकोणमें प्रणवमय आसनपर

English

Then the guardian deities of the worlds along with their weapons and vehicles should be worshipped in order in the pit¬ chers situated at the different directions as laid down.

अध्याय ९६

श्लोक 18

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं ।विशेषाच्छिवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

sādhāraṅkalasantasmin vinyasettadanantaraṃ / viśeṣācchivatattvāya tattvatrayamanukramāt

हिन्दी अर्थ

विराजमान चार भुजाधारी गणेशजीका पूजन करे। तत्पश्चात् वेदीपप शिवका पूजन करके अर्घ्य हाथमें लिये साधक यज्ञकुण्डके पास जाय। वहाँ बैठकर मन्त्र-देवताकी तृप्तिके लिये बायें भागमें अर्घ्य, गन्ध और घृत आदिको तथा दाहिने भागमें समिधा, कुशा एवं तिल आदिको रखकर कुण्ड, अग्नि, स्रुक् तथा घृत आदिका पूर्ववत् संस्कार करके, हृदयमें ऊर्ध्वमुख अग्निकी

English

(The preceptor) should contemplate (god) Indra as having a golden complexion, thousand eyes, wearing the crown,

अध्याय ९६

श्लोक 19

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं ।रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः(८)

lalāṭaskandhapādāntaṃ śivavidyātmakaṃ paraṃ / rudranārāyaṇabrahmadaivataṃ nijasañcaraiḥ(8)

हिन्दी अर्थ

प्रधानताका चिन्तन करे तथा अग्निमें भगवान् शिवका पूजन करे। फिर गुरु अपने शरीरमें, शिवकलशमें, मण्डलमें, अग्नि और शिष्यकी देहमें सृष्टिन्यासकी रीतिसे न्यासकर्मका सम्पादन

English

(God) Saptarcis (Fire god) (should be contemplated) as holding a rosary, kamandalu (a small water pitcher), an a

अध्याय ९६

श्लोक 20

१ प्रविभावयेदिति ख॥ , छ॥ च २ काक्षीतृणेषु वर्गेषु वंशे स्थूलाननुक्रमात् इति ख॥ ।काष्ठातृणेषु वर्णेषु वंशे स्थूलाननुक्रमात् इति छ॥ ।काक्षीतृणेषु वंशेषु स्थूणास्वन्येष्वनुक्रमात् इति घ॥ ।कक्षां दृशेम्बरांशे च तृणानन्येष्वानुक्रमादिति ज॥ ।कन्यातृणेषु रत्नेषु वंशेस्थूणाननुक्रमादिति ङ॥ ३ मण्डलमिति ङ॥ ४ पिनाकशक्तिसंयुक्तामिति घ॥ ५ तत्तु दृष्ट्यावलोकयेदिति ख॥ , छ॥ च ६ शेषद्वाराणि चङ्क्रमेदिति ख॥ , छ॥ च ।शेषद्वाराणि पूजयेदिति छ॥ ७ स्वात्मन इति ख॥ , घ॥ , छ॥ , ज॥ च ८ निजसंवरैर् इति ग॥ , ङ॥ च ।निजसञ्चयैर् इति घ॥ :प् ३१२ ॐ हं हां(१) मूर्तीस्तदीश्वरांस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत् ।तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्धनि

1 pravibhāvayediti kha.. , cha.. ca 2 kākṣītṛṇeṣu vargeṣu vaṃśe sthūlānanukramāt iti kha.. /kāṣṭhātṛṇeṣu varṇeṣu vaṃśe sthūlānanukramāt iti cha.. /kākṣītṛṇeṣu vaṃśeṣu sthūṇāsvanyeṣvanukramāt iti gha.. /kakṣāṃ dṛśembarāṃśe ca tṛṇānanyeṣvānukramāditi ja.. /kanyātṛṇeṣu ratneṣu vaṃśesthūṇānanukramāditi ṅa.. 3 maṇḍalamiti ṅa.. 4 pinākaśaktisaṃyuktāmiti gha.. 5 tattu dṛṣṭyāvalokayediti kha.. , cha.. ca 6 śeṣadvārāṇi caṅkramediti kha.. , cha.. ca / śeṣadvārāṇi pūjayediti cha.. 7 svātmana iti kha.. , gha.. , cha.. , ja.. ca 8 nijasaṃvarair iti ga.. , ṅa.. ca / nijasañcayair iti gha.. :p 312 oṃ haṃ hāṃ(1) mūrtīstadīśvarāṃstatra pūrvavadviniveśayet / tadvyāpakaṃ śivaṃ sāṅgaṃ śivahastañca mūrdhani

हिन्दी अर्थ

करके अध्वाका विधिपूर्वक शोधन करनेके पश्चात् कुण्डकी लंबाई-चौड़ाईके अनुसार ही अग्निदेवके मुखको लंबाई-चौड़ाईका चिन्तन करके अग्निजिह्णाओंके नाम-मन्त्रके अन्तमें “नमः ' (एवं 'स्वाहा') बोलकर अभीष्ट वस्तुकी आहुतियाँ देते हुए अग्निदेवको तृप्त करे। अग्निको सात जिह्वाओंके सात बीज हैं। होमके लिये उनका परिचय दिया जाता है॥ ४१--४५॥

English

(God) Yama (god of death) should be remembered as riding a buffalo, carrying a club in his hand and of the form of destructive fire and (lord) Nirj-ti as riding an ass, carrying a sword in the hand and having red eyes.

अध्याय ९६

श्लोक 21

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा वाह्यसान्तरं(२) ।तमःपटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं(३)

brahmarandhrapraviṣṭena tejasā vāhyasāntaraṃ(2) / tamaḥpaṭalamādhūya pradyotitadigantaraṃ(3)

हिन्दी अर्थ

रेफरहित अन्तिम दो वर्णोके सभी (अर्थात् सात) अक्षर यदि रकार और छठे स्वर (ऊ)- पर आरूढ़ हों और उनके भी ऊपर चन्द्रबिन्दुरूप शिखा हो तो वे ही अग्निकी सात जिह्वाओंके

English

(The preceptor) should then meditate (lord) Varuna as seated on a crocodile and having white complexion holding a noose of serpent in his hand and (lord) Vayu (wind god) as riding an antelope and having blue complexion and Kubera (god of wealth) as seated on a sheep.

अध्याय ९६

श्लोक 22

आत्मानं मूर्तिपैः सार्धं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः(४) ।भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोघासिमुद्धरेत्

ātmānaṃ mūrtipaiḥ sārdhaṃ sragvastrakusumādibhiḥ(4) / bhūṣayitvā śivosmīti dhyātvā boghāsimuddharet

हिन्दी अर्थ

क्रमशः सात बीज-मन्त्र हैं। (यथा-यूरूँ लूँ बूँ श्रूँ घ्रू सूँ हैँ) अग्निको सात जिह्वाओंके नाम इस प्रकार हिरण्या कनका, रक्ता, कृष्णा, अग्नि, नेर्क्रत्य, पश्चिम, वायव्य तथा मध्य दिशामें क्रमशः इनके मुख हैं। ( अर्थात् एक त्रिभुजके ऊपर दूसरा त्रिभुज बनानेसे जो छ: कोण बनते हैं, वे क्रमशः ईशान, पूर्व, अग्नि, नेत्य, पश्चिम तथा

English

(Lord) Isa (Siva), the trident-bearer should be contem¬ plated (as seated) on a bull, (god) Ananta, the disc-bearer (as seated) on a tortoise, and (lord) Brahma, the four-faced and four-armed as riding a gander.

अध्याय ९६

श्लोक 23

चतुष्पदान्तसंस्कारैः(५) संस्कुर्यान्मखमण्डपं ।विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्(६)

catuṣpadāntasaṃskāraiḥ(5) saṃskuryānmakhamaṇḍapaṃ / vikṣipya vikirādīni kuśakūrcopasaṃharet(6)

हिन्दी अर्थ

वायव्यकोणमें स्थित होते हैं। अग्निकी हिरण्या आदि छः जिह्वाओंको इन्हीं छः कोणोंमें स्थापित करे तथा अन्तिम जिह्वा 'बहुरूपा' को मध्यमें)

English

(Lord) Dharma (god of virtue) and others should be worshipped in the pitchers located at the base of the pillars at the corners. Some also worship (the gods) Ananta and others in the pitchers placed at the corners of different directions.

अध्याय ९६

श्लोक 24

आसनीकृत्य वर्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत् ।शिवकुम्भास्त्रवर्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने(७)

āsanīkṛtya vardhanyāṃ vāstvādīn pūrvavadyajet / śivakumbhāstravardhanyau pūjayecca sthirāsane(7)

हिन्दी अर्थ

शान्तिक एवं पौष्टिक कर्ममें खीर आदि मधुर पदार्थाँद्वारा होम करे। परंतु अभिचार कर्ममें सरसोंको खली, सत्तू, जौकी काँजी, नमक, राई, मट्ठा, कड़वा तेल, काँटे तथा टेढ़ी-मेढ़ी से हवन करे।' कदम्बकी कलिकाओंद्वारा होम करनेसे निश्चय ही यक्षिणी सिद्ध हो जाती है। वशीकरण और आकर्षणकी सिद्धिके लिये बन्धूक (दुपहरिया) और पलाशके फूलोंका हवन करना

English

The injunction of (lord) Siva should be made to be heard. The pitcher placed behind one's own self should be gently turned around. Then as before the pitcher should be firmly put first and then the pitcher vardhani.

अध्याय ९६

श्लोक 25

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात् ।वाहायुधादिसंयुक्तान् पूजयेद्विधिना यथा

svadikṣu kalaśārūḍhāṃllokapālānanukramāt / vāhāyudhādisaṃyuktān pūjayedvidhinā yathā

हिन्दी अर्थ

चाहिए। राज्यलाभके लिये बिल्वफलका और लक्ष्मीको प्राप्तिके लिये पाटल (पाड्र) एवं चम्पाके फूलोंका होम करे। चक्रवर्ती सम्राट्का

English

After having worshipped (lord) Siva (seated in) a firm seat and (again in) a firm seat for the sake of weapons, (the preceptor) should as before touch with the udbhavamudra (posture made with the fingers denoting generation).

अध्याय ९६

श्लोक 26

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवर्णं(८) किरीटिनं ।सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

airāvatagajārūḍhaṃ svarṇavarṇaṃ(8) kirīṭinaṃ / sahasranayanaṃ śakraṃ vajrapāṇiṃ vibhāvayet

हिन्दी अर्थ

१.ये सात बीज अग्निको “हिरण्या' आदि सात जिह्वाओंके नामके आदिमें लगाये जाते हैं और अन्तमें 'नमः' पद जोड़कर नाम- २. सोमशम्भुने इन जिह्वाओंके स्वरूप तथा कामनाभेदसे विभिन्न कर्मोमें इनके उपयोगके विषयमें इस प्रकार लिखा है--

English

O lord of the universe you protect this sacrifice of thy own self out of compassion for the devotee". After having add¬ ressed these words, (the preceptor) should place the sword in the pitcher.

अध्याय ९६

श्लोक 27

सप्तार्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं ।ज्वालामालाकुलं रक्तं(९) शक्तिहस्तमजासनं

saptārciṣaṃ ca vibhrāṇamakṣamālāṃ kamaṇḍaluṃ / jvālāmālākulaṃ raktaṃ(9) śaktihastamajāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

पद्मरागवत् । चन्द्रकान्तशरच्चन्द्रप्रभेव क्रमादासामुदीर्यते । वश्याकर्षणयोराद्या कनका स्तम्भने रिपोः॥ मारणकर्मणि । सुप्रभा शान्तिके पुष्टौ सुरक्तोच्चाटने मता॥ तु सर्वकामफलप्रदा। (कर्मकाण्ड-क्रमावली ६६४-६६७)

English

After having worshipped the lord in the pitcher or on the ground or in the shed relating to initiation and establishment, (the preceptor) should go in front of the fire-receptacle.

अध्याय ९६

श्लोक 28

१ उं हां हां इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ च ।ॐ ईं आं इति घ॥ , ज॥ च २ तेजसा वाह्यमन्तरमिति ख॥ ।तेजसा वाह्याभ्यन्तरमिति छ॥ ।तेजसा वाह्यमान्तरमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ च ३ प्रविष्टोनुदिगन्तरमिति घ॥ , ज॥ च ४ स्रग्वस्त्रमुकुटादिभिरिति घ॥ , ज॥ च ५ चतुष्पथार्णसंस्कारैर् इति छ॥ ६ कुशदूर्वोपसंहरेदिति ग॥ ७ शिवकुम्भास्त्रवर्धन्यां पूजयेदस्थिरासने इति घ॥ , ज॥ च ८ वर्णवस्त्रमिति ग॥ ।स्वर्णवस्त्रमिति ख॥ , ज॥ , च ९ कालं मालाकुलं रक्तमिति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ।कालं मालाकुलं, व्यक्तमिति ग॥ ।ज्वालामालाकुलं सक्तमिति घ॥ :प् ३१३ महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत् ।रक्तनेत्रं स्वरारूढं(१) खड्गहस्तञ्च नैरृतं

1 uṃ hāṃ hāṃ iti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. ca / oṃ īṃ āṃ iti gha.. , ja.. ca 2 tejasā vāhyamantaramiti kha.. / tejasā vāhyābhyantaramiti cha.. / tejasā vāhyamāntaramiti ga.. , gha.. , ṅa.. ca 3 praviṣṭonudigantaramiti gha.. , ja.. ca 4 sragvastramukuṭādibhiriti gha.. , ja.. ca 5 catuṣpathārṇasaṃskārair iti cha.. 6 kuśadūrvopasaṃharediti ga.. 7 śivakumbhāstravardhanyāṃ pūjayedasthirāsane iti gha.. , ja.. ca 8 varṇavastramiti ga.. / svarṇavastramiti kha.. , ja.. , ca 9 kālaṃ mālākulaṃ raktamiti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca / kālaṃ mālākulaṃ, vyaktamiti ga.. / jvālāmālākulaṃ saktamiti gha.. :p 313 mahiṣasthaṃ daṇḍahastaṃ yamaṃ kālānalaṃ smaret / raktanetraṃ svarārūḍhaṃ(1) khaḍgahastañca nairṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

३. सोमशम्भुके ग्रन्थमें इसके बाद यह एक श्लोक अधिक है-- विद्याधरत्वलाभाय चन्द्रागुरुयुतं पुरम्। अथवा पद्मकि्जल्कैर्जुहुयात् साधकोत्तमः ॥ “साधक-शिरोमणिको चाहिए कि वह 'विद्याधर-पद' की प्राप्तिकि लिये कपूर, अगुरु और गुग्गुलसे अथवा कमलके केसरोंसे

English

The custodians of images who are seated in front of the centre of the pit should purify the respective pits as directed by the preceptor.

अध्याय ९६

श्लोक 29

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत् ।वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं(२)

varuṇaṃ makare śvetaṃ nāgapāśadharaṃ smaret / vāyuṃ ca hariṇe nīlaṃ kuveraṃ meghasaṃsthitaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

पद पानेके लिये कमलोंका तथा सम्पत्तिके लिये भक्ष्य-भोज्य पदार्थोका होम करे। दूर्वाका हवन किया जाय तो उससे व्याधियोंका नाश होता है। समस्त जीवोंको वशमें करनेके लिये विद्वान्

English

The reciters (of mantras) should recite (the mantras) as many times (as laid down). Others (should recite the sarii-

अध्याय ९६

श्लोक 30

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्मेनन्तन्तु चक्रिणं ।ब्राह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

triśūlinaṃ vṛṣe ceśaṃ kūrmenantantu cakriṇaṃ / brāhmāṇaṃ haṃsagaṃ dhyāyeccaturvaktraṃ caturbhujaṃ

हिन्दी अर्थ

पुरुष प्रियङ्गु तथा कदलीके पुष्पोंका हवन करे। आमके पत्तेका होम ज्चरका नाशक होता मृत्युञ्जय देवता या मन्त्रका उपासक मृत्युविजयी होता है। तिलका होम करनेसे अभ्युदयको प्राप्ति होती है। रुद्रशान्ति समस्त दोषोंकी शान्ति करनेवाली होती है। वे अब प्रस्तुत प्रसंगको पुनः

English

A follower of the Rgveda should recite the hymns Srisukta, pavamani, maitraka and vrsakapi on the east.

