Agni Purana· Agni Purāṇa
97
अध्याय 97 / 381

Adhyaya 97

87 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ87 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ९७

श्लोक 1

शिवप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच (३)प्रातर् नित्पविधिं कृत्वा द्वारपालप्रपूजनं ।प्रविश्य प्रग्विधानेन देहशुद्ध्यादिमाचरेत्

śivapratiṣṭhākathanaṃ īśvara uvāca (3)prātar nitpavidhiṃ kṛtvā dvārapālaprapūjanaṃ / praviśya pragvidhānena dehaśuddhyādimācaret

हिन्दी अर्थ

सम्पात-शोधित करके कलशके नीचे रखे और उसकी रक्षाके लिये इष्टदेवसे प्रार्थना करे। शिष्यके हाथमें फूल देकर कलश आदिका पूजन एवं प्रणाम करनेके अनन्तर याग-मन्दिरके मध्यभागसे

English

After having performed the daily rites in the morning and worshipped the guardian deities, the preceptor should enter (the temple) as described already and purify his body.

अध्याय ९७

श्लोक 2

दिक्पतींश् च समभ्यर्च्य शिवकुम्भञ्च वर्धनीं ।१ सत्याधिवासनमिति ज॥ २ दीक्षान्तञ्च समभ्यर्च्येति ज॥ ३ वासुदेव दयाशील लीलया मां समुद्धर ।घरोद्धारे समर्थोसि ममोद्धारे कियञ्छ्रमः ॥ इति श्लोको ख॥ , छ॥ पुस्तकेधिकोत्रास्ति :प् ३२७ अष्टमुष्टिकया(१) लिङ्गं वह्निं सन्पर्प्य च क्रमात्

dikpatīṃś ca samabhyarcya śivakumbhañca vardhanīṃ / 1 satyādhivāsanamiti ja.. 2 dīkṣāntañca samabhyarcyeti ja.. 3 vāsudeva dayāśīla līlayā māṃ samuddhara / gharoddhāre samarthosi mamoddhāre kiyañchramaḥ // iti śloko kha.. , cha.. pustakedhikotrāsti :p 327 aṣṭamuṣṭikayā(1) liṅgaṃ vahniṃ sanparpya ca kramāt

हिन्दी अर्थ

बाहर जाय। वहाँ तीन मण्डल बनाकर मुक्तिकी इच्छा रखनेवाले शिष्योंको उत्तराभिमुख बिठावे और भोगकी अभिलाषा रखनेवाले शिष्योंको पूर्वाभिमुख पहले कुशयुक्त हाथसे तीन चुल्लू पञ्चगव्य

English

The great lord should be taken only through the door without contacting the door (in the case of an unfinished temple)

अध्याय ९७

श्लोक 3

शिवाज्ञातस्ततो गच्छेत् प्रासादं शस्त्रमुच्चरन्(२) ।तद्गतान् प्रक्षिपेद्विघ्नान् हुम्फडन्तशराणुना(३)

śivājñātastato gacchet prāsādaṃ śastramuccaran(2) / tadgatān prakṣipedvighnān humphaḍantaśarāṇunā(3)

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् निर्माल्यको हटाकर चरुके शेष भागको अग्निमें होम दे। कलश और लोकपालोंका पूजन एवं विसर्जन करके गण और अग्निका भी, यदि वे बाह्य दिशामें रक्षित हों तो, विसर्जन

English

A lihga associated with the rites of location etc. in this manner does not bring any harm. The pedestal should be con¬ secrated as possessing a part of the characteristic (mentioned already for the lihga).

अध्याय ९७

श्लोक 4

न मध्ये स्थापयेल्लिङ्गं बेधदोषविशङ्कया ।तस्मान् मध्यं परित्यज्य यवार्धेन यवेन वा

na madhye sthāpayelliṅgaṃ bedhadoṣaviśaṅkayā / tasmān madhyaṃ parityajya yavārdhena yavena vā

हिन्दी अर्थ

करे। मण्डलसे बाहर लोकपालोंको भी संक्षेपसे बलि अर्पित करके भस्म और शुद्ध जलके द्वारा स्नान करनेके पश्चात् यागमण्डपमें प्रवेश करे। वहाँ गृहस्थ साधकोंको कुशकी शय्यापर अस्त्र- पिलावे। बीचमें कोई आचमन न करे। तत्पश्चात् पूर्वकी ओर होना चाहिए। जो साधक या शिष्य

English

After having projected the mantra of (the goddess) Gaurl (consort of lord Siva) in the pedestal, the pedestal should be consecrated with (the mantra) of creation. The sides (of the lihga) should be smoothened and binding cement and sand should be put.

अध्याय ९७

श्लोक 5

किञ्चिदीशानमाश्रित्य शिलां मध्ये निवेशयेत् ।मूलेन तामनन्ताख्यां सर्वाधारस्वरूपिणीं(४)

kiñcidīśānamāśritya śilāṃ madhye niveśayet / mūlena tāmanantākhyāṃ sarvādhārasvarūpiṇīṃ(4)

हिन्दी अर्थ

दूसरी बार प्रत्येक शिष्यको तीन या आठ ग्रास चरु दे। मुक्तिकामी शिष्यको पलाशके दोनेमें और भोगेच्छुको पीपलके पत्तेसे बने हुए दोनेमें चरु देकर उसे हदय-मन्त्रके उच्चारणपूर्वक दाँतोंके

English

One should dedicate all things to the lord of the goddess who is the cause of gold, animals, earth, songs and musical instru¬ ments with devotion and within one's means.

अध्याय ९७

श्लोक 6

सर्वगां सृष्टियोगेन विन्यसेदचलां शिलां ।अथवानेन मन्त्रेण शिवस्यासनरूपिणीं

sarvagāṃ sṛṣṭiyogena vinyasedacalāṃ śilāṃ / athavānena mantreṇa śivasyāsanarūpiṇīṃ

हिन्दी अर्थ

स्पर्शके बिना खिलाना चाहिए। चरु देकर गुरु स्वयं हाथ धो शुद्ध होकर, पवित्र जलसे उन शिष्यांको आचमन करावे। इसके बाद हृदय- शुभ दिशाकी ओर हो तो उसका शुभ फल होता है। न्यूनता आदि दोषको दूर करनेके लिये मूल-

English

Gifts (should be given) and then festivities should be celebrated for four days. The preceptor should offer oblations for three days at the three conjunctions (of time) (the morning, midday and evening) in the company of the custodians of the image.

अध्याय ९७

श्लोक 7

ॐ नमो व्यापिनि भगवति स्थिरे ऽचले ध्रुवे ।ह्रं लं ह्रीं स्वाहा(५) त्वया शिवाज्ञया शक्ते स्थातव्यमिह सन्ततं

oṃ namo vyāpini bhagavati sthire 'cale dhruve / hraṃ laṃ hrīṃ svāhā(5) tvayā śivājñayā śakte sthātavyamiha santataṃ

हिन्दी अर्थ

(वेदीपर स्थापित-पूजित शिव)-को सम्पूर्ण कर्म समर्पित करे । तदनन्तर इनकी पूजा और विसर्जन करके चण्डेशका पूजन करे॥ ५०--५४॥

English

Soul, knowledge and bliss.

अध्याय ९७

श्लोक 8

इत्युक्त्वा च समभ्यर्च्य(६) निरुध्याद्रौद्रमुद्रया(७) ।वज्रादीनि च रत्नानि तथोशीरादिकौषधीः

ityuktvā ca samabhyarcya(6) nirudhyādraudramudrayā(7) / vajrādīni ca ratnāni tathośīrādikauṣadhīḥ

हिन्दी अर्थ

विरक्त हों उन्हें हृदय-मन्त्रसे उत्तम भस्ममयी शय्यापर सुलावे। उन सबके मस्तक दक्षिण दिशाकी ओर होने चाहिए। सभी शिष्य अस्त्र- शिखा बाँध लें। तदनन्तर गुरु उन्हें स्वप्न-मानवका परिचय देकर सो जानेकी आज्ञा प्रदान करे और स्वयं मण्डलसे बाहर चला जाय

English

Lord Canda should not be invoked in cases where a banalinga (a kind of stone representing lord Siva) or a linga placed on the bana stone or an accomplished linga or self-originated linga or images of all gods (are established).

अध्याय ९७

श्लोक 9

लोहान् हेमादिकांस्यन्तान् हरितालादिकांस् तथा ।धान्यप्रभृतिशस्त्रांश् च पूर्वमुक्ताननुक्रमात्

lohān hemādikāṃsyantān haritālādikāṃs tathā / dhānyaprabhṛtiśastrāṃś ca pūrvamuktānanukramāt

हिन्दी अर्थ

इसके बाद 'ॐ हिलि हिलि शूलपाणये नमः स्वाहा।' इस मन्त्रसे पञ्चगव्य और चरुका प्राशन करके दन्तधावन ले आचमन करे। फिर भगवान् शिवका ध्यान करके पवित्र शय्यापर

English

After having then saluted (lord) Paramesvara (Siva) endowed with the paSupata {mantra), (the preceptor) should address the attendant gods (of the lord) with offerings for their presence.

अध्याय ९७

श्लोक 10

प्रभारागत्वदेहत्ववीर्यशक्तिमयानिमान्(८) ।भावयेन्नेकचित्तस्तु लोकपालेशसंवरैः(९)

prabhārāgatvadehatvavīryaśaktimayānimān(8) / bhāvayennekacittastu lokapāleśasaṃvaraiḥ(9)

हिन्दी अर्थ

आकर दीक्षागत क्रियाकाण्डका स्मरण करते हुए गुरु शयन करे।' इस प्रकार दीक्षाधिवासनको विधि संक्षेपसे बतायी गयी इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें "निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत आधिवासनकी विधिका वर्णन” नामक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Texts relating to worship of deities in the temples.