अध्याय ९६

श्लोक 31

स्तम्भमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान्(३) यजेत् ।दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

stambhamūleṣu kumbheṣu vedyāṃ dharmādikān(3) yajet / dikṣu kumbheṣvanantādīn pūjayantyapi kecana

हिन्दी अर्थ

प्रारम्भ करते हैं

English

A follower of Samaveda should recite the hymns— devavrata, bharunda, jyestha and ralhanlara on the south.

अध्याय ९६

श्लोक 32

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं(४) ।पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्धनीं

śivājñāṃ śrāvayet kumbhaṃ bhrāmayedātmapṛṣṭhagaṃ(4) / pūrvavat sthāpayedādau kumbhaṃ tadanu vardhanīṃ

हिन्दी अर्थ

एक सौ आठ आहुतियोँसे मूलका और उसके दशांश आहुतियोंसे अङ्गोंका तर्पण करे। यह हवन अथवा तर्पण मूलमन्त्रसे ही करना चाहिए। फिर पूर्ववत् पूर्णाहुति दे। शिष्योंका दीक्षामें प्रवेश करानेके लिये प्रत्येक शिष्यके निमित्त मूलमन्त्रका सौ बार जप करना चाहिए। साथ ही दुर्निमित्तोंका निवारण तथा शुभ निमित्तोंकी सिद्धिके लिये मूलमन्त्रसे पूर्ववत् दो सौ आहुतियाँ

English

A follower of Tajurveda should recite the hymns rudra, purusasukta, ilokadhyaya especially and the brahmanas in the west.

अध्याय ९६

श्लोक 33

शिवं स्थिरासनं(५) कुम्भे शस्त्रार्थञ्च(६) ध्रुवासनं ।पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

śivaṃ sthirāsanaṃ(5) kumbhe śastrārthañca(6) dhruvāsanaṃ / pūjayitvā yathāpūrvaṃ spṛśedudbhavamudrayā

हिन्दी अर्थ

देनी चाहिए। पहले बताये हुए जो अस्त्र- सम्बन्धी आठ मन्त्र हैं, उनके आदिमें मूल और

English

An Atharvavedin should repeat the hymns nilarudra, s uksmas uksma and the alharvaUrsa in the north.

अध्याय ९६

श्लोक 34

निजयागं(७) जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया ।एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्(८)

nijayāgaṃ(7) jagannātha rakṣa bhaktānukampayā / ebhiḥ saṃśrāvya rakṣārthaṃ kumbhe khaḍgaṃ niveśayet(8)

हिन्दी अर्थ

अन्तमें 'स्वाहा' जोड़कर पाठ करते हुए एक- एक बार तर्पण करे। मूल-मन्त्रमें जो बीज हों, उन्हें 'शिखा' (बषट्) -से सम्पुटित करके अन्तमें “हूं फट्' जोड़कर जप करे तो उससे मन्त्रका दीपन होता है। ' ३» हूं शिवाय स्वाहा।' इत्यादि

English

After having ignited the (sacrificial) fire, the preceptor should fill the eastern part of each one of the pit from the east in

अध्याय ९६

श्लोक 35

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डले ऽथवा ।मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

dīkṣāsthāpanayoḥ kumbhe sthaṇḍile maṇḍale 'thavā / maṇḍalebhyarcya deveśaṃ vrajedvai kuṇḍasannidhau

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर शिव-मन्त्रसे अभिमन्त्रित जलसे धोयी हुई बटलोईको कवच-मन्त्रसे अवगुण्ठित करके उसमें रोली-चन्दन आदि लगा दे। फिर उसके गलेमें ' हूं फट्' मन्त्रसे अभिमन्त्रित उत्तम

English

Incense, lamps and sacrificial porridge should be offer¬ ed to them. Then the fire should be offered. After having worshipped Siva as before, offering unto fire should be made (accompanied by the chanting of) mantra.

अध्याय ९६

श्लोक 36

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निनिष्ठा मूर्तिधारिणः ।गुरोरादेशतः कुर्युर् निजकुण्डेषु(९) संस्कृतिं

kuṇḍanābhiṃ puraskṛtya niniṣṭhā mūrtidhāriṇaḥ / gurorādeśataḥ kuryur nijakuṇḍeṣu(9) saṃskṛtiṃ

हिन्दी अर्थ

कुश और सूत्र बाँध दे। इससे चरुको सिद्धि होती है। फिर धर्म आदि चार पायोंसे युक्त चौकी आदिका आसन देकर उसके ऊपर बने हुए अर्धचन्द्राकार मण्डलमें उस बटलोईको रखे तथा उसे आराध्यदेवताकी मूर्ति मानकर उसके ऊपर भावात्मक पुष्पोंसे भगवान् शिवका पूजन करे। अथवा उस बटलोईके मुखको वस्त्रसे बाँध दे और उसपर बाह्यपुष्पोंसे शिवका पूजन करे।

English

After having made the oblation for making the place and time of the sacrifice as auspicious and to ward off omens portending evil, the knower of mantras should offer the final

अध्याय ९६

श्लोक 37

१ शवारूढमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च २ मानुषस्थितमिति घ॥ ३ कर्मादिकानिति ज॥ ४ भ्रामयेदनुपूज्य तमिति ज॥ ।भ्रामयेदनुपृष्ठगमिति घ॥ ५ स्थिरासने इति ख॥ , घ॥ च ६ शस्त्राणुञ्चेति ख॥ , ग॥ , छ॥ च ७ इमं यागमिति ङ॥ ८ शङ्खन्निवेदयेदिति ग॥ ।खड्गन्निवेदयेदिति घ॥ , ङ॥ च ९ कुर्युर् निजकुम्भेष्विति ख॥ , घ॥ , छ॥ , ज॥ च :प् ३१४ जपेयुर्जापिनः सङ्ख्यं(१) मन्त्रमन्ये तु संहितां(२) ।पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

1 śavārūḍhamiti ga.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca 2 mānuṣasthitamiti gha.. 3 karmādikāniti ja.. 4 bhrāmayedanupūjya tamiti ja.. / bhrāmayedanupṛṣṭhagamiti gha.. 5 sthirāsane iti kha.. , gha.. ca 6 śastrāṇuñceti kha.. , ga.. , cha.. ca 7 imaṃ yāgamiti ṅa.. 8 śaṅkhannivedayediti ga.. / khaḍgannivedayediti gha.. , ṅa.. ca 9 kuryur nijakumbheṣviti kha.. , gha.. , cha.. , ja.. ca :p 314 japeyurjāpinaḥ saṅkhyaṃ(1) mantramanye tu saṃhitāṃ(2) / paṭheyurbrāhmaṇāḥ śāntiṃ svaśākhāvedapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद पश्चिमाभिमुख रखे हुए चूल्हेको देख- भालकर शुद्ध करके उसमें अहंकार-बीजका

English

After having prepared the sacrificial porridge as before

अध्याय ९६

श्लोक 38

श्रीसूक्तं पावमानीश् च(३) मैत्रकञ्च वृषाकपिं ।ऋग्वेदी सर्वदिग्भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्(४)

śrīsūktaṃ pāvamānīś ca(3) maitrakañca vṛṣākapiṃ / ṛgvedī sarvadigbhāge sarvametat samuccaret(4)

हिन्दी अर्थ

इस प्रसंगमें सोमशम्भुने कुछ अधिक प्रयोग लिखे हैं। उनका कथन है कि-- तिलान् वारुणमन्त्रेण जुहुयाद् गुह्यकेन वा। मेघानाप्लाविताशेषदिगन्तधरणीतलान् ॥

English

(The image of) the god should be placed on the auspi¬ cious scat and covered with the essence o t e

अध्याय ९६

श्लोक 39

देवव्रतन्तु भारुण्डं(५) ज्येष्ठसाम रथन्तरं ।पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षिणे

devavratantu bhāruṇḍaṃ(5) jyeṣṭhasāma rathantaraṃ / puruṣaṃ gītimetāni sāmavedī tu dakṣiṇe

हिन्दी अर्थ

(कर्मकाण्ड-क्रमावली ६७६-६८०)

English

The image should be bathed in beUveenwi

अध्याय ९६

श्लोक 40

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाध्यायं विशेषतः ।ब्राह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्(६)

rudraṃ puruṣasūktañca ślokādhyāyaṃ viśeṣataḥ / brāhmaṇañca yajurvedī paścimāyāṃ samuccaret(6)

हिन्दी अर्थ

अर्थात् विषमज्चरका नाश करनेके लिये आमके पत्तोंका हवन करे। उन पत्तोंको घीसे आर्द्र करके अथवा घीमें डुबोकर उनको आहुति दे। पत्तोंकी आहुति घीकी आहुतिके साथ देनी चाहिए। इससे ज्वरग्रस्त पुरुषको लाभ होता है। उस पुरुषका नाम लेकर कहे- वृष्टिके लिये निम्नाङ्कित प्रयोग करे। जलमें ग्रहोंसहित वरुणदेवका पूजन करके वारुण अथवा गुह्मक-मन्त्रसे तिलोंक आहुति दे। तिलके इस होमसे मनुष्य आकाशमें ऐसे मेघोंको स्थापित कर सकता है, जो सम्पूर्ण दिगन्तों तथा पृथ्वीको वर्षाके जलसे आप्लावित करनेमें समर्थ हों । फिर शीघ्र ही पाशुपतमन्त्रसे उन मेघोंको वर्षाके लिये विदीर्ण करे । मन्त्र इस प्रकार है- ॐ श्लीं पशु हूँ फट् मेघान्

English

The eyes should be carved into a spot just at half of one third or half of one fourth or half of half the length, for accompli¬ shing all desires and it is auspicious.

अध्याय ९६

श्लोक 41

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च ।उत्तरे ऽथर्वशीर्षञ्च(७) तत्परस्तु समुद्धरेत्

nīlarudraṃ tathātharvī sūkṣmāsūkṣmantathaiva ca / uttare 'tharvaśīrṣañca(7) tatparastu samuddharet

हिन्दी अर्थ

“समस्त उपद्रवोंके नाशके लिये रुद्रमन्त्रसे शान्ति-अभिषेक करे तथा तिल आदिसे विधिपूर्वक होम-यज्ञ करे। अब प्रस्तुत विषयका

English

Taking one- fourth part of the length of the liiiga and having divided it into three parts, one such part should always be the breadth of the body.

अध्याय ९६

श्लोक 42

आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डं प्रदापयेत्(८) ।वह्नेः पूर्वादिकान् भागान्(९) पूर्वकुण्डादितः(१०) क्रमात्

ācāryaścāgnimutpādya pratikuṇḍaṃ pradāpayet(8) / vahneḥ pūrvādikān bhāgān(9) pūrvakuṇḍāditaḥ(10) kramāt

हिन्दी अर्थ

प्रतिपादन करते हैं।' न्यास करे। तत्पश्चात् उसे कुण्डके दक्षिण भागमें रखे और यह भावना करे कि “इस चूल्हेका शरीर धर्माधर्ममय है।' फिर उसकी शुद्धिके लिये उसके स्पर्शपूर्वक अस्त्र-मन्त्रका जप करे।

English

In the liiiga of a cubit length, the cavity of the eyes should be a ninth part of one eighth of a yaua (measure) both in depth and breadth.

अध्याय ९६

श्लोक 43

धूपदीपचरूणाञ्च ददीताग्निं समुद्धरेत्(११) ।पूर्ववच्छिवमभ्यर्च्य शिवाग्नौ मन्त्रतर्पणं

dhūpadīpacarūṇāñca dadītāgniṃ samuddharet(11) / pūrvavacchivamabhyarcya śivāgnau mantratarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद अस्त्र-मन्त्र (फट् )-के जपसे अभिमन्त्रित गायके घीसे मार्जित हुई उस बटलोईको

English

In the liiiga of one and a half cubit length, the sockets of the eyes would measure an eighth part of a yava (measure) more (than that of the preceding). In that (the lihga) of a cubit len¬ gth (the cayity of the eyes) would be eight yava (measure) in depth and breadth.

अध्याय ९६

श्लोक 44

देशकालादिसम्पत्तौ(१२) दुर् निमित्तप्रशान्तये ।१ जापिनोसङ्ख्यमिति क॥ , ङ॥ , छ॥ च २ अस्त्रमन्ये तु संस्थितमिति ग॥ ।अस्त्रमन्ये तु संहितामिति ङ॥ ३ पावमानीन्तु इति ज॥ ४ सर्वमेतत् समुद्धरेदिति ख॥ , ग॥ , घ॥ , छ॥ , ज॥ च ।सर्वमस्त्रं समुद्धरेदिति ङ॥ ५ भावज्ञमिति छ॥ ।श्रीकुण्डमिति ङ॥ ६ समुद्धरेदिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च ७ उत्तरेथर्वसूक्तञ्चेति ग॥ ८ प्रदीपयेदिति घ॥ ९ पूर्वादिदिग्भागादिति ज॥ ।पूर्वादिकाद्भागादिति घ॥ १० सर्वकुण्डादित इति ख॥ , छ॥ , च ११ आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्येत्यादिः ददीताग्निं समुद्धरेदित्यन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति १२ देशकालादिसङ्ख्याप्तौ इति घ॥ :प् ३१५ होमङ्कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णां दत्त्वा शुभावहां

deśakālādisampattau(12) dur nimittapraśāntaye / 1 jāpinosaṅkhyamiti ka.. , ṅa.. , cha.. ca 2 astramanye tu saṃsthitamiti ga.. / astramanye tu saṃhitāmiti ṅa.. 3 pāvamānīntu iti ja.. 4 sarvametat samuddharediti kha.. , ga.. , gha.. , cha.. , ja.. ca / sarvamastraṃ samuddharediti ṅa.. 5 bhāvajñamiti cha.. / śrīkuṇḍamiti ṅa.. 6 samuddharediti kha.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca 7 uttaretharvasūktañceti ga.. 8 pradīpayediti gha.. 9 pūrvādidigbhāgāditi ja.. / pūrvādikādbhāgāditi gha.. 10 sarvakuṇḍādita iti kha.. , cha.. , ca 11 ācāryaścāgnimutpādyetyādiḥ dadītāgniṃ samuddharedityantaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 12 deśakālādisaṅkhyāptau iti gha.. :p 315 homaṅkṛtvā tu mantrajñaḥ pūrṇāṃ dattvā śubhāvahāṃ

हिन्दी अर्थ

उसमें अस्त्र-मन्त्रसे शुद्ध किये हुए गोदुग्धको सौ बार प्रासाद-मन्त्र (हां )-से अभिमन्त्रित करके डाले। फिर उस दूधमें साँवाँ आदिके चावल छोड़े। उसकी मात्रा इस प्रकार है-एक शिष्यकी दीक्षा-विधिके लिये पाँच पसर चावल

English

In all the liiigas of Sambhu (lord Siva) where the length would increase by the pada (measure), the measures of the cavi¬ ties of the eyes would also correspondingly increase by a yava (measure).

अध्याय ९६

श्लोक 45

पूर्ववच्चरुकं कृत्वा प्रतिकुण्डं निवेदयेत्(१) ।यजमानालङ्कृतास्तु व्रजेयुः स्नानमण्डपं

pūrvavaccarukaṃ kṛtvā pratikuṇḍaṃ nivedayet(1) / yajamānālaṅkṛtāstu vrajeyuḥ snānamaṇḍapaṃ

हिन्दी अर्थ

सबके लिये क्रमशः एक-एक पसर चावल बढ़ाता जाय। फिर अस्त्र-मन्त्रसे आग जलावे एवं कवच-मन्त्र ( हुम् )-से बटलोईको ढक दे। साधक पूर्वाभिमुख हो उक्त शिवाग्निमें मूल-

English

The lines (on the top of the lingo) would also increase by three parts both in depth and breadth. In all the cases the top of the lihga would be narrow and tapering.

अध्याय ९६

श्लोक 46

भद्रपीठे निधायेशं(२) ताडयित्वावगुण्ठयेत् ।स्नापयेत्(३) पूजयित्वा तु मृदा काषायवारिणा

bhadrapīṭhe nidhāyeśaṃ(2) tāḍayitvāvaguṇṭhayet / snāpayet(3) pūjayitvā tu mṛdā kāṣāyavāriṇā

हिन्दी अर्थ

अच्छी तरह सीझ जाय, तब वहाँ सरुवाको घीसे भरकर स्वाहान्त संहिता-मन्त्रोंद्वारा उस चूल्हेमें मण्डलमें चरु-स्थालीको रखकर अस्त्र-मन्त्रसे उसपर कुश रख दे। इसके बाद प्रणवसे चूल्हेमें उल्लेखन और हृदय-मन्त्रसे लेपन करके पूर्ववत् 'तप्ताभिघार' के स्थानमें 'सीताभिघार' नामक

English

The form and characteristic features of these are that the radiance of th°Se made of gem is spotless. (The emblem) should be endowed with the eyesight by carving the above mark (into the part indicated above).