अध्याय ९७

श्लोक 11

पूर्वादिषु च गर्तेषु(१०) न्यसेदेकैकशः क्रमात्(११) ।१ अष्टपुत्रियेति ख॥ , घ॥ , छ॥ च ।अष्टपुष्पिकयेति ग॥ , ङ॥ , च ।अष्टपुष्टिकया इति ज॥ २ प्रासादमस्त्रमुच्चरन् इति ख॥ , ङ॥ च ।प्रसादं शास्त्रमुच्चरन्निति ग॥ , ज॥ च ३ हुं फडन्तशिवात्मनेति ख॥ , ग॥ , छ॥ च ।हुं फडन्तशिवाणुनेति ज॥ ४ सर्वाधानस्वरूपिणीमिति ज॥ ५ ह्रं लं ह्रं स्वाहेति ख॥ , छ॥ , च ।ॐ ह्रां लं हां स्वाहेति ज॥ ६ इत्य् उक्त्वा तं समभ्यर्च्येति ख॥ , छ॥ च ।इत्य् उन्मूलं समभ्यर्चेति ग॥ ।इत्य् उच्चार्य समभ्यर्च्येति ङ॥ ७ विरुन्ध्याद्रोधमुद्रयेति ख॥ , ग॥ , ङ॥ च ८ वीर्याशक्तिमनुक्रमादिति घ॥ ९ लोकपालेशसञ्चरैर् इति घ॥ १० पूर्वादिवत्स्वगर्तेषु इति ङ॥ ११ प्रभारागेत्यादिः न्यसेदेकैकशः क्रमादिति पाठः, छपुस्तके नास्ति :प् ३२८ हेमजं तारजं कूर्मं वृषं वा द्वारसम्मुखं(१)

pūrvādiṣu ca garteṣu(10) nyasedekaikaśaḥ kramāt(11) / 1 aṣṭaputriyeti kha.. , gha.. , cha.. ca / aṣṭapuṣpikayeti ga.. , ṅa.. , ca /aṣṭapuṣṭikayā iti ja.. 2 prāsādamastramuccaran iti kha.. , ṅa.. ca / prasādaṃ śāstramuccaranniti ga.. , ja.. ca 3 huṃ phaḍantaśivātmaneti kha.. , ga.. , cha.. ca / huṃ phaḍantaśivāṇuneti ja.. 4 sarvādhānasvarūpiṇīmiti ja.. 5 hraṃ laṃ hraṃ svāheti kha.. , cha.. , ca / oṃ hrāṃ laṃ hāṃ svāheti ja.. 6 ity uktvā taṃ samabhyarcyeti kha.. , cha.. ca / ity unmūlaṃ samabhyarceti ga.. /ity uccārya samabhyarcyeti ṅa.. 7 virundhyādrodhamudrayeti kha.. , ga.. , ṅa.. ca 8 vīryāśaktimanukramāditi gha.. 9 lokapāleśasañcarair iti gha.. 10 pūrvādivatsvagarteṣu iti ṅa.. 11 prabhārāgetyādiḥ nyasedekaikaśaḥ kramāditi pāṭhaḥ, chapustake nāsti :p 328 hemajaṃ tārajaṃ kūrmaṃ vṛṣaṃ vā dvārasammukhaṃ(1)

हिन्दी अर्थ

१. 'दन्तकाष्ठं हदा कृत्वा प्रक्षिपेत् क्षोभने शुभम्।' इस पंक्तिके स्थानमें सोमशम्भुको ' कर्मकाण्ड-क्रमावली 'में इस प्रकार पाठ

English

The presiding deities of the world (should be estab¬ lished) in those places where they remain firm. The place of Brahma is the three fundamental principles which extends to the important cause of expansion of the (primordial) egg.

अध्याय ९७

श्लोक 12

सरित्तटमृदा युक्तं पर्वताग्रमृदाथवा(२) ।प्रक्षिपेन्मध्यगर्तादौ(३) यद्वा मेरुं सुवर्णजं

sarittaṭamṛdā yuktaṃ parvatāgramṛdāthavā(2) / prakṣipenmadhyagartādau(3) yadvā meruṃ suvarṇajaṃ

हिन्दी अर्थ

उपलब्ध होता है -- अर्थात् इसके बाद हृदय-मन्त्रसे दन्तकाष्ठ देकर उसे चबानेको कहे । शिष्यके दन्ताग्रभागसे जब वह अच्छी तरह चर्वित हो जाय

English

The placing of the image on the pedestal should be done mentally. There is no special procedure for purification in the case of self-originated lihgas and bdnaliiigas {liiigas made of a kind of stone).

अध्याय ९७

श्लोक 13

मधूकाक्षतसंयुक्तमञ्जनेन समन्वितं ।पृथिवीं राजतीं यद्वा यद्वा हेमसमुद्भवां

madhūkākṣatasaṃyuktamañjanena samanvitaṃ / pṛthivīṃ rājatīṃ yadvā yadvā hemasamudbhavāṃ

हिन्दी अर्थ

(कूँच लिया जाय) तो उसे धोकर उसका मुखभाग ऊपरकी ओर रखते हुए पृथ्वीपर फेंकवा दे। जब वह गिर जाय तो उसके सम्बन्धमें निम्नाङ्कित प्रकारसे शुभाशुभका विचार करे। यदि उस दातुनका मुखभाग पूर्व, पश्चिम, उत्तर अथवा ऊर्ध्व दिशाको ओर हो तो उसका वह गिरना उत्तम माना गया है । इसके सिवा दूसरी दिशाकी ओर उसका मुख हो तो वह सभी शिष्योंके लिये अशुभ होता है । अशुभका निवारण करनेके लिये अस्त्र-मन्त्रसे सौ आहुतियाँ दे।'

English

(The movable lihgas) should be bathed with (the recitation of) the vedic mantras. So also the (rite of) assigning an oblation should be done (with the same mantras ). The (sacred) rivers, oceans and mountains are installed as before.

अध्याय ९७

श्लोक 14

सर्ववीजसुवर्णाभ्यां समायुक्तां विनिक्षिपेत्(४) ।स्वर्णजं राजतं वापि सर्वलोहसमुद्भवं(५)

sarvavījasuvarṇābhyāṃ samāyuktāṃ vinikṣipet(4) / svarṇajaṃ rājataṃ vāpi sarvalohasamudbhavaṃ(5)

हिन्दी अर्थ

२. दीक्षागत क्रियाकाण्डके स्मरणीय स्वरूपका वर्णन सोमशम्भुकी 'कर्मकाण्ड-क्रमावली 'में इस प्रकार मिलता है -- निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत निवृत्तिकला-शोधन-विधि

English

Joined with all seeds and gold one should place it; made of gold, silver or of all metals;

अध्याय ९७

श्लोक 15

सुवर्णं कृशरायुक्तं पद्मनालं(६) ततो न्यसेत् ।देवदेवस्य शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्तमासनं

suvarṇaṃ kṛśarāyuktaṃ padmanālaṃ(6) tato nyaset / devadevasya śaktyādimūrtiparyantamāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-स्कन्द ! तदनन्तर प्रातःकाल उठकर गुरु स्नान आदिसे निवृत्त हो शिष्यांसे उनके द्वारा देखे गये स्वप्नको पूछे। स्वप्नमें दही, ताजा कच्चा मांस और मद्य

English

gold with rice-gruel, then one should place the lotus-stalk; a seat of the god of gods from Shakti to the form;

अध्याय ९७

श्लोक 16

प्रकल्प्य पायसेनाथ लिप्त्वा(७) गुग्गुलुनाथवा ।श्वभ्रमाच्छाद्य वस्त्रेण तनुत्रेणास्त्ररक्षितं(८)

prakalpya pāyasenātha liptvā(7) guggulunāthavā / śvabhramācchādya vastreṇa tanutreṇāstrarakṣitaṃ(8)

हिन्दी अर्थ

आदिका दर्शन या उपयोग उत्तम बताया गया है। ऐसा स्वप्न शुभका सूचक होता है। सपनेमें हाथी और घोड़ेपर चढ़ना तथा श्वेत वस्त्र आदिका दर्शन शुभ है। स्वप्नमें तेल लगाना आदि अशुभ माना गया है। उसकी शान्तिके लिये अघोर-

English

having prepared, then smeared with pudding or guggulu, having covered the pit with cloth, protected by armor and the weapon,

अध्याय ९७

श्लोक 17

दिक्पतिभ्यो बलिं(९) दत्वा समाचान्तो ऽथ देशिकः ।शेवेन वा शिलाश्वभ्रसङ्गदोषनिवृत्तये(१०)

dikpatibhyo baliṃ(9) datvā samācānto 'tha deśikaḥ / śevena vā śilāśvabhrasaṅgadoṣanivṛttaye(10)

हिन्दी अर्थ

दो कालोंका नित्य-कर्म करके यज्ञमण्डपमें प्रवेश करे तथा विधिवत् आचमन करके नैमित्तिक विधिमें भी नित्यके समान ही कर्म करे। तत्पश्चात् अध्व-शुद्धि करके अपने ऊपर शिवहस्त रखे।

English

having given the offering to the guardians of the quarters, and rinsed, the teacher, with Shiva, or for removing the fault of joining of the stone and the pit,