अध्याय ९६

श्लोक 47

गोमूत्रैर् गोमयेनापि वारिणा चान्तरान्तरा ।भस्मना गन्धतोयेन फडन्तास्त्रेण वारिणा

gomūtrair gomayenāpi vāriṇā cāntarāntarā / bhasmanā gandhatoyena phaḍantāstreṇa vāriṇā

हिन्दी अर्थ

आहुति दे। इस तरह चूल्हा शीतल होता है। सीताभिघार-आहुतिकी विधि यह है कि संहिता-

English

Subsequently, the lifiga should be bathed with sacred waters, waters of (river) Ganges, waters mixed with sandal and from the pitcher representing milky ocean and that pitcher of water sacred to lord Siva.

अध्याय ९६

श्लोक 48

देशिको मूर्तिपैः सार्धं कृत्वा कारणशोधनं(४) ।धर्मजप्तेन सञ्छाट्य(५) पीतवर्णेन वाससा

deśiko mūrtipaiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāraṇaśodhanaṃ(4) / dharmajaptena sañchāṭya(5) pītavarṇena vāsasā

हिन्दी अर्थ

द्वारा कुण्ड-मण्डपके पश्चिम भागमें दर्भ आदिके आसनपर प्रत्येक शिष्यके निमित्तसे एक-एक आहुति दे। फिर स्ुकृद्वारा सम्पात-होम करनेके पश्चात् संहिता-मन्त्रसे शुद्धि करे। फिर अन्तमें 'बषट्' लगे हुए उसी संहिता-मन्त्रद्वारा एक बार चरु लेकर धेनुमुद्राद्वारा उसका अमृतीकरण करे। इसके बाद वेदीपर उसके द्वारा शान्ति-होम

English

Then the lord should quickly be led to the shed along

अध्याय ९६

श्लोक 49

सम्पूज्य सितपुष्पैश् च(६) नयेदुत्तरवेदिकां ।तत्र दत्तासनायाञ्च शय्यायां सन्निवेश्य च(७)

sampūjya sitapuṣpaiś ca(6) nayeduttaravedikāṃ / tatra dattāsanāyāñca śayyāyāṃ sanniveśya ca(7)

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् गुरु अपने शिष्योंके लिये, अग्निदेवताके लिये तथा लोकपालोंके लिये घृतसहित भाग नियत करे। ये तीनों भाग समान घीसे युक्त होते हैं। इन सबके नाम-मन्त्रोंके अन्तमें 'नमः' पद

English

At the western door itself a pedestal should be placed on

अध्याय ९६

श्लोक 50

कुङ्कुमालिप्तसूत्रेण विभज्य गुरुरालिखेत् ।शलाकया सुवर्णस्य अक्षिणी शस्त्रकर्मणा(८)

kuṅkumāliptasūtreṇa vibhajya gururālikhet / śalākayā suvarṇasya akṣiṇī śastrakarmaṇā(8)

हिन्दी अर्थ

लगाकर उनके द्वारा उनका भाग अर्पित करे और उसी मन्त्रसे उन्हें आचमनीय निवेदित करे। तदनन्तर मूल-मन्त्रसे एक सौ आठ आहुति देकर विधिवत् पूर्णाहुति होम करे। इसके बाद मण्डलके भीतर कुण्डके पूर्वभागमें अथवा शिव एवं कुण्डके मध्यभागमें हृदय-मन्त्रसे रुद्र-मातृकागण आदिके लिये अन्तर्बलि अर्पित करे। फिर शिवका आश्रय ले, उनकी आज्ञा पाकर एकत्वकी

English

addressed to lord biva y nustivardhanam urvarukamiva

अध्याय ९६

श्लोक 51

अञ्जयेल्लक्ष्मकृत् पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।कृतकर्मा च शस्त्रेण लक्ष्मी शिल्पी समुत्क्षिपेत्(९)

añjayellakṣmakṛt paścācchāstradṛṣṭena karmaṇā / kṛtakarmā ca śastreṇa lakṣmī śilpī samutkṣipet(9)

हिन्दी अर्थ

भावना करते हुए इस प्रकार चिन्तन करे--'मैं सर्वज्ञता आदि गुणोंसे युक्त और समस्त अध्वाओंके ऊपर विराजमान शिव हूँ। यह यज्ञस्थान मेरा अंश है। मैं यज्ञका अधिष्ठाता हूँ” यों अहंकार

English

Incense should be offered. After having worshipped the linga, garments and household articles should be offered with.(the mantra of) the heart befitting one's capacity.

अध्याय ९६

श्लोक 52

त्र्यंशादर्धोथ(१०) पादार्धादर्धाया ।अर्धयोथवा(११) १ निवेशयेदिति ख॥ ,घ॥ च २ भद्रपीठे निधायैनमिति ख॥ , छ॥ , च ।तत्र पीठे विधायेशमिति ङ॥ ।भद्रपीठे विधायेशमिति घ॥ ३ स्नपयेदिति ख॥ , ग॥ , ङ॥ च ४ कृचा चाकारशोधनामिति घ॥ , ज॥ च ५ धर्मजप्तेन संस्थाप्येति ग॥ ।धर्मजलेन सञ्छाद्येति ङ॥ ६ सम्पूज्य सितवस्त्रैश्चेति ग॥ ।सम्पूज्यसितपुष्पैस्तु इति घ॥ ७ सन्निवेशयेदिति छ॥ ८ शास्त्रकर्मणेति ख॥ , ग॥ , छ॥ , ज॥ च ।शास्त्रवर्मणेति घ॥ ।शास्त्रकर्मणि इति ड॥ ९ समुत्किरेत् इति घ॥ , ज॥ च १० त्र्यंशादप्यथेति घ॥ ।त्र्यंशादधोथेति ज॥ ११ अर्धतो ऽपिवेति ग॥ ।अर्धतो वरमिति ज॥ :प् ३१६ सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं शुभं लक्ष्मावतारणं(१)

tryaṃśādardhotha(10) pādārdhādardhāyā / ardhayothavā(11) 1 niveśayediti kha.. ,gha.. ca 2 bhadrapīṭhe nidhāyainamiti kha.. , cha.. , ca / tatra pīṭhe vidhāyeśamiti ṅa.. / bhadrapīṭhe vidhāyeśamiti gha.. 3 snapayediti kha.. , ga.. , ṅa.. ca 4 kṛcā cākāraśodhanāmiti gha.. , ja.. ca 5 dharmajaptena saṃsthāpyeti ga.. / dharmajalena sañchādyeti ṅa.. 6 sampūjya sitavastraiśceti ga.. / sampūjyasitapuṣpaistu iti gha.. 7 sanniveśayediti cha.. 8 śāstrakarmaṇeti kha.. , ga.. , cha.. , ja.. ca / śāstravarmaṇeti gha.. /śāstrakarmaṇi iti ḍa.. 9 samutkiret iti gha.. , ja.. ca 10 tryaṃśādapyatheti gha.. / tryaṃśādadhotheti ja.. 11 ardhato 'piveti ga.. / ardhato varamiti ja.. :p 316 sarvakāmaprasiddhyarthaṃ śubhaṃ lakṣmāvatāraṇaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

शिवसे अपने ऐकात्म्य-बोधपूर्वक गुरु यज्ञमण्डपसे बाहर निकले फिर अस्त्रमन्त्र ( फट् )-द्वारा निर्मित मण्डलमें पूर्वाग्र उत्तम कुश बिछाकर, उसमें प्रणवमय आसनको भावना करके, उसके ऊपर स्नान किये हुए शिष्यको बिठावे। उस समय शिष्यको

English

(The principles of) non-action, and other things, and their presiding deities Ajata and others or the three principles should be located as the cause of pervading in the case of a seeker of release (from bondage).

अध्याय ९६

श्लोक 53

लिङ्गदीर्घविकारांशे त्रिभक्तं भागवर्णनात्(२) ।विस्तारो लक्ष्म देहस्य भवेल्लिङ्गस्य(३) सर्वतः

liṅgadīrghavikārāṃśe tribhaktaṃ bhāgavarṇanāt(2) / vistāro lakṣma dehasya bhavelliṅgasya(3) sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यदि वह मुक्तिका इच्छुक हो तो उसका मुख उत्तर दिशाको ओर होना चाहिए और यदि वह भोगका अभिलाषी हो तो उसे पूर्वाभिमुख बिठाना चाहिए । शिष्यके शरीरका घुटनोंसे ऊपरका

English

(The fundamental principles numbering) twenty-hve, eight2, five3 and three4 and their lords such as Indra and others

अध्याय ९६

श्लोक 54

यवस्य नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिरावृता(६) ।हस्तिके(५) लक्ष्मरेखा च गाम्भीर्याद् विस्तरादपि(७)

yavasya navabhaktasya bhāgair aṣṭābhirāvṛtā(6) / hastike(5) lakṣmarekhā ca gāmbhīryād vistarādapi(7)

हिन्दी अर्थ

ही भाग उस प्रणवासनपर स्थित रहना चाहिए, नीचेका भाग नहीं। इस प्रकार बैठे हुए शिष्यकी ओर गुरु पूर्वाभिमुख होकर बैठे। मोक्षरूपी प्रयोजनको सिद्धिके लिये शिष्यके पैरोंसे लेकर शिखातकके अङ्गोंका क्रमशः निरीक्षण करना चाहिए और यदि भोगरूपी प्रयोजनकी सिद्धि अभीष्ट हो तो इसके विपरीत क्रमसे शिष्यके

English

The avyakta, mahat, ahankw

अध्याय ९६

श्लोक 55

एवमष्टांशवृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके ।भवेदष्टयवा(८) पृथ्वी गम्भीरात्र च हास्तिके

evamaṣṭāṃśavṛddhyā tu liṅge sārdhakarādike / bhavedaṣṭayavā(8) pṛthvī gambhīrātra ca hāstike

हिन्दी अर्थ

१७६ अग्निपुराण

English

The five elements, sun, moo

अध्याय ९६

श्लोक 56

एवमष्टांश वृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके ।भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरान्नवहास्तिके(६)

evamaṣṭāṃśa vṛddhyā tu liṅge sārdhakarādike / bhavedaṣṭayavā pṛthvī gambhīrānnavahāstike(6)

हिन्दी अर्थ

अङ्गोंपर दृष्टिपात करना उचित है, अर्थात् उस दशामें शिखासे लेकर पैरोंतकके अङ्गोंका क्रमशः निरीक्षण करना चाहिए। उस समय गुरुकी दृष्टिमें शिष्यके प्रति कृपाप्रसाद भरा हो और वह दृष्टि शिष्यके समक्ष शिवके ज्योतिर्मय स्वरूपको अनावृतरूपसे अभिव्यक्त कर रही हो। इसके बाद अस्त्र-मन्त्रसे अभिमन्त्रित जलसे शिष्यका प्रोक्षण करके मन्त्राम्बु-स्नानका कार्य सम्पन्न

English

The five elements. and tamas.

अध्याय ९६

श्लोक 57

शाम्भवेषु(१०) च लिङ्गेषु पादवृद्धेषु सर्वतः(११) ।लक्ष्म देहस्य विष्कम्भो भवेद्वै यववर्धनात्

śāmbhaveṣu(10) ca liṅgeṣu pādavṛddheṣu sarvataḥ(11) / lakṣma dehasya viṣkambho bhavedvai yavavardhanāt

हिन्दी अर्थ

करे (प्रोक्षण-मन्त्रसे ही यह स्नान सम्पन्न हो जाता है)। तदनन्तर विघ्नोंकी शान्ति और पापोंके नाशके लिये भस्म-स्नान करावे। इसकी विधि यों है-अस्त्र-मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित भस्म

English

The three qualities sattva, raj

अध्याय ९६

श्लोक 58

गम्भीरत्वष्टयुवाभ्यां रेखापि त्र्यंशवृद्धितः(१२) ।सर्वेषु च भवेत् सूक्ष्मां लिङ्गमस्तकमस्तकं

gambhīratvaṣṭayuvābhyāṃ rekhāpi tryaṃśavṛddhitaḥ(12) / sarveṣu ca bhavet sūkṣmāṃ liṅgamastakamastakaṃ

हिन्दी अर्थ

लेकर उसके द्वारा शिष्यको सृष्टि-संहार-योगसे ताडित करे (अर्थात् ऊपरसे नीचे तथा नीचेसे ऊपरतक अनुलोम-विलोम-क्रमसे उसके ऊपर भस्म छिड्के) फिर सकलीकरणके लिये पूर्ववत् अस्त्र- जलसे शिष्यका प्रोक्षण करके उसकी नाभिसे ऊपरके भागमें अस्त्र-मन्त्रका उच्चारण करते हुए कुशाग्रसे मार्जन करे और हृदय-मन्त्रका उच्चारण

English

The projection of vital energy.

अध्याय ९६

श्लोक 59

१ लक्ष्मावतारकमिति घ॥ २ त्रिभुक्ते भाववर्णनादिति क॥ ।त्रिभुक्ते भागवर्जनादिति घ॥ ।त्रिभक्ते भागवर्जनादिति ज॥ ।त्रिभुक्ते भागवर्तनादिति ङ॥ ।विभक्ते भाववर्णनादिति छ॥ ३ भवेल्लिङ्गेषु सर्वत इति ख॥ , ग॥ , ङ।छ॥ च ४ नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिराहतेति ख॥ , छ॥ च ।भवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिराहतेति ज॥ ।नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिरादृतेति घ॥ ५ हास्तिकं इति ग॥ , घ॥ , च ६ गम्भीरा नवहास्तिके इति घ॥ ७ लिङ्गे वृद्धिकरादिके इति ख॥ ।लिङ्गेषु द्विकरादिषु इति ग॥ ।लिङ्गे वृद्धिकरादिषु इति ख॥ , घ॥ च ८ भवेदष्टकरेति घ॥ ९ गम्भीरा नवहास्तिके इति ग॥ ।गम्भीरा नवहस्तके इति ज॥ १० सोत्तरेषु इति ज॥ ११ यवस्य नवभक्तस्येत्यादिः ।पादवृद्धेषु सर्वत इत्य् अन्तः पाठो ङ॥ पुस्तके नास्ति १२ द्व्यंशवृंहितेति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ।त्र्यंशवृंहितेति ङ॥ ।द्व्यंशवृद्धित इति ज॥ :प् ३१७ लक्ष्मक्षेत्रेष्टधाभक्ते मूर्ध्निभागद्वये शुभे(१) ।षड्भागपरिवर्तनमुक्त्वा भागद्वयन्त्वधः(२)

1 lakṣmāvatārakamiti gha.. 2 tribhukte bhāvavarṇanāditi ka.. / tribhukte bhāgavarjanāditi gha.. / tribhakte bhāgavarjanāditi ja.. / tribhukte bhāgavartanāditi ṅa.. / vibhakte bhāvavarṇanāditi cha.. 3 bhavelliṅgeṣu sarvata iti kha.. , ga.. , ṅa. cha.. ca 4 navabhaktasya bhāgair aṣṭābhirāhateti kha.. , cha.. ca / bhavabhaktasya bhāgair aṣṭābhirāhateti ja.. / navabhaktasya bhāgair aṣṭābhirādṛteti gha.. 5 hāstikaṃ iti ga.. , gha.. , ca 6 gambhīrā navahāstike iti gha.. 7 liṅge vṛddhikarādike iti kha.. / liṅgeṣu dvikarādiṣu iti ga.. / liṅge vṛddhikarādiṣu iti kha.. , gha.. ca 8 bhavedaṣṭakareti gha.. 9 gambhīrā navahāstike iti ga.. / gambhīrā navahastake iti ja.. 10 sottareṣu iti ja.. 11 yavasya navabhaktasyetyādiḥ / pādavṛddheṣu sarvata ity antaḥ pāṭho ṅa.. pustake nāsti 12 dvyaṃśavṛṃhiteti kha.. , gha.. , cha.. ca / tryaṃśavṛṃhiteti ṅa.. / dvyaṃśavṛddhita iti ja.. :p 317 lakṣmakṣetreṣṭadhābhakte mūrdhnibhāgadvaye śubhe(1) / ṣaḍbhāgaparivartanamuktvā bhāgadvayantvadhaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

करके पापोंके नाशके लिये पूर्वोक्त कुशोंके मूलभागसे नाभिके नीचेके अङ्गोंका स्पर्श करे। साथ ही समस्त पाशोंको दो टूक करनेके लिये पुनः अस्त्र-मन्त्रसे उन्हीं कुशोंद्वारा यथोक्तरूपसे

English

The (pedestal) stone which has been bathed again should be deposited at the foot of the lifiga. So also the bull and (others such as the goddess of) energy should be located after doing the rites of bathing etc. (to them).