अध्याय ९७

श्लोक 18

शस्त्रेण वा शतं सम्यग् जुहुयात् पूर्णया सह ।२ मृदा पुन इति ग॥ ३ मध्यगर्तायामिति ख॥ , घ॥ , ङ॥ च ४ मधूकाक्षतेत्त्यादिः, विनिक्षिपेदित्यन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति ५ सर्वलोहसमन्वितमिति ग॥ ६ पञ्चधान्यमिति ख॥ , घ॥ च ७ लिप्तेति घ॥ , ङ॥ च ८ श्वभ्रमाच्छाद्य वस्त्रेण तन्मात्रेण स्वरक्षितमिति ख॥ , ङ॥ च ।यन्त्रमाच्छाद्य शस्त्रेण तनुत्रेण स्वरक्षितमिति ज॥ ।श्वभ्रेत्त्यादिपाठो छ॥ पुस्तके नास्ति ९ दिक्पालादिभ्यो बलिमिति ड॥ १० शिलास्तत्र सङ्गदोषनिवृत्तये इति घ॥ , ज॥ च ।शिलाश्वभ्रमङ्गदोषवृत्तये इति ख॥ , छ॥ च :प् ३२९ एकैकाहुतिदानेन सन्तर्प्य वास्तुदेवताः

śastreṇa vā śataṃ samyag juhuyāt pūrṇayā saha / 2 mṛdā puna iti ga.. 3 madhyagartāyāmiti kha.. , gha.. , ṅa.. ca 4 madhūkākṣatettyādiḥ, vinikṣipedityantaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 5 sarvalohasamanvitamiti ga.. 6 pañcadhānyamiti kha.. , gha.. ca 7 lipteti gha.. , ṅa.. ca 8 śvabhramācchādya vastreṇa tanmātreṇa svarakṣitamiti kha.. , ṅa.. ca /yantramācchādya śastreṇa tanutreṇa svarakṣitamiti ja.. /śvabhrettyādipāṭho cha.. pustake nāsti 9 dikpālādibhyo balimiti ḍa.. 10 śilāstatra saṅgadoṣanivṛttaye iti gha.. , ja.. ca / śilāśvabhramaṅgadoṣavṛttaye iti kha.. , cha.. ca :p 329 ekaikāhutidānena santarpya vāstudevatāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर कलशस्थ शिवका पूजन करके क्रमशः इन्द्रादि दिक्पालोंको भी पूजा करे। मण्डलमें और वेदीपर भी भगवान् शिवका पूजन करना चाहिए। इसके बाद तर्पण, अग्निपूजन, पूर्णाहुति- पर्यन्त होम एवं मन्त्र-तर्पण करे

English

or with the weapon one should rightly offer a hundred with the full oblation; having satisfied the site-deities with one oblation each,

अध्याय ९७

श्लोक 19

समुत्थाप्य हृदादेवमासनं मङ्गलादिभिः ।गुरुर्देवाग्रतो गच्छेन्मूर्तिपैश् च दिशि स्थितैः(१)

samutthāpya hṛdādevamāsanaṃ maṅgalādibhiḥ / gururdevāgrato gacchenmūrtipaiś ca diśi sthitaiḥ(1)

हिन्दी अर्थ

दुःस्वप्न-दर्शनजनित दोषका निवारण करनेके लिये “हूँ' सम्पुटित अस्त्र-मन्त्र ( हूँ फट् हूं )-के द्वारा एक सौ आठ आहुतियाँ देकर मन्त्र-दीपन करे। वेदी और कलशके मध्यभागमें अन्तर्बलिका

English

having raised the god with the heart-mantra, the seat with auspicious things and the rest, the teacher should go in front of the god with the form-lords standing in the directions;

अध्याय ९७

श्लोक 20

चतुर्भिः सह कर्तव्या देवयज्ञस्य(२) पृष्ठतः ।प्रासादादि(३) परिभ्रम्य भद्राख्यद्वारसम्मुखं

caturbhiḥ saha kartavyā devayajñasya(2) pṛṣṭhataḥ / prāsādādi(3) paribhramya bhadrākhyadvārasammukhaṃ

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान करके, शिष्योंके प्रवेशके लिये इष्टदेवसे आज्ञा लेकर, गुरु मण्डपसे बाहर जाय। वहाँ समय-दीक्षाकी ही भाँति मण्डलारोपण आदि करे। सम्पातहोम तथा सुषुम्णा नाड़ीरूप कुशको शिष्यके हाथमें देने आदिसे सम्बद्ध कार्यका सम्पादन करे। फिर निवृत्तिकलाके सांनिध्यके लिये मूल-मन्त्रसे तीन आहुतियाँ देकर, कुम्भस्थ

English

with four it should be done behind the god's sacrifice. Having circumambulated the temple and the rest, facing the door called Bhadra,

अध्याय ९७

श्लोक 21

लिङ्गं संस्थाप्य दत्वार्घ्यं प्रासादं सन्निवेशयेत्(४) ।द्वारेण द्वारबन्धेन द्वारदेशेन तच्छिला

liṅgaṃ saṃsthāpya datvārghyaṃ prāsādaṃ sanniveśayet(4) / dvāreṇa dvārabandhena dvāradeśena tacchilā

हिन्दी अर्थ

शिवको पूजा करके कलापाशमय सूत्र अर्पित करे। तदनन्तर पूजित शिष्यके ऊपरी शरीरके दक्षिणी भागमें-उसको शिखामें उस सूत्रको बाँधे और उसे पैरके अँगूठेतक लंबा रखे। इस

English

having established the linga and given arghya, one should install it in the temple. By the door, by the door-bond, by the door-region, the stone;

अध्याय ९७

श्लोक 22

द्वारबन्धे शिखाशून्ये तदर्धेनाथ तदृते(५) ।वर्जयन्(६) द्वारसंस्पर्शं द्वारेणैव महेश्वरं

dvārabandhe śikhāśūnye tadardhenātha tadṛte(5) / varjayan(6) dvārasaṃsparśaṃ dvāreṇaiva maheśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

प्रकार उस पाशका निवेश करके उसमें मन-ही- मन निवत्तिकलाकी व्याप्तिका दर्शन करे। उसमें एक सौ आठ भुवन जानने योग्य हैं ८. शास्ता, ९. पिनाकी, १०. त्रिदशाधिप-ये दस रुद्र पूर्व दिशामें विराजते हैं। ११. अग्निभद्र, १२.

English

in a door-bond without crest, with half of that or without it; avoiding touching the door, Maheshvara only by the door;

अध्याय ९७

श्लोक 23

देवगृहसमारम्भे कोणेनापि प्रवेशयेत् ।अयमेव विधिर्ज्ञेयो व्यक्तलिङ्गे ऽपि सर्वतः

devagṛhasamārambhe koṇenāpi praveśayet / ayameva vidhirjñeyo vyaktaliṅge 'pi sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

२०. क्षपान्तक-ये दस रुद्र अग्निकोणमें स्थित हैं। २१. दम्य, २२. मृत्युहर, २३. धाता, २४. विधाता, २५. कर्ता, २६. काल, २७. धर्म, २८. अधर्म, २९. संयोक्ता, ३०. वियोजक-ये दस रुद्र

English

at the beginning of a temple even by the corner one should enter. This same rule is to be known for a manifest linga everywhere.

अध्याय ९७

श्लोक 24

गृहे प्रवेशनं द्वारे लोकैर् अपि समीरितं ।अपद्वारप्रवेशेन विदुर्गोत्रक्षयं गृहं(७)

gṛhe praveśanaṃ dvāre lokair api samīritaṃ / apadvārapraveśena vidurgotrakṣayaṃ gṛhaṃ(7)

हिन्दी अर्थ

दक्षिण दिशामें शोभा पाते हैं। ३१. नैऋत्य, ३२. ३६. ऊर्ध्वकेश, ३७. विरूपाक्ष, ३८. धूम्र, ३९. लोहित, ४०. दंष्टी-ये दस रुद्र नैऋत्यकोणमें स्थित हैं । ४१. बल, ४२. अतिबल, ४३. पाशहस्त,

English

Entry into a house by the door is also stated by people; by entering through a wrong door they know the house leads to loss of lineage.

अध्याय ९७

श्लोक 25

अथ पीठे(८) च संस्थाप्य लिङ्गं द्वारस्य सम्मुखं ।तूर्यमङ्गलनिर्घेषैर् दूर्वाक्षतसमन्वितं

atha pīṭhe(8) ca saṃsthāpya liṅgaṃ dvārasya sammukhaṃ / tūryamaṅgalanirgheṣair dūrvākṣatasamanvitaṃ

हिन्दी अर्थ

“पहले तो मन्त्रोंका दीपन कहा गया है। फिर सूत्रावलम्बन, उसमें सुषुम्णा नाड़ीका संयोग, शिष्यचैतन्यका संयोजन, ग्रहण, ताडन, योग, पूजा, तर्पण, दीपन, शान्त्यतीत आदि कलाओंका बन्धन तथा शिव-कलश-समर्पण -इस प्रकार भगवान् शिवने पाशबन्धविषयक

English

Then having established the linga on the pedestal facing the door, with the sound of trumpets and auspicious songs, with durva and rice,

अध्याय ९७

श्लोक 26

समुत्तिष्ठं हृदेत्युक्त्वा महापाशुपतं पठेत् ।१ मूर्तिपैः स्वदिशि स्थितैर् इति ज॥ २ बन्धुभिः सह कर्तव्या देवयानस्येति ख॥ ।बन्धुभिः सहकारे च देवालयस्य इति ग॥ , ज॥ च ३ प्रासादार्धमिति ज॥ ४ सम्प्रवेशयेदिति घ॥ ५ तदर्धेनाथ घातयेत् इति झ॥ ।तदर्धेनाथ तत्सुते इति ग॥ ।तदर्धेनाथ तद्यतिमिति घ॥ ।तदर्धे वाथ तत्सुतमिति ज॥ ।तदर्धे नाथ तद्युते इति ङ॥ ६ बन्धने इति ख॥ ।बन्ध्यन् इति घ॥ ।रक्षयन् इति झ॥ ।वर्जयेदिति छ॥ ७ वित्तगोत्रक्षयं गुहमिति ग॥ ८ अथ चैवं इति ज॥ , झ॥ , घ॥ च :प् ३३० अपनीय घटं श्वभ्राद्(१) देशिको मूर्तिपैः सह

samuttiṣṭhaṃ hṛdetyuktvā mahāpāśupataṃ paṭhet / 1 mūrtipaiḥ svadiśi sthitair iti ja.. 2 bandhubhiḥ saha kartavyā devayānasyeti kha.. / bandhubhiḥ sahakāre ca devālayasya iti ga.. , ja.. ca 3 prāsādārdhamiti ja.. 4 sampraveśayediti gha.. 5 tadardhenātha ghātayet iti jha.. / tadardhenātha tatsute iti ga.. / tadardhenātha tadyatimiti gha.. / tadardhe vātha tatsutamiti ja.. / tadardhe nātha tadyute iti ṅa.. 6 bandhane iti kha.. / bandhyan iti gha.. / rakṣayan iti jha.. / varjayediti cha.. 7 vittagotrakṣayaṃ guhamiti ga.. 8 atha caivaṃ iti ja.. , jha.. , gha.. ca :p 330 apanīya ghaṭaṃ śvabhrād(1) deśiko mūrtipaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

कर्मकाण्डके क्रमका प्रतिपादन किया है।' कहीं-कहीं बहितर्पण पाठ भी मिलता है। भीम--ये दस रुद्र वरुणदिशामें स्थित बताये गये हैं। ५१. शीघ्र, ५२. लघु, ५३. वायुवेग, ५४.

English

having said "Rise" with the heart, one should recite the Mahapashupata. Having removed the pot from the pit, the teacher with the form-lords,

अध्याय ९७

श्लोक 27

मन्त्रं सन्धारयित्वा तु(२) विलिप्तं(३) कुङ्कुमादिभिः ।शक्तिशक्तिमतोरैक्यं ध्यात्वा चैव तु रक्षितं(४)

mantraṃ sandhārayitvā tu(2) viliptaṃ(3) kuṅkumādibhiḥ / śaktiśaktimatoraikyaṃ dhyātvā caiva tu rakṣitaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

ये दस रुद्र वायव्यकोणमें स्थित हैं।

English

having upheld the mantra, anointed with saffron and the rest, having meditated on the unity of Shakti and the possessor of Shakti, and protected,

अध्याय ९७

श्लोक 28

लयान्तं(५) मूलमुच्चार्य स्पृष्ट्वा श्वभ्रे निवेशयेत्(५) ।अंशेन ब्रह्मभागस्य यद्वा अंशद्वयेन च

layāntaṃ(5) mūlamuccārya spṛṣṭvā śvabhre niveśayet(5) / aṃśena brahmabhāgasya yadvā aṃśadvayena ca

हिन्दी अर्थ

प्रसादकृत्, ६८. प्रकाम, ६९. लक्ष्मीवान्, ७०. कामरूप-ये दस रुद्र उत्तर दिशामें स्थित हैं । ७१. दुःखकर-ये दस रुद्र ईशानकोणमें स्थित हैं।

English

having uttered the root-mantra ending in dissolution one should touch and set it in the pit — by a part of the Brahma portion, or by two parts,

अध्याय ९७

श्लोक 29

अर्धेन वाष्टमांशेन सर्वस्याथ प्रवेशनं(७) ।विधाय सीसकं नाभिदीर्घाभिः(८) सुसमाहितः

ardhena vāṣṭamāṃśena sarvasyātha praveśanaṃ(7) / vidhāya sīsakaṃ nābhidīrghābhiḥ(8) susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

दस रुद्रोंकी स्थिति नीचेको दिशा पाताललोकमें समझनी चाहिए। ९१. शम्भु, ९२. विभु, ९३.

English

or half, or by an eighth part of all, the entry; having made the lead navel-long and well composed,

अध्याय ९७

श्लोक 30

श्वभ्रं(९) वालुकयापुर्य ब्रूयात् स्थिरीभवेति च(१०) ।ततो लिङ्गे स्थिरीभूते ध्यात्वा(११) सकलरूपिणं

śvabhraṃ(9) vālukayāpurya brūyāt sthirībhaveti ca(10) / tato liṅge sthirībhūte dhyātvā(11) sakalarūpiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

विचक्षण-ये दस रुद्र ऊर्ध्व दिशामें विराजमान हैं। १०१. हूहुक, १०२. कालाग्निरुद्र, १०३. हाटक, १०४. कूष्माण्ड, १०५. सत्य, १०६. ब्रह्मा, १०७, विष्णु तथा १०८. रुद्र-ये आठ रुद्र ब्रह्माण्ड- कटाहके भीतर स्थित हैं। यह स्मरण रखना चाहिए कि इन्हींके नामपर एक सौ आठ भुवनोंके भी नाम हैं॥ १२--२५॥

English

having filled the pit with sand one should say "Be steady." Then, the linga being steady, having meditated on the form with parts,

अध्याय ९७

श्लोक 31

मूलमुच्चार्य शक्त्यन्तं सृष्ट्या च निष्कलं(१२) न्यसेत् ।स्थाप्यमानं यदा लिङ्गं याम्यां दिशमथाश्रयेत्(१३)

mūlamuccārya śaktyantaṃ sṛṣṭyā ca niṣkalaṃ(12) nyaset / sthāpyamānaṃ yadā liṅgaṃ yāmyāṃ diśamathāśrayet(13)

हिन्दी अर्थ

(९) सर्वभूतसुखप्रद, (१०) सर्वसांनिध्यकर, (११) ब्रह्मविष्णुरुद्रपर, (१२) अनचितानचित,

English

uttering the root-mantra ending in Shakti, one should place the partless by creation. When the linga being installed leans toward the south,

अध्याय ९७

श्लोक 32

तत्तद्दिगीशमन्त्रेण पूर्णान्तं दक्षिणान्वितं ।१ घटं तत्र इति झ॥ २ मन्त्रं सन्धारयित्वाथ इति ख॥ ।पत्रस्थं धारयित्वा तु, इति घ॥ ३ सुलिप्तमिति ग॥ ४ लक्षितमिति घ॥ , ज॥ , झ॥ , च ५ नमोन्तमिति ड॥ ६ शक्तिमुद्रे निवेशयेदिति ज॥ ७ अर्धेन चाष्टमांशेन सर्वस्याधः प्रवेशनम् इति ज॥ ८ सीसकं वाग्भिर्दीर्घाभिरिति छ॥ ।सीसकं चापि दीर्घारिति ज॥ ९ अथेति क॥ , ङ॥ , छ॥ च १० लयामन्तमित्यादिः, स्थिरीभवेति च इत्य् अन्तः सार्धश्लोकद्वयात्मकः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ११ ध्यायेदिति घ॥ १२ सृष्ट्यादिविकलमिति झ॥ ।सृष्ट्यादिनिष्फलमिति ख॥ , घ॥ , च ।सृष्ट्यादि निष्फलमिति ग॥ , ड॥ च १३ ततो लिङ्गे इत्य् आदिः, दिशमथाश्रयेदित्यन्तः पाठो ज॥ पुस्तके नास्ति :प् ३३१ सव्ये स्थाने च वक्रे च(१) चलिते स्फुटितेपि वा

tattaddigīśamantreṇa pūrṇāntaṃ dakṣiṇānvitaṃ / 1 ghaṭaṃ tatra iti jha.. 2 mantraṃ sandhārayitvātha iti kha.. / patrasthaṃ dhārayitvā tu, iti gha.. 3 suliptamiti ga.. 4 lakṣitamiti gha.. , ja.. , jha.. , ca 5 namontamiti ḍa.. 6 śaktimudre niveśayediti ja.. 7 ardhena cāṣṭamāṃśena sarvasyādhaḥ praveśanam iti ja.. 8 sīsakaṃ vāgbhirdīrghābhiriti cha.. / sīsakaṃ cāpi dīrghāriti ja.. 9 atheti ka.. , ṅa.. , cha.. ca 10 layāmantamityādiḥ, sthirībhaveti ca ity antaḥ sārdhaślokadvayātmakaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 11 dhyāyediti gha.. 12 sṛṣṭyādivikalamiti jha.. / sṛṣṭyādiniṣphalamiti kha.. , gha.. , ca / sṛṣṭyādi niṣphalamiti ga.. , ḍa.. ca 13 tato liṅge ity ādiḥ, diśamathāśrayedityantaḥ pāṭho ja.. pustake nāsti :p 331 savye sthāne ca vakre ca(1) calite sphuṭitepi vā

हिन्दी अर्थ

(२८) नमो नम:--ये अट्टाईस पद हैं। स्कन्द! व्यापक आकाश मन है। ' ३» नमो वौषट्'--ये अभीष्ट मन्त्रवर्ण हैं। अकार और लकार (अं लं) बीज हैं। इडा और पिङ्गला नामवाली दो नाडियाँ हैं। प्राण और अपान-दो वायु हैं और घ्राण तथा उपस्थ-ये दो इन्द्रियाँ हैं। गन्धको “विषय' कहा गया है तथा इसमें गन्ध आदि पाँच गुण हैं। यह पृथ्वीतत्त्वसे सम्बन्धित है। इसका

English

with the mantra of that quarter's lord ending with the full oblation, with a fee, in the left place, or crooked, or shaken, or cracked,

अध्याय ९७

श्लोक 33

जुहुयान् मूलमन्त्रेण बहुरूपेण(२) वा शतं ।कुञ्चान्येष्वपि दोषेषु शिवशान्तिं समाश्रयेत्(३)

juhuyān mūlamantreṇa bahurūpeṇa(2) vā śataṃ / kuñcānyeṣvapi doṣeṣu śivaśāntiṃ samāśrayet(3)

हिन्दी अर्थ

रंग पीला है। इसकी मण्डलाकृति (भूपुर) चौकोर है और चारों ओरसे वञ्रसे अङ्कित है। इस पार्थिव मण्डलका विस्तार सौ कोटि योजन माना गया है। चौदह योनियोंको भी इसीके

English

one should offer a hundred with the root-mantra or the many-formed; in other faults too one should take refuge in the peace-rite of Shiva.