अध्याय ९६

श्लोक 60

रेखात्रयेण सम्बद्धं(३) कारयेत् पृष्टदेशगं ।रत्नजे लक्षणोद्धारो यवौ हेमसमुद्भवे

rekhātrayeṇa sambaddhaṃ(3) kārayet pṛṣṭadeśagaṃ / ratnaje lakṣaṇoddhāro yavau hemasamudbhave

हिन्दी अर्थ

मार्जन एवं स्पर्श करे। तत्पश्चात् शिष्यके शरीरमें आसनसहित साङ्ग-शिवका न्यास करे। न्यासके पश्चात् शिवको भावनासे ही पुष्प आदि द्वारा उसका पूजन करे। इसके बाद नेत्र-मन्त्र ( वौषट् ) अथवा हृदय-मन्त्र (नमः )-से शिष्यके दोनों नेत्रॉमें श्वेत, कोरदार एवं अभिमन्त्रित वस्त्रसे पट्टी बाँध दे और प्रदक्षिणक्रमसे उसको शिवके दक्षिण पार्श्वमें ले जाय। वहाँ षडुत्थ

English

Even in this case the pedestal (should be worshipped) in the Brahma— part (of the lifiga) in the order. All routines should be performed as before with (the goddess) Gauri and others.

अध्याय ९६

श्लोक 61

स्वरूपं लक्षणन्तेषां प्रभा रत्नेषु निर्मला ।नयनोन्मीलनं वक्त्रे(४) सान्निध्याय च लक्ष्म तत्

svarūpaṃ lakṣaṇanteṣāṃ prabhā ratneṣu nirmalā / nayanonmīlanaṃ vaktre(4) sānnidhyāya ca lakṣma tat

हिन्दी अर्थ

(छहों अध्वाओंसे ऊपर उठा हुआ अथवा उन छहोंसे उत्पन्न) आसन देकर यथोचित रीतिसे शिष्यको उसपर बिठावे॥ ८१-८४ ३ ॥

English

After having worshipped the energy (known as) Dharika (ability to hold), duly the fundamental principles along with their presiding deities, and the images (of gods) along with their presiding deities with ghee etc. and offered oblation duly in the fire-pit in their presence with the samhita mantras, oblation should again be made hundred or thousand or five hundred times (concluding) with the final oblation.

अध्याय ९६

श्लोक 62

लक्ष्मणोद्धाररेखाञ्च घृतेन मधुना तथा ।मृत्युञ्जयेन(५) सम्पूज्य शिल्पिदोषनिवृत्तये

lakṣmaṇoddhārarekhāñca ghṛtena madhunā tathā / mṛtyuñjayena(5) sampūjya śilpidoṣanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

संहारमुद्राद्वारा शिवमूर्तिसे एकीभूत अपने- आपको उसके हृदय-कमलमें अवरुद्ध करके उसका काय-शोधन करे। तत्पश्चात् न्यास करके उसको पूजा करे। पूर्वाभिमुख शिष्यके मस्तकपर मूल-मन्त्रसे शिवहस्त रखना चाहिए, जो रुद्र एवं ईशका पद प्रदान करनेवाला है। इसके बाद शिव-मन्त्रसे शिष्यके हाथमें शिवकी सेवाकी प्राप्तिके उपायस्वरूप पुष्प दे और उसे शिवपर

English

Similarly, the guardians of deities should also satisfy the fundamental principles along with their presiding deities and the images (of gods) along with their presiding deities and offer oblation.

अध्याय ९६

श्लोक 63

अर्चयेच्च(६) ततो लिङ्गं स्नापयित्वा मृदादिभिः ।शिल्पिनन्तोषयित्वा तु दद्याद्गां गुरवे ततः

arcayecca(6) tato liṅgaṃ snāpayitvā mṛdādibhiḥ / śilpinantoṣayitvā tu dadyādgāṃ gurave tataḥ

हिन्दी अर्थ

ही चढ्वावे। तदनन्तर गुरु उसके नेत्रॉमें बँधे हुए वस्त्रको हटाकर उसके लिये शिवदेवगणाङ्कित स्थान, मन्त्र, नाम आदिकी उद्भावना करे, अथवा अपनी इच्छासे ही ब्राह्मण आदि वर्णोके क्रमशः

English

It should be known that (the union) in the case of the three fundamental principles (soul, knowledge and bliss) with the linga, pedestal and bull is brought about by the principal (i mantra ) or with their own fundamental (letters) completely and without any omission.

अध्याय ९६

श्लोक 64

लिङ्गं धूपादिभिः प्राच्यं गायेयुर्भर्तृगास्त्रयः ।सव्येन चापसव्येन सूत्रेणाथ कुशेन वा

liṅgaṃ dhūpādibhiḥ prācyaṃ gāyeyurbhartṛgāstrayaḥ / savyena cāpasavyena sūtreṇātha kuśena vā

हिन्दी अर्थ

नामकरण करे॥ ८५-८८ ३॥ शिव-कलश तथा वार्धानीको प्रणाम करवाकर अग्निके समीप अपने दाहिने आसनपर पूर्ववत् उत्तराभिमुख शिष्यको बिठावे और यह भावना करे कि 'शिष्यके शरीरसे सुषुम्णा निकलकर मेरे

English

Hundreds of oblations should be offered everyday with the respective mantras. Worship of the pitcher of (lord) Siva and offering to the quarters should be conveyed.

अध्याय ९६

श्लोक 65

स्मृत्वा च रोचनं दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकं(७) ।गुडलवणधान्याकदानेन विसृजेच्च ताः

smṛtvā ca rocanaṃ datvā kuryānnirmañjanādikaṃ(7) / guḍalavaṇadhānyākadānena visṛjecca tāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरमें विलीन हो गयी है।' स्कन्द! इसके बाद मूलमन्त्रसे अभिमन्त्रित दर्भ लेकर उसके अग्रभागको तो शिष्यके दाहिने हाथमें रखे और मूलभागको अपनी जंघापर। अथवा अग्रभागको ही अपनी

English

Having remembered and given rochana, one should do the cleansing and the rest; with the gift of jaggery, salt and coriander one should dismiss them,

अध्याय ९६

श्लोक 66

गुरुमूर्तिधरैः(८) सार्धं हृदा वा प्रणवेन वा ।मृत्स्नागोमयगोमूत्रभस्मभिः(९) सलिलान्तरं

gurumūrtidharaiḥ(8) sārdhaṃ hṛdā vā praṇavena vā / mṛtsnāgomayagomūtrabhasmabhiḥ(9) salilāntaraṃ

हिन्दी अर्थ

जंघापर रखे और मूलभागको शिष्यके दाहिने हाथमें॥ ८९-९१ ३॥ शिव-मन्त्रद्वारा रेचक प्राणायामको क्रिया करते हुए शिष्यके हृदयमें प्रवेशको भावना करके पुनः उसी मन्त्रसे पूरक प्राणायामद्वारा अपने हृदयाकाशमें लौट आनेकी भावना करे। फिर

English

together with the bearers of the teacher's form, with the heart-mantra or with Om; with clay, cow-dung, cow-urine and ash, with water in between,

अध्याय ९६

श्लोक 67

स्नापयेत् पञ्चगव्येन पञ्चामृतपुरःसरं(१०) ।१ मूर्तिभागद्वये च्युते इति ज॥ ।मूर्तिभगद्वये युते इति ज॥ २ मुक्त्वा भागद्वयं बुध इति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ड॥ , छ॥ च ३ ससिद्धमिति ग॥ , ज॥ च ४ व्यक्ते इति ग॥ , घ॥ , ज॥ च ५ मृत्युञ्जयञ्चेति ग॥ ६ अर्चयेत्तु इति ग॥ , ज॥ च ७ पुष्पावरोधनं दत्वा कुर्यान्निर्मन्थनादिकमिति ज॥ ।स्पृष्ट्वा च रोचनां दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकमिति ङ॥ ८ गुरुमूर्तिर्यवैर् इति ख॥ , ङ॥ , ज॥ च ९ ततो मृण्मयगोमूत्रभस्मभिरिति ग॥ १० स्नापयेदित्यर्धश्लोको छ॥ पुस्तके नास्ति :प् ३१८ विरूक्षणं कषायैश् च सर्वौषधिजलेन वा

snāpayet pañcagavyena pañcāmṛtapuraḥsaraṃ(10) / 1 mūrtibhāgadvaye cyute iti ja.. / mūrtibhagadvaye yute iti ja.. 2 muktvā bhāgadvayaṃ budha iti kha.. , ga.. , gha.. , ḍa.. , cha.. ca 3 sasiddhamiti ga.. , ja.. ca 4 vyakte iti ga.. , gha.. , ja.. ca 5 mṛtyuñjayañceti ga.. 6 arcayettu iti ga.. , ja.. ca 7 puṣpāvarodhanaṃ datvā kuryānnirmanthanādikamiti ja.. /spṛṣṭvā ca rocanāṃ datvā kuryānnirmañjanādikamiti ṅa.. 8 gurumūrtiryavair iti kha.. , ṅa.. , ja.. ca 9 tato mṛṇmayagomūtrabhasmabhiriti ga.. 10 snāpayedityardhaśloko cha.. pustake nāsti :p 318 virūkṣaṇaṃ kaṣāyaiś ca sarvauṣadhijalena vā

हिन्दी अर्थ

शिवाग्निसे इसी तरह नाडी-संधान करके उसके संनिधानके लिये हृदय-मन्त्रसे तीन आहुतियाँ दे।

English

one should bathe with the five cow-products preceded by the five nectars; the drying with astringents or with water of all herbs;

अध्याय ९६

श्लोक 68

शुभ्रपुष्पफलस्वर्णरत्नशृङ्गयवोदकैः(१) ।तथा धारासहस्रेण दिव्यौषधिजलेन च(२)

śubhrapuṣpaphalasvarṇaratnaśṛṅgayavodakaiḥ(1) / tathā dhārāsahasreṇa divyauṣadhijalena ca(2)

हिन्दी अर्थ

सोमशम्भुको ' कर्मकाण्ड-क्रमावली ' श्लोक ७०४ में दृष्टिपातका क्रम इसके विपरीत है । वहाँ ' मुक्तौ भुक्तौ विलोमतः ' के स्थानमें भुक्त्यै मुक्त्यै विलोमतः ' पाठ है।

English

with white flowers, fruits, gold, jewels, horn and barley-water; likewise with a thousand streams and with water of divine herbs,

अध्याय ९६

श्लोक 69

तीर्थोदकेन गाङ्गेन चन्दनेन च वारिणा ।क्षीरार्णवादिभिः(३) कुम्भैः शिवकुम्भजलेन च(४)

tīrthodakena gāṅgena candanena ca vāriṇā / kṣīrārṇavādibhiḥ(3) kumbhaiḥ śivakumbhajalena ca(4)

हिन्दी अर्थ

शिवहस्तकी स्थिरताके लिये मूल-मन्त्रसे एक सौ शिष्य समय-दीक्षामें संस्कारके योग्य हो जाता आहुतियोंका हवन करे। इस प्रकार करनेसे है

English

with water from sacred places, Ganga water, sandal-water, with pots of milk-ocean water and the like and with water from Shiva's pot.

अध्याय ९६

श्लोक 70

विरूक्षणं विलेपञ्च(५) सुगन्धैश् चन्दनादिभिः ।सम्पूज्य ब्रह्मभिः(६) पुष्पैर् वर्मणा रक्तचीवरैः(७)

virūkṣaṇaṃ vilepañca(5) sugandhaiś candanādibhiḥ / sampūjya brahmabhiḥ(6) puṣpair varmaṇā raktacīvaraiḥ(7)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणे 'समय-दीक्षाकी योग्यताके आपादक-विधानका वर्णन” नामक इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ समय-दीक्षाके अन्तर्गत संस्कार-दीक्षाकी विधिका वर्णन

English

The drying and anointing with fragrances, sandal and the rest; having worshipped with Brahmas, flowers, armor and red garments,

अध्याय ९६

श्लोक 71

रक्तरूपेण(८) नीराज्य रक्षातिलकपूर्वकं ।घृतौषधैर् जलदुग्धैश् च कुशाद्यैर् अर्घ्यसूचितैः

raktarūpeṇa(8) nīrājya rakṣātilakapūrvakaṃ / ghṛtauṣadhair jaladugdhaiś ca kuśādyair arghyasūcitaiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शिव कहते हैं-षड़ानन! अब मैं संस्कार-दीक्षाकी विधिका वर्णन करूँगा, सुनो -- अग्निमें स्थित महेश्वरके शिवा-शिवमय (अर्ध- नारीश्वर) रूपका अपने हृदयमें आवाहन करे।

English

having waved lights in red form preceded by protective marks; with ghee, herbs, water, milk, kusha and the rest indicated for arghya,

अध्याय ९६

श्लोक 72

द्रव्यैः स्तुत्यादिभिस्तुष्टमर्चयेत्(९) पुरुषाणुना(१०) ।समाचम्य(११) हृदा देवं ब्रूयादुत्थीयतां प्रभो

dravyaiḥ stutyādibhistuṣṭamarcayet(9) puruṣāṇunā(10) / samācamya(11) hṛdā devaṃ brūyādutthīyatāṃ prabho

हिन्दी अर्थ

शिव और शिवा दोनों एक शरीरमें ही परस्पर सटे हुए हैं-इस प्रकार ध्यानद्वारा देखकर उनका पूजन करके हृदय-मन्त्रसे संतर्पण करे। फिर उनके संनिधानके लिये हृदय-मन्त्रसे ही अग्निमें पाँच आहुतियाँ दे। तदनन्तर अस्त्र-मन्त्रसे अभिमन्त्रित पुष्पद्ठारा शिष्यके हृदयमें ताडना दे, अर्थात् उसके वक्षपर उस फूलको फेंके। फिर उसके भीतर प्रकाशमान नक्षत्रकी आकृतिमें चैतन्य (जीव)-

English

with materials, praises and the rest one should worship the satisfied one with the Purusha-atom. Having rinsed, with the heart-mantra one should say to the god: "Rise, Lord."

अध्याय ९६

श्लोक 73

देवं ब्रह्मरथेनैव क्षिप्रं द्रव्याणि तन्नयेत्(१२) ।मण्डपे पश्चिमद्वारे शय्यायां विनिवेशयेत्

devaṃ brahmarathenaiva kṣipraṃ dravyāṇi tannayet(12) / maṇḍape paścimadvāre śayyāyāṃ viniveśayet

हिन्दी अर्थ

को भावना करे। तत्पश्चात् हुंकारयुक्त रेचक प्राणायामके योगसे शिष्यके हृदयमें भावनाद्वारा प्रवेश करके संहारिणीमुद्राद्वारा उस जीवचैतन्यको बहाँसे खींचकर पूरक प्राणायामके योगसे उसे

English

By the Brahma-chariot alone one should swiftly carry the god and the materials; in the pavilion at the west door one should place him on the couch.

अध्याय ९६

श्लोक 74

शक्त्यादिशक्तिपर्यन्ते(१२) विन्यसेदासने शुभे ।१ ओड्रपुष्पफलस्वर्णशृङ्गगवोदकैर् इति ग॥ २ दिव्यौषधिजलेन वा इति ग॥ ३ क्षारार्णवादिभिरिति ङ॥ , छ॥ , ज॥ च ४ सरः कुम्भजलेन तु इति ज॥ ५ विकर्षणं विलेपञ्चेति घ॥ , ज॥ च ६ बहुभिरिति ज॥ ७ ब्रह्मणा रक्तचन्दनैर् इति ग॥ ।ब्रह्मणा रक्तजीवकैर् इति ङ॥ ८ बहुरूपेण इति ग॥ , घ॥ , ज॥ च ९ स्तुत्यादिभिस्तुत्यमर्घयेदिति ख॥ , छ॥ च १० पुरुषात्मनेति ख॥ , ग॥ , घ॥ , छ॥ च ११ समाचर्येति ग॥ १२ तर्पयेदिति ख॥ , छ॥ च १३ शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्ते इति ख॥ , घ॥ , ज॥ च :प् ३१९ पश्चिमे पिण्डिकान्तस्य न्यसेद्ब्रह्मशलान्तदा(१)

śaktyādiśaktiparyante(12) vinyasedāsane śubhe / 1 oḍrapuṣpaphalasvarṇaśṛṅgagavodakair iti ga.. 2 divyauṣadhijalena vā iti ga.. 3 kṣārārṇavādibhiriti ṅa.. , cha.. , ja.. ca 4 saraḥ kumbhajalena tu iti ja.. 5 vikarṣaṇaṃ vilepañceti gha.. , ja.. ca 6 bahubhiriti ja.. 7 brahmaṇā raktacandanair iti ga.. / brahmaṇā raktajīvakair iti ṅa.. 8 bahurūpeṇa iti ga.. , gha.. , ja.. ca 9 stutyādibhistutyamarghayediti kha.. , cha.. ca 10 puruṣātmaneti kha.. , ga.. , gha.. , cha.. ca 11 samācaryeti ga.. 12 tarpayediti kha.. , cha.. ca 13 śaktyādimūrtiparyante iti kha.. , gha.. , ja.. ca :p 319 paścime piṇḍikāntasya nyasedbrahmaśalāntadā(1)

हिन्दी अर्थ

अपने हृदयमें स्थापित करे तदनन्तर “उद्धव” नामक मुद्राका प्रदर्शन करके हत्सम्पुटित आत्ममन्त्रका उच्चारण करते

English

From Shakti to the end of the powers one should place on an auspicious seat; at the west end of the pedestal one should place the Brahma stone then.

अध्याय ९६

श्लोक 75

शस्त्रमस्त्र(२) शतालब्धनिद्राकुम्भध्रुवासनं(३) ।प्रकल्प्य शिवकोणे च दत्वार्घ्यं हृदयेन तु

śastramastra(2) śatālabdhanidrākumbhadhruvāsanaṃ(3) / prakalpya śivakoṇe ca datvārghyaṃ hṛdayena tu

हिन्दी अर्थ

हुए रेचक प्राणायामके सहयोगसे उसका वागीश्वरी देवीकी योनिमें भावनाद्वारा आधान करे। उक्त

English

Having prepared the weapon, missile, the sleep-pot gained by a hundred, and the fixed seat, and in the Shiva corner, having given arghya with the heart-mantra,

अध्याय ९६

श्लोक 76

उत्थाप्योक्तासने लिङ्गं शिरसा पूर्वमस्तकं ।समारोप्य न्यसेत्तस्मिन्(४) सृष्ट्या धर्मादिवन्दनं(५)

utthāpyoktāsane liṅgaṃ śirasā pūrvamastakaṃ / samāropya nyasettasmin(4) sṛṣṭyā dharmādivandanaṃ(5)

हिन्दी अर्थ

हामात्मने नमः। इसके बाद अत्यन्त प्रज्वलित एवं धूमरहित आग्निमें अभीष्ट-सिद्धिके लिये आहुति दे। अप्रज्चलित तथा धूमयुक्त अग्निमें किया गया होम सफल नहीं होता है। यदि अग्निकी लपटें दक्षिणावर्त उठ रही हों, उससे उत्तम गन्ध प्रकट हो रही हो तथा वह अग्नि सुस्निग्ध प्रतीत होती हो तो उसे श्रेष्ठ बताया गया है। इसके विपरीत जिस अग्निसे चिनगारियाँ

English

having raised the linga with the head toward the east on the said seat, one should place on it in the order of creation the salutation of Dharma and the rest.

अध्याय ९६

श्लोक 77

दद्याद्धूपञ्च सम्पूज्य तथा वासांसि वर्मणा ।गृहोपकृतिनैवेद्यं हृदा दद्यात् स्वशक्तितः(६)

dadyāddhūpañca sampūjya tathā vāsāṃsi varmaṇā / gṛhopakṛtinaivedyaṃ hṛdā dadyāt svaśaktitaḥ(6)

हिन्दी अर्थ

छूटती हों तथा जिसकी लपट धरतीको ही चूम रही हो, उसे उत्तम नहीं कहा गया है

English

One should give incense after worshipping, and likewise garments with the armor-mantra; food for the household's benefit one should give with the heart-mantra according to ability;

अध्याय ९६

श्लोक 78

घृतक्षौद्रयुतं पात्रमभ्यङ्गाय पदान्तिके ।देशिकश् च स्थितस्तत्र षट्त्रिंशत्तत्त्वसञ्चयं(७)

ghṛtakṣaudrayutaṃ pātramabhyaṅgāya padāntike / deśikaś ca sthitastatra ṣaṭtriṃśattattvasañcayaṃ(7)

हिन्दी अर्थ

इस प्रकारके चिह्वोंसे शिष्यके पापको जानकर उसका हवन कर दे, अथवा पाप-भक्षण-निमित्तक होमसे उस पापको जला डाले। फिर नूतन रूपसे उसमें द्विजत्वको प्राप्ति, रुद्रांशको भावना, आहार और बीजको शुद्धि, गर्भाधान, गर्भ-स्थिति (पुंसवन), सीमन्तोन्नयन, जातकर्म तथा

English

a vessel with ghee and honey for anointing at the foot; and the teacher standing there, the collection of the thirty-six principles

अध्याय ९६

श्लोक 79

शक्त्यादिभूमिपर्यन्तं स्वतत्त्वाधिपसंयुतं ।विन्यस्य पुष्पमालाभिस्त्रिखण्डं(८) परिकल्पयेत्

śaktyādibhūmiparyantaṃ svatattvādhipasaṃyutaṃ / vinyasya puṣpamālābhistrikhaṇḍaṃ(8) parikalpayet

हिन्दी अर्थ

इस श्लोकके बाद सोमशम्भुकी 'कर्मकाण्ड-क्रमावली 'में तीन श्लोक अधिक उपलब्ध होते हैं, जिनमें शिष्यके पापविशेषको जाननेके लिये अग्निके लक्षण दिये गये हैं। वे श्लोक इस प्रकार हैं-

English

from Shakti up to earth with their own presiding lords, having placed with flower garlands, one should arrange the three sections;

अध्याय ९६

श्लोक 80

मायापदेशशक्त्यन्तन्तुर्याशाष्टांशवर्तुलं(९) ।तत्रात्मतत्त्वविद्याख्यं(१०) शिवं सृष्टिक्रमण तु(११)

māyāpadeśaśaktyantanturyāśāṣṭāṃśavartulaṃ(9) / tatrātmatattvavidyākhyaṃ(10) śivaṃ sṛṣṭikramaṇa tu(11)

हिन्दी अर्थ

अन्तेबासिकृतं पापं भ्रमति स्त्रीवधे वहिः

English

the round of the eighth part from the fourth, up to the Maya-region power; there the Self-principle called knowledge, Shiva, in the order of creation;

अध्याय ९६

श्लोक 81

एकशः प्रतिभागेषु ब्रह्मविष्णुहराधिपान् ।विन्यस्य मूर्तिमूर्तीशान् पूर्वादिक्रमतो यथा

ekaśaḥ pratibhāgeṣu brahmaviṣṇuharādhipān / vinyasya mūrtimūrtīśān pūrvādikramato yathā

हिन्दी अर्थ

जानीयादग्निलक्षणैः। विष्ठागन्धे स भूहर्ता ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥

English

in each portion having placed Brahma, Vishnu and Hara as lords, forms and lords of forms in order from the east:

अध्याय ९६

श्लोक 82

क्ष्मावह्निर्यजमानार्कजलवायुनिशाकरान् ।१ ब्रह्मशिलान्तथेति ख॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ च २ शस्त्रमन्त्रेति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , छ॥ च ३ निद्राकुम्भ ध्रुवासनमिति ज॥ ४ व्यसेदस्मिन्निति ज॥ ५ सृष्ट्या धर्मादिबन्धनमिति ख॥ ।सृष्ट्यादिरर्घ्यादिबन्धनमिति छ॥ ६ गृहोपकृतीत्यर्धश्लोको ग॥ पुस्तके नास्ति ७ षड्लिङ्गतनुसञ्चयमिति ज॥ ।षड्विंशतत्त्वसञ्चयमिति घ॥ ८ त्रिशृङ्गमिति ग॥ ९ मायाशादशशक्त्यन्ततूर्या ग्राह्या प्रवर्तनमिति ज॥ ।मायापदेशेति अर्धश्लोको घ॥ पुस्तके नास्ति १० तत्रानुतत्त्वविध्याख्यमिति ज॥ ११ सृष्टिक्रमेण चेति ग॥ :प् ३२० आकाशमूर्तिरूपांस्तान् न्यसेत्तदधिनायकान्

kṣmāvahniryajamānārkajalavāyuniśākarān / 1 brahmaśilāntatheti kha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. ca 2 śastramantreti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , cha.. ca 3 nidrākumbha dhruvāsanamiti ja.. 4 vyasedasminniti ja.. 5 sṛṣṭyā dharmādibandhanamiti kha.. /sṛṣṭyādirarghyādibandhanamiti cha.. 6 gṛhopakṛtītyardhaśloko ga.. pustake nāsti 7 ṣaḍliṅgatanusañcayamiti ja.. / ṣaḍviṃśatattvasañcayamiti gha.. 8 triśṛṅgamiti ga.. 9 māyāśādaśaśaktyantatūryā grāhyā pravartanamiti ja.. /māyāpadeśeti ardhaśloko gha.. pustake nāsti 10 tatrānutattvavidhyākhyamiti ja.. 11 sṛṣṭikrameṇa ceti ga.. :p 320 ākāśamūrtirūpāṃstān nyasettadadhināyakān

हिन्दी अर्थ

कम्पते हेमहर्तरि । वधे स्फुटति बालस्य निस्तेजा गर्भघातके॥ “हवनीय अग्निके लक्षणोंसे शिष्यद्वारा किये गये पापविशेषको जानना चाहिए। यदि उस अग्निसे विष्ठाको-सी दुर्गन्ध प्रकट होती हो

English

earth, fire, sacrificer, sun, water, wind, moon, space — one should place their forms and their lords.

अध्याय ९६

श्लोक 83

सर्वं पशुपतिं(१) चोग्रं रुद्रं भवमखेश्वरं(२) ।महादेवञ्च भीमञ्च मन्त्रास्तद्वाचका इमे

sarvaṃ paśupatiṃ(1) cograṃ rudraṃ bhavamakheśvaraṃ(2) / mahādevañca bhīmañca mantrāstadvācakā ime

हिन्दी अर्थ

तो यह जानना चाहिए कि वह शिष्य भूमिहर्ता, ब्रह्महत्यारा, गुरुपत्नीगामी, शराबी, गुरुघाती, गोवध करनेवाला तथा कृतघ्न रहा है। यदि अग्नि क्षीण हो और उससे मुर्देकी-सी बदबू आ रही हो तो उस शिष्यको गर्भ-हत्यारा और स्वामिघाती समझना चाहिए। यदि शिष्यमें स्त्रीवधजनित पाप हो तो उसके आहुति देते समय आगकी लपट सब ओर चक्कर देती है और यदि वह सुवर्णकी चोरी करनेवाला है तो उससे अग्निदेवमें कम्पन होने लगता है। यदि शिष्यने बालहत्याका पाप किया है तो अग्निमें किसी वस्तुके फूटनेकी-

English

Sarva, Pashupati, Ugra, Rudra, Bhava, Makheshvara, Mahadeva and Bhima — these are the mantras denoting them.

अध्याय ९६

श्लोक 84

लवशषचयसाश् च हकारश् च त्रिमात्रिकः ।प्रणवो हृदयार्णुर्वा मूलमन्त्रो ऽथवा क्वचित्

lavaśaṣacayasāś ca hakāraś ca trimātrikaḥ / praṇavo hṛdayārṇurvā mūlamantro 'thavā kvacit

हिन्दी अर्थ

सी आवाज होती है। यदि शिष्य गर्भघाती है तो उसके संनिहित होनेसे आग निस्तेज हो जाती है।' नामकरणके लिये पृथक्-पृथक् मूल-मन्त्रसे एक सौ पाँच-पाँच आहुतियाँ दे तथा चूडाकर्म आदिके लिये इनकी अपेक्षा दशमांश आहुतियाँ प्रदान करे। इस प्रकार जिसका बन्धन शिथिल हो गया

English

"La Va Sha Sha Cha Ya Sa" and the letter Ha of three measures; Om, the heart-syllable, or the root-mantra, or in some places;

अध्याय ९६

श्लोक 85

पञ्चकुण्डात्मके यागे(३) मूर्तीः पञ्चाथवा न्यसेत् ।पृथिवीजलतेजांसि वायुमाकाशमेव च

pañcakuṇḍātmake yāge(3) mūrtīḥ pañcāthavā nyaset / pṛthivījalatejāṃsi vāyumākāśameva ca

हिन्दी अर्थ

है, उस जीवात्माके भीतर जो शक्तिका उत्कर्ष होता है, वही उसके रुद्रपुत्र होनेमें निमित्त बनकर 'गर्भाधान' कहलाता है। स्वतन्त्रतापूर्वक उसमें जो आत्मगुणोंकी अभिव्यक्ति होती है, उसीको यहाँ

English

in a sacrifice with five pits one should place five forms: earth, water, fire, wind and space.

अध्याय ९६

श्लोक 86

क्रमात्तदधिपान् पञ्च(४) ब्रह्माणं धरणोधरं ।रुद्रमीशं सदाख्यञ्च सृष्टिन्यायेन मन्त्रवित्(५)

kramāttadadhipān pañca(4) brahmāṇaṃ dharaṇodharaṃ / rudramīśaṃ sadākhyañca sṛṣṭinyāyena mantravit(5)

हिन्दी अर्थ

“पुंसवन' माना गया है। माया और आत्मा-दोनों एक-दूसरेसे पृथक् हैं, इस प्रकार जो विवेक-ज्ञान उत्पन्न होता है, उसीका नाम यहाँ ' सीमन्तोन्नयन' शिव आदि शुद्ध सद्ठस्तुको स्वीकार करना “जन्म' माना गया है । मुझमें शिवत्व है अथवा मैं शिव हूँ, इस प्रकार जो बोध होता है, वही शिवत्वके योग्य शिष्यका ' नामकरण' है । संहार-

English

In order their five lords: Brahma, Dharanidhara, Rudra, Ishvara, and Sadashiva, by the method of creation, the mantra-knower.

अध्याय ९६

श्लोक 87

मुमुक्षोर्वा निवृत्ताद्याः(६) अजाताद्यास्तदीश्वराः(७) ।त्रितत्त्वं वाथ(८) सर्वत्र न्यसेद्व्याप्त्यात्मकारणं(९)

mumukṣorvā nivṛttādyāḥ(6) ajātādyāstadīśvarāḥ(7) / tritattvaṃ vātha(8) sarvatra nyasedvyāptyātmakāraṇaṃ(9)

हिन्दी अर्थ

मुद्रासे प्रकाशमान अग्निकणके समान प्रतीत होनेवाले जीवात्माको लेकर अपने हृदयकमलमें स्थापित करे। तदनन्तर कुम्भक प्राणायामके योगपूर्वक मूल-मन्त्रका उच्चारण करते हुए उस समय

English

For the seeker of liberation: Nivritti and the rest, Ajata and the rest, their lords; or one should place everywhere the three principles, the pervading cause.

अध्याय ९६

श्लोक 88

शुद्धे चात्मनि विद्येशा अशुद्धे लोकनायकाः ।द्रष्टव्या मूर्तिपाश् चैव भोगिनी मन्त्रनायकाः

śuddhe cātmani vidyeśā aśuddhe lokanāyakāḥ / draṣṭavyā mūrtipāś caiva bhoginī mantranāyakāḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयके भीतर शक्ति और शिवकी समरसताका सम्पादन करे ॥ १४--१६॥ ब्रह्मा आदि कारणोंका क्रमश: त्याग करते हुए रेचक-योगसे जीवात्माको शिवके समीप ले जाकर फिर उद्धवमुद्राके द्वारा उसे वापस ले ले

English

In the pure Self the lords of knowledge; in the impure the leaders of the worlds; the lords of forms and the enjoying ones, the mantra-leaders are to be seen.