अध्याय ९७

श्लोक 34

युक्तं न्यासादिभिर्लिङ्गं(४) कुर्वन्नेवं न दोषभाक् ।पीठबन्धमतः कृत्वा लक्षणस्यांशलक्षणं(५)

yuktaṃ nyāsādibhirliṅgaṃ(4) kurvannevaṃ na doṣabhāk / pīṭhabandhamataḥ kṛtvā lakṣaṇasyāṃśalakṣaṇaṃ(5)

हिन्दी अर्थ

अन्तर्गत जानना चाहिए प्रथम छः योनियाँ मृग आदिकी हैं और आठ दूसरी देवयोनियाँ हैं। उनका विवरण इस प्रकार है--मृग पहली योनि है, दूसरी पक्षी, तीसरी

English

Thus making the linga joined with placements and the rest, one incurs no fault. Having then made the pedestal-binding, with the mark of the part of the mark,

अध्याय ९७

श्लोक 35

गौरीमन्त्रं लयं नीत्वा सृष्ट्या पिण्डीञ्च विन्यसेत् ।सम्पूर्य पार्श्वसंसिद्धिं वालुकावज्रलेपनं(६)

gaurīmantraṃ layaṃ nītvā sṛṣṭyā piṇḍīñca vinyaset / sampūrya pārśvasaṃsiddhiṃ vālukāvajralepanaṃ(6)

हिन्दी अर्थ

योनि मनुष्यकी है। आठ देवयोनियोंमें प्रथम पिशाचोंकी योनि है, दूसरी राक्षसोंको, तीसरी यक्षोंकी, चौथी गन्धर्वोंकी, पाँचवीं इन्द्रकी, छठी सोमकी, सातवीं प्रजापतिकी और आठवीं योनि

English

having brought the Gauri mantra to dissolution one should place the pedestal by creation; having filled, the perfection of the sides, a plaster of sand and adamant;

अध्याय ९७

श्लोक 36

ततो मूर्तिधरैः सार्धं गुरुः शान्तिं घटोर्ध्वतः ।संस्थाप्य कलशैर् अन्यैस्तद्वत्(७) पञ्चामृतादिभिः

tato mūrtidharaiḥ sārdhaṃ guruḥ śāntiṃ ghaṭordhvataḥ / saṃsthāpya kalaśair anyaistadvat(7) pañcāmṛtādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माकी बतायी गयी है। पार्थिव-तत्त्वपर इन आठोंका अधिकार माना गया है। लय होता है प्रकृतिमें, भोग होता है बुद्धिमें और ब्रह्मा कारण हैं । तदनन्तर जाग्रत् अवस्था-पर्यन्त समस्त भुवन आदिसे गर्भित हुई निवृत्तिकलाका ध्यान करके उसका अपने मन्त्रमें विनियोग करे। वह मन्त्र इस प्रकार है

English

then the teacher with the form-bearers, above the pot, having established peace with other pots likewise with the five nectars and the rest,

अध्याय ९७

श्लोक 37

विलिप्य चन्दनाद्यैश् च(८) सम्पूज्य जगदीश्वरं ।उमामहेशमन्त्राभ्यां तौ स्पृशेल्लिङ्गमुद्रया

vilipya candanādyaiś ca(8) sampūjya jagadīśvaraṃ / umāmaheśamantrābhyāṃ tau spṛśelliṅgamudrayā

हिन्दी अर्थ

फट् स्वाहा।' इसके बाद 'ॐ हां हां हों निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् स्वाहा।'--इस मन्त्रसे अङ्कुशमुद्राके प्रदर्शनपूर्वक पूरक प्राणायामद्वारा उक्त कलाका आकर्षण करे। फिर '३» हूं हां हां

English

having anointed with sandal and the rest and worshipped the lord of the world, one should touch both with the linga-mudra with the Uma-Mahesha mantras.

अध्याय ९७

श्लोक 38

ततस्त्रितत्त्वविन्यासं षडर्चादिपुरःसरं(९) ।कृत्वा मूर्तिं तदीशानामङ्गानां ब्रह्मणामथ

tatastritattvavinyāsaṃ ṣaḍarcādipuraḥsaraṃ(9) / kṛtvā mūrtiṃ tadīśānāmaṅgānāṃ brahmaṇāmatha

हिन्दी अर्थ

हां हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट्।'--इस मन्त्रसे संहारमुद्रा एवं कुम्भक प्राणायामद्वारा उसे नाभिके नीचेके स्थानसे लेकर ' ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नमः।'--इस मन्त्रसे उद्धव-मुद्रा एवं रेचक प्राणायामके द्वारा उसको कुण्डमें किसी आधार या आसनपर स्थापित करे। तत्पश्चात् '३» हां निवृत्तिकलापाशाय नमः।'-इस मन्त्रसे अर्घ्यदानपूर्वक पूजन करके इसीके अन्तमें ' स्वाहा '

English

Then having made the placing of the three principles preceded by the six worships, the form, and of the lords' limbs and Brahmas,

अध्याय ९७

श्लोक 39

ज्ञानी लिङ्गे(१०) क्रियापीठे विनास्य स्नापयेत्ततः ।गन्धैर् विलिप्य सन्धूप्य व्यापित्वे शिवे न्यसेत्

jñānī liṅge(10) kriyāpīṭhe vināsya snāpayettataḥ / gandhair vilipya sandhūpya vyāpitve śive nyaset

हिन्दी अर्थ

लगाकर तर्पण और संनिधानके उद्देश्यसे पृथक्- पृथक् तीन-तीन आहुतियाँ दे। इसके बाद ॐ हां ब्रह्मणे नमः ।'--इस मन्त्रसे ब्रह्माका आवाहन और पूजन करके उसीके अन्तमें 'स्वाहा'

English

the knower, having removed on the linga, on the seat of Kriya, should then bathe; having anointed with scents and fumigated, he should place Shiva as pervading.

अध्याय ९७

श्लोक 40

स्रग्धूपदीपनैवेद्यैर् हृदयेन फलानि च ।१ वक्रेणेति ख॥ २ चतूरूपेण इति झ॥ ३ स्थाप्यमानमित्यादिः, शान्तं समाश्रयत् इत्य् अन्तः पाठी ग॥ , ङ॥ , पुस्तके नास्ति ४ उक्तन्यासविधिं लिङ्गे इति ख॥ ।उक्तन्यासविधौ लिङ्गे इति ग॥ ५ पीठ बन्धमधः कृत्वा कुर्वन्नेव न दोषभाक् इति ख॥ , ग॥ च ।पीठ बन्धमतः कृत्वा लक्षणस्याङ्गलक्षणमिति घ॥ ६ पार्श्वसिद्धिं च वालुकाव्रजलेपनमिति ज॥ ७ सप्तारन्यकलशैर् अन्यैः स्तुत्वा इति झ॥ ८ चतुराज्यैश् च इति झ॥ ९ षडर्घादिपुरःसरमिति झ॥ ।षडग्रादिपुरःसरमिति ख॥ १० ज्ञानलिङ्गे इति झ॥ :प् ३३२ विनिवेद्य यथाशक्ति समाचम्य महेश्वरं

sragdhūpadīpanaivedyair hṛdayena phalāni ca / 1 vakreṇeti kha.. 2 catūrūpeṇa iti jha.. 3 sthāpyamānamityādiḥ, śāntaṃ samāśrayat ity antaḥ pāṭhī ga.. , ṅa.. , pustake nāsti 4 uktanyāsavidhiṃ liṅge iti kha.. / uktanyāsavidhau liṅge iti ga.. 5 pīṭha bandhamadhaḥ kṛtvā kurvanneva na doṣabhāk iti kha.. , ga.. ca / pīṭha bandhamataḥ kṛtvā lakṣaṇasyāṅgalakṣaṇamiti gha.. 6 pārśvasiddhiṃ ca vālukāvrajalepanamiti ja.. 7 saptāranyakalaśair anyaiḥ stutvā iti jha.. 8 caturājyaiś ca iti jha.. 9 ṣaḍarghādipuraḥsaramiti jha.. / ṣaḍagrādipuraḥsaramiti kha.. 10 jñānaliṅge iti jha.. :p 332 vinivedya yathāśakti samācamya maheśvaraṃ

हिन्दी अर्थ

जोड़कर तीन आहुतियोंद्वारा ब्रह्माजीको तृप्त करे। तदनन्तर उनसे इस प्रकार विज्ञप्तिपूर्वक प्रार्थना करे--'ब्रह्मन्! मैं इस मुमुक्षुको आपके अधिकारमें दीक्षित कर रहा हूँ। आपको सदा इसके अनुकूल रहना चाहिए'

English

With garlands, incense, lamps, food and fruits with the heart-mantra, having offered as able, having rinsed, the great Lord —

अध्याय ९७

श्लोक 41

दत्वार्घं च जपं कृत्वा(१) निवेद्य वरदे करे(२) ।चन्द्रार्कतारकं यावन् मन्त्रेण शैवमूर्तिपैः(३)

datvārghaṃ ca japaṃ kṛtvā(1) nivedya varade kare(2) / candrārkatārakaṃ yāvan mantreṇa śaivamūrtipaiḥ(3)