अध्याय ९६

श्लोक 89

पञ्चविंशत्तथैवाष्टपञ्चत्रीणि यथाक्रमं ।एषान्तत्त्वं तदीशानामिन्द्रादीनां ततो(१०) यथा

pañcaviṃśattathaivāṣṭapañcatrīṇi yathākramaṃ / eṣāntattvaṃ tadīśānāmindrādīnāṃ tato(10) yathā

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम करते हुए विधानवेत्ता गुरु शिष्यके

English

Twenty-five, likewise eight, five and three in order; the principles of these and of their lords, of Indra and the others, then as follows:

अध्याय ९६

श्लोक 90

ॐ हां शक्तितत्त्वाय नम इत्य् आदि(११) ।ॐ हां शक्तितत्त्वाधिपाय(१२) नम इत्य् आदि ।ॐ हां क्ष्मामूर्तये नमः ।ॐ हां क्ष्मामूर्त्यधीशाय(१३) १ गर्भे पशुपतिमिति ज॥ २ भवमथेश्वरमिति ग॥ ,छ॥ , ज॥ च ३ पञ्चदण्डात्मके मार्गे इति ज॥ ।पञ्चदण्डात्मके यागे इति ङ॥ ४ तदधिपालञ्चेति ख॥ ५ सृष्टिन्यासेन मन्त्रविदिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ च ।सृष्टिन्यासेन पूर्वविदिति ज॥ ६ मुमुञ्चोर्विनिवृत्ताद्या इति ख॥ ७ अजात्याद्यास्तदीश्वरा इति ख॥ ८ त्रितत्त्वं चाथेति घ॥ , ज॥ च ९ व्याप्यात्मकारणमिति ख॥ ।व्याप्त्या स्वकारणमिति घ॥ , ङ॥ च १० इन्द्रादीशान्तत इति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ११ नम इतीति घ॥ , ज॥ च १२ शब्दतत्त्वाधिपतये इति ख॥ , घ॥ , छ॥ च १३ शूक्ष्ममूर्तये इति घ॥ :प् ३२१ शिवाय नम इत्य् आदि ।ॐ हां पृथिवीमूर्तये नमः ।ॐ हां मूर्त्यधिपाय(१) ब्रह्मणे नम इत्य् आदि ।ॐ हां शिवतत्त्वाधिपाय(२) रुद्राय नम इत्य् आदि नाभिकन्दात्समुच्चार्य घण्टानादविसर्पणं(३) ।ब्रह्मादिकारणत्यागाद् द्वादशान्तसमाश्रितं

oṃ hāṃ śaktitattvāya nama ity ādi(11) / oṃ hāṃ śaktitattvādhipāya(12) nama ity ādi / oṃ hāṃ kṣmāmūrtaye namaḥ / oṃ hāṃ kṣmāmūrtyadhīśāya(13) 1 garbhe paśupatimiti ja.. 2 bhavamatheśvaramiti ga.. ,cha.. , ja.. ca 3 pañcadaṇḍātmake mārge iti ja.. / pañcadaṇḍātmake yāge iti ṅa.. 4 tadadhipālañceti kha.. 5 sṛṣṭinyāsena mantraviditi kha.. , gha.. , ṅa.. ca / sṛṣṭinyāsena pūrvaviditi ja.. 6 mumuñcorvinivṛttādyā iti kha.. 7 ajātyādyāstadīśvarā iti kha.. 8 tritattvaṃ cātheti gha.. , ja.. ca 9 vyāpyātmakāraṇamiti kha.. / vyāptyā svakāraṇamiti gha.. , ṅa.. ca 10 indrādīśāntata iti kha.. , gha.. , cha.. ca 11 nama itīti gha.. , ja.. ca 12 śabdatattvādhipataye iti kha.. , gha.. , cha.. ca 13 śūkṣmamūrtaye iti gha.. :p 321 śivāya nama ity ādi / oṃ hāṃ pṛthivīmūrtaye namaḥ / oṃ hāṃ mūrtyadhipāya(1) brahmaṇe nama ity ādi / oṃ hāṃ śivatattvādhipāya(2) rudrāya nama ity ādi nābhikandātsamuccārya ghaṇṭānādavisarpaṇaṃ(3) / brahmādikāraṇatyāgād dvādaśāntasamāśritaṃ

हिन्दी अर्थ

हृदय-कमलकी कर्णिकामें उस जीवात्माको स्थापित कर दे। इसके बाद गुरु शिव और अग्निको तत्कालोचित पूजा करे और शिष्यसे अपने लिये प्रणाम करवाकर उसे समयाचारका उपदेश दे। वह उपदेश इस प्रकार है-' इष्टदेवता (शिव)- की कभी निन्दा न करे; शिव-सम्बन्धी शास्त्रोंकी भी निन्दासे दूर रहे; शिव-निर्माल्य आदिको कभी न लाँघे। जीवन-पर्यन्त शिव, अग्नि तथा

English

"Om Ham, homage to the Shakti-principle," and so on; "Om Ham, homage to the lord of the Shakti-principle"; "Om Ham, homage to the Earth form; Om Ham, homage to Shiva, lord of the Earth form"; "Om Ham, homage to the Water form; Om Ham, homage to Brahma, lord of the form"; "Om Ham, homage to Rudra, lord of the Shiva-principle" — uttering from the navel-bulb, the spreading sound of a bell, from abandoning the cause beginning with Brahma resting at the twelve-end,

अध्याय ९६

श्लोक 91

मन्त्रञ्च मनसा भिन्नं प्राप्तानन्दरसोपमं ।द्वादशान्तात्समानीय निष्कलं(४) व्यापकं शिवं

mantrañca manasā bhinnaṃ prāptānandarasopamaṃ / dvādaśāntātsamānīya niṣkalaṃ(4) vyāpakaṃ śivaṃ

हिन्दी अर्थ

गुरुदेवको पूजा करता रहे। बालक, मूढ़, वृद्ध, स्त्री, भोगार्थी (भूखे) तथा रोगी मनुष्योंको

English

the mantra and the mind divided, like the savor of attained bliss; having brought from the twelve-end the partless, pervading Shiva,

अध्याय ९६

श्लोक 92

अष्टत्रिंशत्कलोपेतं सहस्रकिरणोज्ज्वलं ।सर्वशक्तिमयं साङ्गं ध्यात्वा लिङ्गे(५) निवेशयेत्

aṣṭatriṃśatkalopetaṃ sahasrakiraṇojjvalaṃ / sarvaśaktimayaṃ sāṅgaṃ dhyātvā liṅge(5) niveśayet

हिन्दी अर्थ

पुरुषके लिये सब कुछ दान करनेका नियम बताया गया है व्रतके अङ्गभूत जटा, भस्म, दण्ड, कौपीन एवं संयमपोषक अन्य वस्तुओंको ईशान आदि नामोंसे अथवा उनके आदिमे “नमः ' लगाकर उन नाम-मन्त्रोंसे क्रमशः अभिमन्त्रित करके स्वाहान्त

English

endowed with thirty-eight digits, shining with a thousand rays, made of all power, with limbs, having meditated one should place in the linga.

अध्याय ९६

श्लोक 93

जीवन्यासो भवेदेवं लिङ्गे सर्वार्थसाधकः ।पिण्डिकादिषु तु न्यासः(६) प्रोच्यते साम्प्रतं यथा

jīvanyāso bhavedevaṃ liṅge sarvārthasādhakaḥ / piṇḍikādiṣu tu nyāsaḥ(6) procyate sāmprataṃ yathā

हिन्दी अर्थ

संहिता-मन्त्रोंका पाठ करते हुए उन्हें पात्रोंमें रखे और पूर्ववत् सम्पाताभिहत (संस्कारविशेषसे संस्कृत) करके स्थण्डिलेश (वेदीपर स्थापित- पूजित भगवान् शिव)-के समक्ष उपस्थित करे।

English

This is the placing of life in the linga, accomplishing all aims. The placing in the pedestal and the rest is now told:

अध्याय ९६

श्लोक 94

पिण्डिकाञ्च कृतस्नानां(७) विलिप्ताञ्चन्दनादिभिः ।सद्वस्त्रैश् च समाच्छाद्य(८) रन्ध्रे च भगलक्षणे

piṇḍikāñca kṛtasnānāṃ(7) viliptāñcandanādibhiḥ / sadvastraiś ca samācchādya(8) randhre ca bhagalakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

इनकी रक्षाके लिये क्षणभर कलशके नीचे रखे। इसके बाद गुरु शिवसे आज्ञा लेकर उक्त सभी वस्तुएँ व्रतधारी शिष्यको अर्पित करे इस प्रकार विशेषरूपसे विशिष्ट समय-दीक्षा- सम्पन्न हो जानेपर शिष्य अग्निहोम तथा आगमज्ञानके योग्य हो जाता है

English

the pedestal, bathed, anointed with sandal and the rest, covered with good cloths, and in the cavity with the mark of the yoni,

अध्याय ९६

श्लोक 95

पञ्चरत्नादिसंयुक्तां(९) लिङ्गस्योत्तरतः स्थितां ।लिङ्गवत्कृतविन्यासां(१०) विधिवत्सम्प्रपूजयेत्

pañcaratnādisaṃyuktāṃ(9) liṅgasyottarataḥ sthitāṃ / liṅgavatkṛtavinyāsāṃ(10) vidhivatsamprapūjayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'समय-दीक्षाके अन्तर्गत संस्कार-दीक्षाकी विधिका वर्णन” नामक बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

joined with five jewels and the rest, standing north of the linga, with placements made like the linga, one should worship by rule.

अध्याय ९६

श्लोक 96

कृतस्नानादिकान्तत्र लिङ्गमूले शिलां(११) न्यसेत् ।कृतस्नानादिसंस्कारं शक्त्यन्तं वृषभं तथा

kṛtasnānādikāntatra liṅgamūle śilāṃ(11) nyaset / kṛtasnānādisaṃskāraṃ śaktyantaṃ vṛṣabhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सोमशम्भुके ग्रन्थमें यहाँ निम्नाङ्कित पंक्तियाँ अधिक हैं- चैतन्यस्यापि संस्कारो रुद्रांशापादनं तथा । दत्त्वा पवित्रकं होमशतं वाथ सहस्रकम् ॥

English

At the root of the linga one should place the stone, bathed and prepared, ending in Shakti, and the bull likewise,

अध्याय ९६

श्लोक 97

१ पृथिवीमूर्त्यधिपतये इति ख॥ ।पृथिवीमूर्त्यधिपायेति ज॥ , घ॥ च २ शिवतत्त्वायेति ज॥ ३ घण्टानादविसर्पिणमिति घ॥ , ज॥ च ४ निष्फलमिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ च ५ लिङ्गमिति ग॥ , घ॥ , ज॥ च ६ विन्यास इति ग॥ ७ कृतस्नातामिति ख॥ , घ॥ , ज॥ च ८ सहस्रैः साहमासाद्येति ज॥ ९ यवरत्नादिसंयुक्तामिति घ॥ , ज॥ च १० लिङ्गवत्कृतविन्यासमिति ख॥ , छ॥ च ११ कृतस्नानादिकामिति तद्वल्लिङ्गमूले शिलामिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ च ।कृतस्नानादिकं तद्वल्लिङ्गमूले शिवामिति ज॥ :प् ३२२ प्रणवपूर्वं हुं पूं ह्रीं(१) मध्यादन्यतमेन च ।क्रियाशक्तियुतां पिण्डीं शिलामाधररूपिणीं

1 pṛthivīmūrtyadhipataye iti kha.. / pṛthivīmūrtyadhipāyeti ja.. , gha.. ca 2 śivatattvāyeti ja.. 3 ghaṇṭānādavisarpiṇamiti gha.. , ja.. ca 4 niṣphalamiti kha.. , gha.. , ṅa.. ca 5 liṅgamiti ga.. , gha.. , ja.. ca 6 vinyāsa iti ga.. 7 kṛtasnātāmiti kha.. , gha.. , ja.. ca 8 sahasraiḥ sāhamāsādyeti ja.. 9 yavaratnādisaṃyuktāmiti gha.. , ja.. ca 10 liṅgavatkṛtavinyāsamiti kha.. , cha.. ca 11 kṛtasnānādikāmiti tadvalliṅgamūle śilāmiti kha.. , gha.. , ṅa.. ca / kṛtasnānādikaṃ tadvalliṅgamūle śivāmiti ja.. :p 322 praṇavapūrvaṃ huṃ pūṃ hrīṃ(1) madhyādanyatamena ca / kriyāśaktiyutāṃ piṇḍīṃ śilāmādhararūpiṇīṃ

हिन्दी अर्थ

रुद्रेशपददायिनी । (श्लोक ७४९-७५१)

English

with Om first, "Hum Pum Hrim" or any one of the middle; the pedestal joined with the power of action, the stone in the form of support,

अध्याय ९६

श्लोक 98

भस्मदर्भतिलैः कुर्यात् प्राकारत्रितयन्ततः ।रक्षायै लोकपालांश् च सायुधान्याजयेद्वहिः(२)

bhasmadarbhatilaiḥ kuryāt prākāratritayantataḥ / rakṣāyai lokapālāṃś ca sāyudhānyājayedvahiḥ(2)

हिन्दी अर्थ

“नाडीसंधान-होम, मन्त्रतर्पण, शिष्यका पूर्व-जातिसे उद्धार, उसमें नूतनरूपसे द्विजत्वका सम्पादन, चैतन्यसंस्कार, रुद्रांशका आपादन तथा पवित्रक-दानपूर्वक सौ बार या सहस्र बार होम--इन क्रियाओंको 'सामयी-दीक्षा' कहा गया है। यह रुद्रेश-पद प्रदान निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत अधिवासनकी विधि

English

one should make three enclosures with ash, darbha and sesame; for protection one should worship the guardians of the world with weapons outside.

अध्याय ९६

श्लोक 99

ॐ हूं ह्रं(३) क्रियाशक्तये नमः ।ॐ हूं ह्रां हः(४) महागौरी रुद्रदयिते स्वाहेति च(५) पिण्डिकायां ।ॐ हां(६) आधारशक्तये नमः ।ॐ हां वृषभाय नमः धारिकां दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चैता बलोत्कटाः ।तथा धात्री विधात्री च न्यसेद्वा पञ्चनायिकाः

oṃ hūṃ hraṃ(3) kriyāśaktaye namaḥ / oṃ hūṃ hrāṃ haḥ(4) mahāgaurī rudradayite svāheti ca(5) piṇḍikāyāṃ / oṃ hāṃ(6) ādhāraśaktaye namaḥ / oṃ hāṃ vṛṣabhāya namaḥ dhārikāṃ dīptimatyugrā jyotsnā caitā balotkaṭāḥ / tathā dhātrī vidhātrī ca nyasedvā pañcanāyikāḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं--षडानन स्कन्द! तदनन्तर निर्वाण-दीक्षामें पाशबन्धन-शक्तिके लिये और ताडन आदिके लिये मूल-मन्त्र आदिका दीपन करे। उस समय प्रत्येकके लिये एक-एक

English

"Om Hum Hram, homage to the power of action; Om Hum Hram Hah, Mahagauri, beloved of Rudra, svaha" — on the pedestal; "Om Ham, homage to the support-power; Om Ham, homage to the bull" — the holder, the shining, fierce, Jyotsna, these strong ones; likewise Dhatri and Vidhatri, or one may place five leaders.

अध्याय ९६

श्लोक 100

वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना(७) बेधा तिस्रीथवा न्यसेत् ।क्रियाज्ञाना तथेच्छा च(८) पूर्ववच्छान्तिमूर्तिषु

vāmā jyeṣṭhā kriyā jñānā(7) bedhā tisrīthavā nyaset / kriyājñānā tathecchā ca(8) pūrvavacchāntimūrtiṣu

हिन्दी अर्थ

या तीन-तीन आहुति देकर मन्त्रोंका दीपन-कर्म सम्पन्न करे। आदिमें प्रणव और अन्तमें “हूँ फट्' लगाकर बीचमें बीज, गर्भ एवं शिखाबन्ध- स्वरूप तीन 'हूँ' का उच्चारण करे। इससे मूल- कवच-मन्त्रसे अवगुण्ठित करके हदय-मन्त्रद्वारा तीन आहुतियाँ दे। ये आहुतियाँ नाड़ीके संनिधानके लिये दी जाती हैं। शक्तिके संनिधानके लिये भी इसी तरह आहुति देनेका विधान है

English

Vama, Jyeshtha, Kriya, Jnana, Bodha — or one may place three. Kriya, Jnana and Iccha as before in the forms of peace.