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर रक्तवर्णा वागीश्वरीदेवीका मन-ही- मन हृदय-मन्त्रसे आवाहन करे। वे देवी इच्छा, ज्ञान और क्रियारूपिणी हैं। छः प्रकारके अध्वाओंको एकमात्र कारण हैं। फिर पूर्वोक्त प्रकारसे

English

having given arghya and done repetition, having offered in the boon-giving hand: "As long as moon, sun and stars, by the mantra, with the Shaiva form-lords,

अध्याय ९७

श्लोक 42

स्वेच्छयैव त्वया नाथ स्थातव्यमिह मन्दिरे ।प्रणम्येव वहिर्गत्वा(४) हृदा वा प्रणवेन वा

svecchayaiva tvayā nātha sthātavyamiha mandire / praṇamyeva vahirgatvā(4) hṛdā vā praṇavena vā

हिन्दी अर्थ

वागीश्वरीदेवीका पूजन और तर्पण करे। साथ ही समस्त योनियोंको विक्षुब्ध करनेवाले और हृदयमें विराजमान वागीश्वरदेवका भी पूजन और तर्पण करना चाहिए। आदिमें अपने बीज और अन्तमें हूं फट्' से युक्त जो अस्त्र-मन्त्र हैं, उसीसे विधानवेत्ता गुरु शिष्यके हृदयका ताडून करे और

English

of your own will, Lord, you must stay here in this temple." Having bowed, going outside, with the heart-mantra or with Om,

अध्याय ९७

श्लोक 43

संस्थाप्य वृषभं पश्चात् पूर्ववद्वलिमाचरेत् ।न्यूनादिदोषमोषाय(५) ततो मृत्युजिता शतं

saṃsthāpya vṛṣabhaṃ paścāt pūrvavadvalimācaret / nyūnādidoṣamoṣāya(5) tato mṛtyujitā śataṃ

हिन्दी अर्थ

भावनाद्वारा उसके भीतर प्रविष्ट हो। तत्पश्चात् हृदयके भीतर अग्निकणके समान प्रकाशमान जो शिष्यका जीवचैतन्य निवृत्तिकलामें स्थित होकर पाशोंसे आबद्ध है, उसे ज्येष्ठाद्वारा विभक्त करे।

English

having set up the bull afterward one should make the offering as before. To remove faults of deficiency and the rest, then with Mrityunjaya a hundred,

अध्याय ९७

श्लोक 44

शिवेन सशिवो हुत्वा शान्त्यर्थं पायसेन च ।ज्ञानाज्ञानकृतं यच्च तत् पूरय महाविभो(६)

śivena saśivo hutvā śāntyarthaṃ pāyasena ca / jñānājñānakṛtaṃ yacca tat pūraya mahāvibho(6)

हिन्दी अर्थ

उसके विभाजनका मन्त्र इस प्रकार है--' ३» हां हूं हः हूं फट्।' ' ॐ हां स्वाहा।' इस मन्त्रसे जीवचैतन्यको हदयमें आकृष्ट करके, आत्म-

English

with Shiva with Shiva, offering also with pudding for peace: "Whatever was done by knowledge or ignorance, complete that, great Lord."

अध्याय ९७

श्लोक 45

हिरण्यपशुभूम्यादि(७) गीतवाद्यादिहेतवे ।अम्बिकेशाय तद् भक्त्या शक्त्या सर्वं निवेदयेत्

hiraṇyapaśubhūmyādi(7) gītavādyādihetave / ambikeśāya tad bhaktyā śaktyā sarvaṃ nivedayet

हिन्दी अर्थ

करे। वह मन्त्र इस प्रकार है- ३० हां हां हामात्मने

English

Gold, cattle, land and the like, for songs, instruments and the like, to Ambikesha one should devoutly offer all according to ability.

अध्याय ९७

श्लोक 46

दानं महोत्सवं पश्चात् कुर्याद्दिनचतुष्टयं ।त्रिसन्ध्यं त्रिदिनं मन्त्री होमयेन् मूर्तिपैः सह

dānaṃ mahotsavaṃ paścāt kuryāddinacatuṣṭayaṃ / trisandhyaṃ tridinaṃ mantrī homayen mūrtipaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

फिर माता-पिताके संयोगका चिन्तन करके रेचक प्राणायामद्वारा ब्रह्मादि कारणोंका क्रमशः त्याग करते हुए उक्त जीवचैतन्यको शिवरूप अधिष्ठानमें ले जाय और गर्भाधानके लिये उसे लेकर एक ही समय सब योनियोंमें तथा वामा उद्भव-मुद्राके द्वारा वागीश्वरी योनिमें उसे डाल दे। इसके बाद ' ॐ हां हां हामात्मने नमः।' इसी

English

Afterward one should make gifts and a great festival for four days. For three days the mantra-master should offer at the three twilights with the form-lords.

अध्याय ९७

श्लोक 47

चतुर्थेहनि पूर्णाञ्च चरुकं बहुरूपिणा ।निवेद्य सर्वकुण्डेषु सम्पाताहुतिसोधितम्(८)

caturthehani pūrṇāñca carukaṃ bahurūpiṇā / nivedya sarvakuṇḍeṣu sampātāhutisodhitam(8)

हिन्दी अर्थ

जीवचैतन्यका सभी योनियोंमें हृदय-मन्त्रसे देह-साधन करे। यहाँ पुंसवन-संस्कार नहीं होता; क्योंकि स्त्री आदिके शरीरको भी उत्पत्ति सम्भव है। इसी तरह सीमन्तोन्नयन भी नहीं हो

English

On the fourth day one should offer the full oblation and the porridge with the many-formed, purified by the Sampata oblation in all pits.

अध्याय ९७

श्लोक 48

दिनचतुष्टयं यावत्तन्निर्माल्यन्तदूर्धतः ।निर्माल्यापनयं कृत्वा स्नापयित्वा तु(९) पूजयेत्

dinacatuṣṭayaṃ yāvattannirmālyantadūrdhataḥ / nirmālyāpanayaṃ kṛtvā snāpayitvā tu(9) pūjayet

हिन्दी अर्थ

सकता; क्योंकि हैववश अन्ध आदिके शरीरसे भी उत्पत्तिको सम्भावना है शिरोमन्त्र (स्वाहा )-से एक ही समय समस्त देहधारियोंके जन्मकी भावना करे। इसी तरह शिव-मन्त्रसे भी भावना करे। कवच-मन्त्रसे भोगकी और अस्त्र-मन्त्रसे विषय और आत्मामें मोहरूप

English

For four days, that remnant after it; having removed the remnant and bathed, one should worship.

अध्याय ९७

श्लोक 49

पूजा सामान्यलिङ्गेषु कार्या साधारणाणुभिः(१०) ।१ जलं हुत्वा इति ग॥ २ निवेद्य वरदेवके इति ज॥ ३ मन्त्रेशैर् मूर्तिपैः सह इति झ॥ ।मन्त्रेशैर् मूर्तिजैः सह इति घ॥ ४ वहिष्कृत्वा इति झ॥ ।वहिर्हत्वा इति घ॥ ५ न्यूनादिदोषमोक्षायेति ज॥ ।न्यानादिदोषनाशायेति ङ॥ ६ महाप्रभो इति झ॥ ७ हिरण्यवस्त्रधूपादि इति झ॥ ८ पायसाहुतिसोधितमिति झ॥ ।सम्पाताहुतिशोधनमिति ग॥ ९ स्नापयित्वा च इति ग॥ १० साधारणांशुभिरिति ख॥ ।साधारणादिकमिति ग॥ :प् ३३३ विहाय लिङ्गचैतन्यं कुर्यात् स्थाणुविसर्जनं

pūjā sāmānyaliṅgeṣu kāryā sādhāraṇāṇubhiḥ(10) / 1 jalaṃ hutvā iti ga.. 2 nivedya varadevake iti ja.. 3 mantreśair mūrtipaiḥ saha iti jha.. / mantreśair mūrtijaiḥ saha iti gha.. 4 vahiṣkṛtvā iti jha.. / vahirhatvā iti gha.. 5 nyūnādidoṣamokṣāyeti ja.. / nyānādidoṣanāśāyeti ṅa.. 6 mahāprabho iti jha.. 7 hiraṇyavastradhūpādi iti jha.. 8 pāyasāhutisodhitamiti jha.. / sampātāhutiśodhanamiti ga.. 9 snāpayitvā ca iti ga.. 10 sādhāraṇāṃśubhiriti kha.. / sādhāraṇādikamiti ga.. :p 333 vihāya liṅgacaitanyaṃ kuryāt sthāṇuvisarjanaṃ

हिन्दी अर्थ

लय नामक अभेदकी भी भावना करे। तदनन्तर शिव-मन्त्रसे ख्रोतोंकी शुद्धि और हृदय-मन्त्रसे तत््तशोधन करके गर्भाधान आदि संस्कारोंके

English

Worship in ordinary lingas is to be done with common atoms. Leaving the linga's consciousness, one should do the dismissal of the Sthanu.

अध्याय ९७

श्लोक 50

असाधारणलिङ्गेषु क्षमस्वेति विसर्जनं ।आवाहनमभिव्यक्तिर्विसर्गः शक्तिरूपता

asādhāraṇaliṅgeṣu kṣamasveti visarjanaṃ / āvāhanamabhivyaktirvisargaḥ śaktirūpatā

हिन्दी अर्थ

(मायाजनित), मलजनित तथा कर्मजनित आदि पाश-बन्धनोंकी निवृत्तिक लिये हृदय-मन्त्रसे निष्कृति (प्रायश्चित्त अथवा शुद्धि) कर लेनेपर पीछे अग्निमें सौ आहुतियाँ दे। मलशक्तिका तिरोधान (लय) और पाशोंका वियोग सम्पादित करनेके लिये 'स्वाहान्त' अस्त्र-मन्त्रसे पाँच-पाँच आहुतियोंका हवन करे। अन्तःकरणमें स्थित मल आदि पाशका सात बार अस्त्र-मन्त्रके जपसे

English

In extraordinary lingas, the dismissal is with "Forgive." Invocation, manifestation, emission, the state of power:

अध्याय ९७

श्लोक 51

प्रतिष्ठान्ते क्वचित् प्रोक्तं स्थिराद्याहुतिसप्तकं ।स्थिरस् तथाप्रमेयश्चानादिबोधस्तथैव च

pratiṣṭhānte kvacit proktaṃ sthirādyāhutisaptakaṃ / sthiras tathāprameyaścānādibodhastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अभिमन्त्रित कटार-कला-शस्त्रसे छेदन करे। कला- शस्त्रसे छेदनका मन्त्र इस प्रकार है--'३ हां हां

English

at the end of installation sometimes the sevenfold oblation beginning with "steady" is told: Steady, and the immeasurable, and of beginningless awareness likewise,

अध्याय ९७

श्लोक 52

नित्योथ सर्वगश् चैवाविनाशी दृष्ट एव च(१) ।एते गुणा महेशस्य सन्निधानाय कीर्तिताः(२)

nityotha sarvagaś caivāvināśī dṛṣṭa eva ca(1) / ete guṇā maheśasya sannidhānāya kīrtitāḥ(2)

हिन्दी अर्थ

बन्धकताकी निवृत्तिके लिये अस्त्र-मन्त्रसे दोनों हाथोंद्वारा मसलकर गोलाकार करके पाशको घीसे भरे हुए स्रुवमें डाल दे। फिर कलामय अस्त्रसे अथवा केवल अस्त्र-मन्त्रसे उसको जलाकर भस्म कर डाले। तदनन्तर पाशाङ्करकी निवृत्तिके लिये पाँच आहुतियाँ दे। आहुतिका मन्त्र इस प्रकार है--' ३ हः अस्त्राय हूं फट् स्वाहा।' उक्त आहुतिके पश्चात् अस्त्र-मन्त्रसे आठ आहुतियाँ

English

eternal, all-going, imperishable, and seen — these qualities of the Great Lord are declared for his presence.

अध्याय ९७

श्लोक 53

ॐ नमः शिवाय स्थिरो भवेत्याहुतीनां क्रमः ।एवमेतञ्च सम्पाद्य विधाय शिवकुम्भवत्(३)

oṃ namaḥ śivāya sthiro bhavetyāhutīnāṃ kramaḥ / evametañca sampādya vidhāya śivakumbhavat(3)

हिन्दी अर्थ

देकर प्रायश्चित्त-कर्म सम्पन्न करे। उसके बाद विधाताका आवाहन करके उनका पूजन और

English

"Om, homage to Shiva, be steady" is the order of oblations. Having thus accomplished this and made it like Shiva's pot,

अध्याय ९७

श्लोक 54

कुम्भद्वयञ्च तन्मध्यादेककुम्भाम्भसा भवं ।संस्नाप्य तद् द्वितीयन्तु कर्तृस्नानाय धारयेत्

kumbhadvayañca tanmadhyādekakumbhāmbhasā bhavaṃ / saṃsnāpya tad dvitīyantu kartṛsnānāya dhārayet

हिन्दी अर्थ

तर्पण करे। फिर 'ॐ हां शब्दस्पशौ शुल्कं ब्रह्मन् गृहाण स्वाहा।' इस मन्त्रसे तीन आहुतियाँ देकर शिष्यको अधिकार अर्पित करे। उस समय ब्रह्माजीको भगवान् शिवको यह आज्ञा सुनावे “ब्रह्मन्! इस बालकके सम्पूर्ण पाश दग्ध हो गये हैं। अब आपको पुनः इसे बन्धनमें डालनेके लिये यहाँ नहीं रहना चाहिए।'

English

two pots; from among them with the water of one pot having bathed Bhava, and the second one should hold for the sacrificer's bath.

अध्याय ९७

श्लोक 55

दत्वा बलिं समाचम्य वहिर्गच्छेत् शिवाज्ञया(४) ।जगतीवाह्यतश् चण्डमैशान्यान्दिशि मन्दिरे

datvā baliṃ samācamya vahirgacchet śivājñayā(4) / jagatīvāhyataś caṇḍamaiśānyāndiśi mandire

हिन्दी अर्थ

--यों कहकर ब्रह्माजीको बिदा कर दे और

English

Having given the offering and rinsed, one should go outside at Shiva's command. Outside the platform, in the northeast, for Chanda in a temple,

अध्याय ९७

श्लोक 56

धामगर्भप्रमाणे च(५) सुपीठे(६) कल्पितासने ।पूर्ववन् न्यासहोमादि विधाय ध्यानपूर्वकं

dhāmagarbhapramāṇe ca(5) supīṭhe(6) kalpitāsane / pūrvavan nyāsahomādi vidhāya dhyānapūrvakaṃ

हिन्दी अर्थ

एक देशवाले चन्द्रमण्डलके सदूश आत्माको तत्सम्बन्धी-मन्त्रका उच्चारण करते हुए दक्षिण नाड़ीद्वारा धीरे-धीरे लेकर रेचक प्राणायाम एवं 'उद्भव' नामक मुद्राके सहयोगसे पूर्वोक्त सूत्रमें योजित करे। फिर उसकी पूजा करके गुरु अर्घ्यपात्रमें स्थित अमृतोपम जलबिन्दु ले, शिष्यको पुष्टि एवं तृप्तिके लिये उसके सिरपर रखे। तत्पश्चात् माता-पिताका विसर्जन करके ' वौषडन्त '

English

in a seat arranged on a good pedestal of the measure of the sanctum; having done placement, oblation and the rest as before, preceded by meditation,

अध्याय ९७

श्लोक 57

संस्थाप्य विधिवत्तत्र ब्रह्माङ्गैः(७) पूजयेत्ततः ।अङ्गानि पूर्वयुक्तानि(८) ब्रह्माणी त्वर्चना यथा(९)

saṃsthāpya vidhivattatra brahmāṅgaiḥ(7) pūjayettataḥ / aṅgāni pūrvayuktāni(8) brahmāṇī tvarcanā yathā(9)

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-मन्त्रके द्वारा विधिको पूर्तिके लिये पूर्णाहुति- होम करे। ऐसा करनेसे निवृत्तिकलाकी शुद्धि होती है। पूर्णाहुतिका पूरा मन्त्र इस प्रकार है-

English

having duly established there one should worship with Brahma-limbs. The limbs as before, and the worship of Brahmani;

अध्याय ९७

श्लोक 58

१ विलासी तृप्त एव च इति ख॥ , ङ॥ , छ॥ , ज॥ च ।अविनाशी तृप्त एव च इति ङ॥ २ सन्निधाय प्रकीर्तिता इति ख॥ , छ॥ च ३ ॐ नम इत्य् आदि, शिवकुम्भवत् इत्य् अन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ।शिवाय शिवकुम्भवत् इति ग॥ ४ वहिः कुम्भे शिवाज्ञया इति झ॥ ५ वामगर्भप्रमाणेन इति झ॥ ६ स्वपीठे इति ग॥ ७ ब्रह्माद्यैर् इति ग॥ , झ॥ च ८ पूर्वमुक्तानि इति ख॥ , ग॥ , ङ॥ , छ॥ च ।पूर्वभुक्तानीति ज॥ ९ त्वधुना यथा इति ख॥ :प् ३३४ एवं सद्योजाताय ॐ ह्रूं फट्(१) नमः ।ॐ विं वामदेवाय ह्रूं फट् नमः ।ॐ बुं(२) अघोराय ह्रूं फट् नमः ।ॐ(३) तत्पुरुषाय वौमीशानाय च ह्रूं फट् ॥ जपं विवेद्य(४) सन्तर्प्य विज्ञाप्य नतिपूर्वकं ।देवः सन्निहितो यावत्तावत्त्वं सन्निधो भव

1 vilāsī tṛpta eva ca iti kha.. , ṅa.. , cha.. , ja.. ca / avināśī tṛpta eva ca iti ṅa.. 2 sannidhāya prakīrtitā iti kha.. , cha.. ca 3 oṃ nama ity ādi, śivakumbhavat ity antaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti /śivāya śivakumbhavat iti ga.. 4 vahiḥ kumbhe śivājñayā iti jha.. 5 vāmagarbhapramāṇena iti jha.. 6 svapīṭhe iti ga.. 7 brahmādyair iti ga.. , jha.. ca 8 pūrvamuktāni iti kha.. , ga.. , ṅa.. , cha.. ca / pūrvabhuktānīti ja.. 9 tvadhunā yathā iti kha.. :p 334 evaṃ sadyojātāya oṃ hrūṃ phaṭ(1) namaḥ / oṃ viṃ vāmadevāya hrūṃ phaṭ namaḥ / oṃ buṃ(2) aghorāya hrūṃ phaṭ namaḥ / oṃ(3) tatpuruṣāya vaumīśānāya ca hrūṃ phaṭ || japaṃ vivedya(4) santarpya vijñāpya natipūrvakaṃ / devaḥ sannihito yāvattāvattvaṃ sannidho bhava

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत निवृत्तिकला-शोधन” नामक चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत प्रतिष्ठाकलाके शोधनको विधिका वर्णन

English

thus: "To Sadyojata, Om Hrum phat, homage; Om Vim, to Vamadeva, Hrum phat, homage; Om Bum, to Aghora, Hrum phat, homage; Om, to Tatpurusha, vaum to Ishana, Hrum phat." Having offered repetition, satisfied and informed with bowing: "As long as the god is present, so long be present;

अध्याय ९७

श्लोक 59

न्यूनाधिकञ्च यत्किञ्चित् कृतमज्ञानतो मया(५) ।तवत्प्रसादेन चण्डेश तत् सर्वं परिपूरय

nyūnādhikañca yatkiñcit kṛtamajñānato mayā(5) / tavatprasādena caṇḍeśa tat sarvaṃ paripūraya

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर कहते हैं-स्कन्द! तदनन्तर वायु, आकाश, पाँच तन्मात्रा, दस इन्द्रिय, बुद्धि, शुद्ध और अशुद्ध कलाओंका शान्त और तीनों गुण, चौबीसवाँ अहंकार और पुरुष-इन नादान्तसंज्ञक हृस्व-दीर्घ-प्रयोगद्वारा संधान करे। पचीस तत्त्वों तथा 'क' से लेकर 'य' तकके संधानका मन्त्र इस प्रकार है- ॐ हां हां ह्लीं पचीस अक्षरोंका चिन्तन करे। प्रतिष्ठाकलामें

English

whatever excess or deficiency was done by me through ignorance, by your grace, Chandesha, complete all that."