अध्याय ९६

श्लोक 101

तमो मोहा क्षमी निष्ठा मृत्युर्मायाभवज्वराः(९) ।पञ्च चाथ महामोहा घोरा च त्रितयज्वरा

tamo mohā kṣamī niṣṭhā mṛtyurmāyābhavajvarāḥ(9) / pañca cātha mahāmohā ghorā ca tritayajvarā

हिन्दी अर्थ

नमः।', ३» हां भुवनाध्वने नमः ।'--इन मन्त्रोंसे

English

Tamas, Moha, Kshama, Nishtha, Mrityu, Maya, Bhava, Jvara — and five great delusions and Ghora, the three fevers;

अध्याय ९६

श्लोक 102

१ प्रणवं पूर्वं हूं प्रौं ह्रीं इति ख॥ ।प्रणवपूर्वं हूं सूं इति ग॥ ।प्रणवपूर्वं क्रूं सूं क्ल्ॐ क्रीं इति छ॥ ।प्रणवं पूर्वहूं स्रीं सूं ह्रीं इति घ॥ ।प्रणवपूर्वं हूं सूं हूं इति ज॥ २ सायुधान् पूजयेत्तत इति ख॥ , छ॥ च ।सायुधान् पूजयेद्वहिरिति ग॥ , ङ॥ च ।सायुधाश् च त्यजेद्वहिरिति घ॥ ।सायुधान्याजग्रेद्वहिरिति ज॥ ३ ॐ हूं ह्रीं इति ग॥ , ङ॥ च ।ॐ ह्रीं इति घ॥ ।ॐ ह्रीं ह्रीं स इति ग॥ ४ ॐ हूं ह्रीं स इति ख॥ ।ॐ क्रूं ह्रीं स इति घ॥ ।ॐ ह्रीं ह्रीं स इति ग॥ ।ॐ ह्रीं स इति घ॥ , ङ॥ च ५ स्वाहेति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ६ ॐ ह्रीं इति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ७ क्रिया मेधेति ङ॥ ८ तथैवैच्छेति ङ॥ ९ तमा मोहा क्षमा निष्ठा मृत्युर्माय भया ज्वरेति ख॥ ।उमा मोहा क्षमा नित्या मृत्युर्मायाभयाज्वरा इति ज॥ :प् ३२३ तिस्रोथवा क्रियाज्ञाना(१) तथा बाधाधिनायिका ।आत्मादित्रिषु(२) तत्त्वेषु तीव्रमूर्तिषु विन्यसेत्

1 praṇavaṃ pūrvaṃ hūṃ prauṃ hrīṃ iti kha.. / praṇavapūrvaṃ hūṃ sūṃ iti ga.. / praṇavapūrvaṃ krūṃ sūṃ kloṃ krīṃ iti cha.. / praṇavaṃ pūrvahūṃ srīṃ sūṃ hrīṃ iti gha.. /praṇavapūrvaṃ hūṃ sūṃ hūṃ iti ja.. 2 sāyudhān pūjayettata iti kha.. , cha.. ca / sāyudhān pūjayedvahiriti ga.. , ṅa.. ca / sāyudhāś ca tyajedvahiriti gha.. / sāyudhānyājagredvahiriti ja.. 3 oṃ hūṃ hrīṃ iti ga.. , ṅa.. ca / oṃ hrīṃ iti gha.. / oṃ hrīṃ hrīṃ sa iti ga.. 4 oṃ hūṃ hrīṃ sa iti kha.. / oṃ krūṃ hrīṃ sa iti gha.. / oṃ hrīṃ hrīṃ sa iti ga.. / oṃ hrīṃ sa iti gha.. , ṅa.. ca 5 svāheti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca 6 oṃ hrīṃ iti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca 7 kriyā medheti ṅa.. 8 tathaivaiccheti ṅa.. 9 tamā mohā kṣamā niṣṭhā mṛtyurmāya bhayā jvareti kha.. / umā mohā kṣamā nityā mṛtyurmāyābhayājvarā iti ja.. :p 323 tisrothavā kriyājñānā(1) tathā bādhādhināyikā / ātmāditriṣu(2) tattveṣu tīvramūrtiṣu vinyaset

हिन्दी अर्थ

फट्।' इसीसे हृदयका दीपन होता है। यथा - ॐ हूं फट् शिरसे स्वाहा।' आदि कहकर सिर आदि अङ्गोंका दीपन करे। समस्त क्रूर कमोमें इसी तरह मूलादिका दीपन करना उचित है। शान्तिकर्म, पुष्टिकर्म और वशीकरणमें आदिगत प्रणव-मन्त्रके

English

or three, Kriya and Jnana, and likewise Badha the lead; in the three principles beginning with the Self, one should place in the intense forms.

अध्याय ९६

श्लोक 103

अत्रापि पिण्डिका ब्रह्मशिलादिषु यथाविधि ।गौर्यादिसंवरैर् एव(३) पूर्ववत् सर्वमाचरेत्(४)

atrāpi piṇḍikā brahmaśilādiṣu yathāvidhi / gauryādisaṃvarair eva(3) pūrvavat sarvamācaret(4)

हिन्दी अर्थ

अन्तमें “वषट्' जोड़कर उसी मन्त्रद्वारा प्रत्येकका दीपन करे। 'बषटू' और “बौषट्' से युक्त तथा सम्पूर्ण काम्य-कर्मोके ऊपर स्थित शम्बर-मन्त्रोद्वारा आप्यायन आदि सभी कर्मोंमें हवन करना

English

Here too, in the pedestal, the Brahma stone and so on by rule, with Gauri and the other coverings, one should do all as before.

अध्याय ९६

श्लोक 104

एवं विधाय विन्यासं गत्वा कुण्डान्तिकं ततः ।कुण्डमध्ये महेशानं मेखलासु महेश्वरं

evaṃ vidhāya vinyāsaṃ gatvā kuṇḍāntikaṃ tataḥ / kuṇḍamadhye maheśānaṃ mekhalāsu maheśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अपने वामभागमें स्थित और मण्डलमें विराजमान शुद्ध शरीरवाले शिष्यका पूजन करके, एक उत्तम सूत्रमें सुषुम्णा नाड़ीको भावना करके, मूल-मन्त्रसे उसको शिखाबन्धतक ले जाकर, वहाँसे फिर पैरोंके अँगूठेतक ले आवे। तत्पश्चात् संहार- क्रमसे उसे पुनः मुमुक्षु शिष्यकी शिखाके समीप ले जाय और वहीं उसे बाँध दे। पुरुषके दाहिने भागमें और नारीके वामभागमें उस सूत्रको

English

Having thus done the placing and gone to the pit, then in the pit's middle Maheshana, on the girdles Maheshvara,

अध्याय ९६

श्लोक 105

क्रियाशक्तिं तथान्यासु नादमोष्ठे च(५) विन्यसेत् ।घटं स्थण्डिलवह्नीशैः(६) नाडीसन्धानकन्ततः(७)

kriyāśaktiṃ tathānyāsu nādamoṣṭhe ca(5) vinyaset / ghaṭaṃ sthaṇḍilavahnīśaiḥ(6) nāḍīsandhānakantataḥ(7)

हिन्दी अर्थ

नियुक्त करना चाहिए। इसके बाद शिष्यके मस्तकपर शक्तिमन्त्रसे पूजित शक्तिको संहारमुद्राद्वारा लाकर उक्त सूत्रमें उसी मन्त्रसे जोड़ दे। सुषुम्णा नाड़ीको लेकर मूल-मन्त्रसे उसका सूत्रमें न्यास

English

the power of action and others, and nada on the lip one should place; the pot, the platform-fire and lords, the joining of channels then,

अध्याय ९६

श्लोक 106

पद्मतन्तुसमां शक्तिमुद्वातेन समुद्यतां(८) ।विशन्ती सूर्यमार्गेण निःसरन्तीं समुद्गतां(९)

padmatantusamāṃ śaktimudvātena samudyatāṃ(8) / viśantī sūryamārgeṇa niḥsarantīṃ samudgatāṃ(9)

हिन्दी अर्थ

करे और हृदय-मन्त्रसे उसकी पूजा करे। तदनन्तर करके अस्त्र-मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित जलसे शिष्यका प्रोक्षण करे। फिर अस्त्र-मन्त्रके जपपूर्वक पुष्प लेकर उसके द्वारा शिष्यके हृदयमें ताडन करे। इसके बाद हूंकारयुक्त रेचक प्राणायामके योगसे

English

the power equal to a lotus-fiber rising by the upward breath, entering by the sun's path, going out, risen,

अध्याय ९६

श्लोक 107

पुनश् च शून्यमार्गेण(१०) विशतीं स्वस्य चिन्तयेत् ।एवं सर्वत्र सन्धेयं मूर्तिपैश् च परस्परं

punaś ca śūnyamārgeṇa(10) viśatīṃ svasya cintayet / evaṃ sarvatra sandheyaṃ mūrtipaiś ca parasparaṃ

हिन्दी अर्थ

वहाँ शिष्यके शरीरमें प्रवेश करके, उसके भीतर हंस-बीजमें स्थित जीवचैतन्यको अस्त्र-मन्त्र पढ़कर बहाँसे विलग करे। इसके बाद ' ३ हः हूं फट्।' इस शक्तिसूत्रसे तथा ' हां हां स्वाहा।' इस मन्त्रसे

English

and again entering by the void path — one should contemplate one's own. Thus everywhere it should be joined, and mutually by the lords of forms.

अध्याय ९६

श्लोक 108

सम्पूज्य धारिकां शक्तिं कुण्डे सन्तर्प्य च क्रमात् ।तत्त्वतत्त्वेश्वरा मुर्तीर्मूर्तीर्शांश् च(११) घृतादिभिः(१२)

sampūjya dhārikāṃ śaktiṃ kuṇḍe santarpya ca kramāt / tattvatattveśvarā murtīrmūrtīrśāṃś ca(11) ghṛtādibhiḥ(12)

हिन्दी अर्थ

संहारमुद्राद्वारा उक्त नाड़ीभूत सूत्रमें उस विलग हुए जीवचैतन्यको नियुक्त करे। 'ॐ हां हां हामात्मने नमः ।' इस मन्त्रका जप करते हुए जीवात्माके व्यापक होनेकी भावना करे। फिर कवच-मन्त्रसे उसका अवगुण्ठन करे और उसके सांनिध्यके लिये हृदय-मन्त्रसे तीन बार आहुतियाँ दे॥ ११--१८॥

English

Having worshipped the supporting power and satisfied it in the pit in order, the principles, lords of principles, forms and lords of forms with ghee and the rest,

अध्याय ९६

श्लोक 109

सम्पूज्य तर्पयित्वा तु सन्निधौ संहिताणुभिः(१३) ।१ क्रियाज्ञानीति ग॥ , घ॥ च २ आज्ञादित्रिषु इति घ॥ ३ गौर्यादिसञ्चरैर् एवेति घ॥ , ज॥ च ४ पूर्ववत् सर्वमर्चयेदिति ख॥ , छ॥ च ।पूर्ववच्च समाचरेदिति ज॥ ।न्यासं पूर्ववदाचरे सदिदि ड॥ ५ नादमध्ये चेति ज॥ ६ घटं स्थण्डिलवर्गीशैर् इति ख॥ , छ॥ च ७ नाडीसम्भारकं तत इति ज॥ ८ तत्त्वतत्त्वेश्वरा मूर्तिः स्वर्ग्या तेन समुच्यतामिति ख॥ , छ॥ च ।पञ्चतत्त्वसमां शक्तिं स्वधा तेन समुद्यतामिति ङ॥ ९ समुद्गमानिति ज॥ १० सूर्यमार्गेणेति छ॥ ११ मूर्ति मूर्तीशांश्चेति ज॥ १२ घटस्थण्डिलेत्यादिः, घृतादिभिरत्यन्तः पाठो घ॥ पुस्तके नास्ति १३ संहितात्मभिरिति ख॥ ।सहितात्मभिरिति छ॥ ।संघटाणुभिरिति ज॥ :प् ३२४ शतं सहस्रमर्धं वा पूर्णया सह होमयेत्(१)

sampūjya tarpayitvā tu sannidhau saṃhitāṇubhiḥ(13) / 1 kriyājñānīti ga.. , gha.. ca 2 ājñāditriṣu iti gha.. 3 gauryādisañcarair eveti gha.. , ja.. ca 4 pūrvavat sarvamarcayediti kha.. , cha.. ca / pūrvavacca samācarediti ja.. /nyāsaṃ pūrvavadācare sadidi ḍa.. 5 nādamadhye ceti ja.. 6 ghaṭaṃ sthaṇḍilavargīśair iti kha.. , cha.. ca 7 nāḍīsambhārakaṃ tata iti ja.. 8 tattvatattveśvarā mūrtiḥ svargyā tena samucyatāmiti kha.. , cha.. ca /pañcatattvasamāṃ śaktiṃ svadhā tena samudyatāmiti ṅa.. 9 samudgamāniti ja.. 10 sūryamārgeṇeti cha.. 11 mūrti mūrtīśāṃśceti ja.. 12 ghaṭasthaṇḍiletyādiḥ, ghṛtādibhiratyantaḥ pāṭho gha.. pustake nāsti 13 saṃhitātmabhiriti kha.. / sahitātmabhiriti cha.. / saṃghaṭāṇubhiriti ja.. :p 324 śataṃ sahasramardhaṃ vā pūrṇayā saha homayet(1)

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् विद्यादेहका न्यास करके उसमें शान्त्यतीतकलाका अवलोकन करे। उस कलाके अन्तर्गत इतर तत्त्वोंसे युक्त आत्माका चिन्तन करे। ३ हूं शान्त्यतीतकलापाशाय नमः।'

English

having worshipped and satisfied them in their presence with Samhita atoms, one should offer a hundred, a thousand or half with the full oblation.

अध्याय ९६

श्लोक 110

तत्त्वतत्त्वेश्वरा मूर्तिर्मूर्तीशांश् च करेणुकान्(२) ।तथा सन्तर्प्य सान्निध्ये जुहुयुर्मूर्तिपा अपि

tattvatattveśvarā mūrtirmūrtīśāṃś ca kareṇukān(2) / tathā santarpya sānnidhye juhuyurmūrtipā api

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे उक्त कलाका अवलोकन करे। दो इन सबका श्वेतवर्णा शान्त्यतीतकलामें अन्तर्भाव करके ' ॐ हूं शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट्।'

English

The lords of forms, principles and lords, and the Kareṇukas, likewise having satisfied in presence, the form-lords too should offer.

अध्याय ९६

श्लोक 111

ततो ब्रह्मभिरङ्गैश् च(३) द्रव्यकालानुरोधतः ।सन्तर्प्य शक्तिं कुम्भाम्भःप्रोक्षिते(४) कुशमूलतः

tato brahmabhiraṅgaiś ca(3) dravyakālānurodhataḥ / santarpya śaktiṃ kumbhāmbhaḥprokṣite(4) kuśamūlataḥ

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे प्रताडन करे। संहारमुद्राद्वारा उक्त कलापाशको लेकर सूत्रके मस्तकपर रखे और उसकी पूजा करे। तदनन्तर उसके सांनिध्यके लिये पूर्ववत् तीन आहुतियाँ दे। शान्त्यतीतकलाका

English

Then with Brahmas and limbs according to material and time, having satisfied the power, sprinkled with pot-water from the kusha root,

अध्याय ९६

श्लोक 112

लिङ्गमूलं च संस्पृश्य(५) जपेयुर्होमसङ्ख्यया ।सन्निधानं हृदा कुर्युर्वर्मणा चावगुण्ठनं

liṅgamūlaṃ ca saṃspṛśya(5) japeyurhomasaṅkhyayā / sannidhānaṃ hṛdā kuryurvarmaṇā cāvaguṇṭhanaṃ

हिन्दी अर्थ

अपना बीज है-- हूं'। दो तत्त्व, दो अक्षर, बीज, कमलमें विराजमान एकमात्र कारणभूत ईश्वर, बारह पद, सात लोक और एक विषय-इन सबका कृष्णवर्णा शान्तिकलाके भीतर चिन्तन करे। तत्पश्चात् पूर्ववत् ताडन करके सूत्रके मुखभागमें

English

having touched the root of the linga they should repeat by the number of the oblations; they should make presence with the heart and covering with armor.

अध्याय ९६

श्लोक 113

एवं संशोध्य ब्रह्मादि(६) विष्ण्वन्तादि विशुद्धये ।विधाय पूर्ववत्सर्वं होमसङ्ख्याजपादिकम्

evaṃ saṃśodhya brahmādi(6) viṣṇvantādi viśuddhaye / vidhāya pūrvavatsarvaṃ homasaṅkhyājapādikam

हिन्दी अर्थ

इन सबका नियोजन करे। इसके बाद सांनिध्यके

English

Thus having purified Brahma and the rest up to Vishnu for purification, having done everything as before, the number of oblations, repetition and the rest,

अध्याय ९६

श्लोक 114

कुशमध्याग्रयोगेन लिङ्गमध्याग्रकं स्पृशेत् ।यथा यथा च सन्धानं तदिदानीमिहोच्यते

kuśamadhyāgrayogena liṅgamadhyāgrakaṃ spṛśet / yathā yathā ca sandhānaṃ tadidānīmihocyate

हिन्दी अर्थ

शान्तिकलाका अपना बीज है-- हूं हूँ' सात तत्त्व, इक्कोस पद, छः वर्ण, एक शम्बर, पचीस लोक, तीन गुण, एक विषय, रुद्ररूप कारणतत्त्, बीज, नाड़ी और क, खये दो कलाएँ-इन सबका अत्यन्त रक्तवर्णवाली

English

by joining of the middle and tip of kusha one should touch the middle and tip of the linga. How the joining is done is now told here:

अध्याय ९६

श्लोक 115

ॐ हां हं ॐ ॐ ॐ एं ॐ भूं भूं वाह्यमूर्तये नमः(७) १ एवं विधायेत्यादिः, पूर्णया सह होमयेदित्यन्तः सप्तश्लोकात्मकः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति २ मूर्तिपांश् च करेणुकान् इति घ॥ , ङ॥ च ३ ब्रह्मभिरंशैश्चेति ख॥ , घ॥ च ।ब्रह्मभिरज्ञैश्चेति छ॥ , ज॥ च ४ सन्तर्प्य शक्तिकुम्भाम्भःप्रोक्षिते इति क॥ ।सन्तर्प्यशान्तिकुम्भस्थैः प्रोक्षिते इति ज॥ ।सन्तर्प्य शान्तिकुम्भाम्भः प्रोक्षिते इति घ॥ ५ सम्पूज्येति ख॥ , छ॥ च ६ ब्रह्मादीनिति ख॥ , ग॥ , घ॥ , छ च ७ ॐ हां हां ॐ ॐ ॐ बीं ॐ भूं भूं वास्तुमूर्तये नम इति ख॥ , छ॥ च ।ॐ हां ॐ हां ॐ ॐ वां ॐ भूं हां वां क्ष्मामूर्तये नम इति ज॥ ।घ॥ पुस्तके भूं भूं वां इति विशेषः ।ॐ हां हां ॐ ॐ वां ॐ ॐ हूं हूं वाह्यमूर्तये नम इति ङ॥ :प् ३२५ ओ हां वां आं ॐ आं षां ॐ भूं भूं वा(१) वह्निमूर्तये नमः एवञ्च यजमानादिमूर्तिभिरभिसन्धेयं(२) ।पञ्चमूर्त्यात्मकेप्येवं सन्धानं हृदयादिभिः

oṃ hāṃ haṃ oṃ oṃ oṃ eṃ oṃ bhūṃ bhūṃ vāhyamūrtaye namaḥ(7) 1 evaṃ vidhāyetyādiḥ, pūrṇayā saha homayedityantaḥ saptaślokātmakaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 2 mūrtipāṃś ca kareṇukān iti gha.. , ṅa.. ca 3 brahmabhiraṃśaiśceti kha.. , gha.. ca / brahmabhirajñaiśceti cha.. , ja.. ca 4 santarpya śaktikumbhāmbhaḥprokṣite iti ka.. / santarpyaśāntikumbhasthaiḥ prokṣite iti ja.. / santarpya śāntikumbhāmbhaḥ prokṣite iti gha.. 5 sampūjyeti kha.. , cha.. ca 6 brahmādīniti kha.. , ga.. , gha.. , cha ca 7 oṃ hāṃ hāṃ oṃ oṃ oṃ bīṃ oṃ bhūṃ bhūṃ vāstumūrtaye nama iti kha.. , cha.. ca / oṃ hāṃ oṃ hāṃ oṃ oṃ vāṃ oṃ bhūṃ hāṃ vāṃ kṣmāmūrtaye nama iti ja.. / gha.. pustake bhūṃ bhūṃ vāṃ iti viśeṣaḥ / oṃ hāṃ hāṃ oṃ oṃ vāṃ oṃ oṃ hūṃ hūṃ vāhyamūrtaye nama iti ṅa.. :p 325 o hāṃ vāṃ āṃ oṃ āṃ ṣāṃ oṃ bhūṃ bhūṃ vā(1) vahnimūrtaye namaḥ evañca yajamānādimūrtibhirabhisandheyaṃ(2) / pañcamūrtyātmakepyevaṃ sandhānaṃ hṛdayādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

विद्याकलामें अन्तर्भाव करके, आवाहन और संयोजनपूर्वक पूर्वोक्त सूत्रके हदयभागमें स्थापित करके अपने मन्त्रसे पूजन करे और इन सबको संनिधिके लिये पूर्ववत् तीन आहुतियाँ दे।

English

"Om Ham Ham Om Om Om Em Om Bhum Bhum, homage to the outer form; Om Ham Vam Am Om Am Sham Om Bhum Bhum Vam, homage to the fire-form" — and thus one should join with the forms of the sacrificer and the rest. Even in the five-form one, the joining is thus with the heart-mantra and the rest,

अध्याय ९६

श्लोक 116

मूलेन स्वीयवीजैर् वा ज्ञेयन्तत्त्वत्रयात्मके(३) ।शिलापिण्डो वृषेष्वेवं पूर्णाछिन्नं सुसंवरैः(४)

mūlena svīyavījair vā jñeyantattvatrayātmake(3) / śilāpiṇḍo vṛṣeṣvevaṃ pūrṇāchinnaṃ susaṃvaraiḥ(4)

हिन्दी अर्थ

आहुतिके लिये बीज-मन्त्र इस प्रकार है-' हूं हूं ख -ये दो कलाएँ, बाईस पद, साठ लोक, साठ

English

with the root or with one's own seeds; in the three-principle one it is to be known. In the stone-pedestal bulls thus, full, unbroken, with the coverings.

अध्याय ९६

श्लोक 117

भागाभागविशुद्ध्यर्थं होमं कुर्याच्छतादिकं(५) ।न्यूनादिदोषमोषाय शिवेनाष्टाधिकं शतं

bhāgābhāgaviśuddhyarthaṃ homaṃ kuryācchatādikaṃ(5) / nyūnādidoṣamoṣāya śivenāṣṭādhikaṃ śataṃ

हिन्दी अर्थ

कारणरूप श्रीहरिका शुक्लर्णा प्रतिष्ठा-कलामें अन्तर्भाव करके ताडन आदि करे। फिर इन सबका पूर्वोक्त सूत्रके नाभिभागमें संयोजन करके संनिधिकरणके लिये तीन आहुतियाँ दे। उसके

English

For purification of share and non-share one should do a hundred and more oblations; for removing faults of deficiency and the rest a hundred and eight with Shiva-mantra.

अध्याय ९६

श्लोक 118

हुत्वाथ(६) यत् कृतं कर्म शिवश्रोत्रे(७) निवेदयेत् ।एतत्समन्वितं(८) कर्म त्वच्छक्तौ च मया प्रभो

hutvātha(6) yat kṛtaṃ karma śivaśrotre(7) nivedayet / etatsamanvitaṃ(8) karma tvacchaktau ca mayā prabho

हिन्दी अर्थ

लिये बीज-मन्त्र इस प्रकार है-- हूं हूं हूं हूं।' एक सौ आठ भुवन या लोक, अट्ठाईस पद, बीज, नाड़ी और समीरकी दो-दो संख्या, दो इन्द्रियाँ, कारणरूप कमलासन ब्रह्मा और चार शम्बर इन सबका पीतवर्णा निवृत्तिकलामें अन्तर्भाव

English

Having offered, one should report to Shiva's ear the work done: "This work, complete with this, in your power, by me, Lord:

अध्याय ९६

श्लोक 119

ॐ नमः भगवते रुद्राय रुद्र नमोस्तु ते(९)।विधिपूर्णमपूर्णं वा स्वशक्त्यापूर्य(१०) गृह्यतां

oṃ namaḥ bhagavate rudrāya rudra namostu te(9)/ vidhipūrṇamapūrṇaṃ vā svaśaktyāpūrya(10) gṛhyatāṃ

हिन्दी अर्थ

करके ताडून करे। इन्हें ग्रहण करके सूत्रके चरणभागमें स्थापित करनेके पश्चात् इनको पूजा करे और इनके सांनिध्यके लिये अग्निमें तीन आहुतियाँ दे। आहुतिके लिये बीज-मन्त्र यों है--

English

Om, homage to the Lord Rudra; Rudra, homage to you; whether complete or incomplete by rule, let it be completed by your own power and accepted."

अध्याय ९६

श्लोक 120

ॐ ह्रीं(११) शाङ्करि पूरय(१२) स्वाहा इति पिण्डिकायां ।अथ लिङ्गे न्यसेज् ज्ञानी क्रियाख्यं पीठविग्रहे

oṃ hrīṃ(11) śāṅkari pūraya(12) svāhā iti piṇḍikāyāṃ / atha liṅge nyasej jñānī kriyākhyaṃ pīṭhavigrahe

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सूत्रगत पाँच कलाओंको लेकर शिष्यके शरीरमें उनका संयोजन करे। सबीजादीक्षामें समयाचार-पाशसे, देहारम्भक धर्मसे, मन्त्रसिद्धिके फलसे तथा इष्टापूर्तादि धर्मसे भी भिन्न चैतन्यरोधक सूक्ष्म प्रबन्धकका कलाओंके भीतर चिन्तन करे। इसी क्रमसे अपने मन्त्रद्वारा तीन-तीन आहुतियाँ देते हुए तर्पण और दीपन करे । ॐ हूं शान्त्यतीत- कलापाशाय स्वाहा।' इत्यादि मन्त्रसे तर्पण करे।

English

"Om Hrim, O Shankari, complete, svaha" — on the pedestal. Then the knower should place on the linga the "Kriya" in the form of the seat:

अध्याय ९६

श्लोक 121

आधाररूपिणीं शक्तिं न्यसेद् ब्रह्मशिलोपरि ।निबध्य(१३) सप्तरात्रं वा पञ्चरात्रं त्रिरात्रकं

ādhārarūpiṇīṃ śaktiṃ nyased brahmaśilopari / nibadhya(13) saptarātraṃ vā pañcarātraṃ trirātrakaṃ

हिन्दी अर्थ

इत्यादि मन्त्रसे दीपन करे । पूर्वोक्त सूत्रको व्याप्ति- बोधके लिये पाँच कला-स्थानोंमें सुरक्षापूर्वक रखकर उसपर कुङ्कुम आदिके द्वारा साङ्ग- शिवका पूजन करे। फिर कला-मन्त्रोंके अन्तमें “हूं

English

one should place the power in the form of support above the Brahma stone. Having bound for seven nights or five nights or three nights,

अध्याय ९६

श्लोक 122

१ ॐ हां हां वां ॐ ॐ वां ॐ भूं भूं वां इति ख॥ , ग॥ , छ च ।ॐ हां हां वां ॐ ॐ वां ॐ ॐ ॐ वां हूं हूं वां इति ज ।ॐ ॐ हां वां ॐ ॐ ॐ वां ॐ हूं हूं इति ङ॥ २ मूर्तिभिरपि सन्धेयमिति घ॥ , ज॥ च ३ ज्ञेयं तत्तु त्रयात्मकमिति ख॥ , छ॥ च ।देयं तत्र त्रयात्मके इति ङ॥ ४ पूर्णाच्छिन्नात्मकसंवरैर् इति ख॥ , छ॥ च ।पूर्णाच्छिन्नं स्वयंवरैर् इति ङ॥ ५ शताधिकमिति ग॥ , घ॥ च ६ स्तुत्वाथेति ङ॥ ७ शिवाग्रे तदिति ङ॥ ८ समर्पितमिति ख॥ , घ॥ , ज॥ च ९ रुद्राय रुद्रो रुद्र नमोस्तु ते इति ङ॥ , ज॥ च १० स्वशक्त्यापूज्येति ख॥ , छ॥ च ११ ॐ ह्रूं इति घ॥ १२ पूजयेति ख॥ , छ॥ , ङ॥ च १३ निरुध्येति ख॥ , ज॥ , ङ॥ च :प् ३२६ एकरात्रमथो वापि यद्वा सद्योधिवासनं(१) ।विनाधिवासनं यागः कृतो ऽपि फलप्रदः

1 oṃ hāṃ hāṃ vāṃ oṃ oṃ vāṃ oṃ bhūṃ bhūṃ vāṃ iti kha.. , ga.. , cha ca / oṃ hāṃ hāṃ vāṃ oṃ oṃ vāṃ oṃ oṃ oṃ vāṃ hūṃ hūṃ vāṃ iti ja / oṃ oṃ hāṃ vāṃ oṃ oṃ oṃ vāṃ oṃ hūṃ hūṃ iti ṅa.. 2 mūrtibhirapi sandheyamiti gha.. , ja.. ca 3 jñeyaṃ tattu trayātmakamiti kha.. , cha.. ca / deyaṃ tatra trayātmake iti ṅa.. 4 pūrṇācchinnātmakasaṃvarair iti kha.. , cha.. ca / pūrṇācchinnaṃ svayaṃvarair iti ṅa.. 5 śatādhikamiti ga.. , gha.. ca 6 stutvātheti ṅa.. 7 śivāgre taditi ṅa.. 8 samarpitamiti kha.. , gha.. , ja.. ca 9 rudrāya rudro rudra namostu te iti ṅa.. , ja.. ca 10 svaśaktyāpūjyeti kha.. , cha.. ca 11 oṃ hrūṃ iti gha.. 12 pūjayeti kha.. , cha.. , ṅa.. ca 13 nirudhyeti kha.. , ja.. , ṅa.. ca :p 326 ekarātramatho vāpi yadvā sadyodhivāsanaṃ(1) / vinādhivāsanaṃ yāgaḥ kṛto 'pi phalapradaḥ

हिन्दी अर्थ

फट्।' इन पदोंको जोड़कर उनका उच्चारण करते हुए क्रमशः पाशोंका भेदन करके नमस्कारान्त कलामन्तरोंद्वारा ही उनके भीतर प्रवेश करे। साथ ही उन कलाओंका ग्रहण एवं बन्धन भी करे। ' ३ इत्यादि मन्त्रोद्वारा कलाओंके ग्रहण एवं बन्धन आदिका प्रयोग होता है। पाश आदिका वशीकरण (या भेदन), ग्रहण और बन्धन तथा पुरुषके प्रति सम्पूर्ण व्यापारोंका निषेध-यह बारंबार प्रत्येक

English

or one night, or immediate dwelling. Without dwelling the sacrifice done also gives fruit.

अध्याय ९६

श्लोक 123

स्वमन्त्रैः प्रत्यहं देयमाहुतीनां शतं शतं ।शिवकुम्भादिपूजाञ्च दिग्बिलञ्च निवेदयेत्

svamantraiḥ pratyahaṃ deyamāhutīnāṃ śataṃ śataṃ / śivakumbhādipūjāñca digbilañca nivedayet

हिन्दी अर्थ

कलाके लिये आवश्यक कर्तव्य है

English

With one's own mantras daily a hundred and a hundred oblations are to be given; and one should offer worship of Shiva's pot and the rest, and the offering of the directions;

अध्याय ९६

श्लोक 124

गुर्वादिसहितो वासो(२) रात्रौ नियमपूर्वकम् ।अधिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः

gurvādisahito vāso(2) rātrau niyamapūrvakam / adhivāsaḥ sa vasatevadherbhāvaḥ samīritaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर शिष्यको बिठाकर, पूर्वोक्त सूत्रको उसके कंधेसे लेकर उसके हाथमें दे और भूले- भटके पापोंका नाश करनेके लिये सौ बार मूल- पुरुषके और प्रणवके सम्पुटमें स्त्रीके सूत्रको रखकर, उसे हृदय-मन्त्रसे सम्पुटित करके उसी

English

dwelling with the teacher and others at night, preceded by restraint. That is called the state of "dwelling," from the root "vas."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 96
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.