अध्याय ९७

श्लोक 60

वाणलिङ्गे वाणरोहे(६) सिद्धलिङ्गे स्वयम्भुवि ।प्रतिमासु च सर्वासु न चण्डो ऽधिकृतो भवेत्

vāṇaliṅge vāṇarohe(6) siddhaliṅge svayambhuvi / pratimāsu ca sarvāsu na caṇḍo 'dhikṛto bhavet

हिन्दी अर्थ

हां।' इसके बाद प्रतिष्ठाकलामें निविष्ट जल, तेज, छप्पन भुवन हैं और उनमें उन्हींके समान ' आदि' पदसे यहाँ “तिरोधान, “शक्तिज', और 'बिन्दुज' नामक पाश समझने चाहिए।

English

In a Bana linga, in one risen from a river, a Siddha linga, a self-born one, and in all images Chanda is not the one in authority.

अध्याय ९७

श्लोक 61

अद्वैतभावनायुक्ते स्थण्डिलेशविधावपि(७) ।अभ्यर्च्य चण्डं ससुतं यजमानं हि भार्यया

advaitabhāvanāyukte sthaṇḍileśavidhāvapi(7) / abhyarcya caṇḍaṃ sasutaṃ yajamānaṃ hi bhāryayā

हिन्दी अर्थ

नामवाले उतने ही रुद्र जानने चाहिए। इनकी नामावली इस प्रकार है--॥ १--५॥

English

Even in a rite of the platform-lord endowed with the notion of non-duality, having worshipped Chanda, the sacrificer with his wife and son,

अध्याय ९७

श्लोक 62

पूर्वस्थापितकुम्भे न स्नापयेत् स्नापकः(८) स्वयं ।स्थापकं यजमानोपि सम्पूज्य च(९) महेशवत्(१०)

pūrvasthāpitakumbhe na snāpayet snāpakaḥ(8) svayaṃ / sthāpakaṃ yajamānopi sampūjya ca(9) maheśavat(10)

हिन्दी अर्थ

अमरेश, प्रभास, नैमिष, पुष्कर, आषाढि, डिण्डि, भारभूति तथा लकुलीश--(यह प्रथम अष्टक कहा गया) । हरिश्चन्द्र, श्रीशैल, जल्प, आम्रातकेश्वर, महाकाल, मध्यम, केदार और भैरव (यह द्वितीय अष्टक बताया गया) । तत्पश्चात्

English

the bather should not himself bathe in the pot established earlier; and the sacrificer too, having worshipped the establisher like Mahesha,

अध्याय ९७

श्लोक 63

वित्तशाठ्यं विना दद्याद् भूहिरण्यादि(११) दक्षिणां ।१ ॐ सद्योजाताय हूं फट् इति झ॥ ।एवं सद्योजाताय ॐ ह्रूं फट् नम इति ख॥ , छ॥ च ।ॐ एवं सद्यो जाताय हूं फट् नम इति ग॥ , ज॥ च २ ॐ वं इति झ॥ ३ ॐ एवं चेति छ॥ ।ॐ एवं चेदिति ङ॥ ।ॐ वै इति ज॥ ४ धूपं निवेद्य इति घ॥ ५ कृतमज्ञानतोपि वा इति ग॥ ६ बाणलिङ्गे चले लोहे इति ज॥ ७ स्थण्डिले सन्निधावपि इति ज॥ , झ॥ च ८ स्थापक इति ज॥ ९ प्रपूज्य च इति ज॥ १० महेश्वरमिति ख॥ , छ॥ च ११ गोहिरण्यादि इति ज॥ , झ॥ च :प् ३३५ मूर्तिमान् विधिवत् पश्चात् जापकान् ब्राह्मणांस् तथा

vittaśāṭhyaṃ vinā dadyād bhūhiraṇyādi(11) dakṣiṇāṃ / 1 oṃ sadyojātāya hūṃ phaṭ iti jha.. / evaṃ sadyojātāya oṃ hrūṃ phaṭ nama iti kha.. , cha.. ca / oṃ evaṃ sadyo jātāya hūṃ phaṭ nama iti ga.. , ja.. ca 2 oṃ vaṃ iti jha.. 3 oṃ evaṃ ceti cha.. / oṃ evaṃ cediti ṅa.. / oṃ vai iti ja.. 4 dhūpaṃ nivedya iti gha.. 5 kṛtamajñānatopi vā iti ga.. 6 bāṇaliṅge cale lohe iti ja.. 7 sthaṇḍile sannidhāvapi iti ja.. , jha.. ca 8 sthāpaka iti ja.. 9 prapūjya ca iti ja.. 10 maheśvaramiti kha.. , cha.. ca 11 gohiraṇyādi iti ja.. , jha.. ca :p 335 mūrtimān vidhivat paścāt jāpakān brāhmaṇāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

महेन्द्र और भीम--(यह तृतीय अष्टक कहा गया) । सस्त्रापद, रुद्रकोटि, अविमुक्त, महालय, गोकर्ण, भद्रकर्ण, स्वर्णाक्ष और स्थाणु-(यह

English

should give without stinginess land, gold and the like as fee; afterward the embodied one by rule, the reciters, Brahmins likewise,

अध्याय ९७

श्लोक 64

देवज्ञं शिल्पिनं प्रार्च्य दीनानाथादि(१) भोजयेत् ।यदत्र सम्मुखीभावे स्वेदितो भगवन्मया

devajñaṃ śilpinaṃ prārcya dīnānāthādi(1) bhojayet / yadatra sammukhībhāve svedito bhagavanmayā

हिन्दी अर्थ

जटिल तथा रौद्र-(यह पाँचवाँ अष्टक हुआ) । पिङ्गलाक्ष, कालदंष्ट्री, विधुर, घोर, प्राजापत्य, हुताशन, कालरूपी तथा कालकर्ण-(यह छठा अष्टक कहा गया)। भयानक, पतङ्ग, पिङ्गल, हर, धाता, शङ्कुकर्ण, श्रीकण्ठ तथा चन्द्रमौलि (यह

English

having worshipped the astrologer and the sculptor, should feed the poor, helpless and others: "Whatever in this face-to-face state has troubled you, Lord, by me,

अध्याय ९७

श्लोक 65

क्षमस्व नाथ तत् सर्वं कारुण्याम्बुनिधं मम(२) ।इति विज्ञप्तियुक्ताय यजमानाय सद्गुरुः

kṣamasva nātha tat sarvaṃ kāruṇyāmbunidhaṃ mama(2) / iti vijñaptiyuktāya yajamānāya sadguruḥ

हिन्दी अर्थ

छप्पन भुवनोंमें व्याप्त हैं। अब बत्तीस पद बताये जाते हैं

English

forgive all that, Lord, ocean of compassion for me." To the sacrificer who has thus petitioned, the good teacher

अध्याय ९७

श्लोक 66

प्रतिष्ठापुण्यसद्भावं(३) स्फुरत्तारकसप्रभं(४) ।कुशपुष्पाक्षतोपेतं स्वकरेण समर्पयेत्

pratiṣṭhāpuṇyasadbhāvaṃ(3) sphurattārakasaprabhaṃ(4) / kuśapuṣpākṣatopetaṃ svakareṇa samarpayet

हिन्दी अर्थ

परमात्मन्, महेश्वर, महादेव, सद्भाव, ईश्वर, ये बत्तीस पद हैं। दो बीज, तीन मन्त्र-वामदेव,

English

should present with his own hand the virtue of the installation, shining like stars, with kusha, flowers and rice.

अध्याय ९७

श्लोक 67

ततः पाशपतोपेतं(५) प्रणम्य परमेश्वरं ।ततो ऽपि बलिभिर्भूतान् सन्निधाय निबोधयेत्

tataḥ pāśapatopetaṃ(5) praṇamya parameśvaraṃ / tato 'pi balibhirbhūtān sannidhāya nibodhayet

हिन्दी अर्थ

शब्द, स्पर्श तथा रस-ये चार गुण, कमलसे अङ्कित श्वेत अर्धचन्द्राकार मण्डल, सुषुप्ति अवस्था

English

Then, having bowed to the Supreme Lord with the Pashupata, and with offerings having made the beings present, one should instruct:

अध्याय ९७

श्लोक 68

स्थातव्यं भवता तावद् यावत् सन्निहितो हरः(६) ।गुरुर्वस्त्रादिसंयुक्तं गृह्णीयाद्यागमण्डपं

sthātavyaṃ bhavatā tāvad yāvat sannihito haraḥ(6) / gururvastrādisaṃyuktaṃ gṛhṇīyādyāgamaṇḍapaṃ

हिन्दी अर्थ

तथा प्रतिष्ठामें कारणभूत भगवान् विष्णु-इस प्रकार भुवन आदि सब तत्त्वोंका प्रतिष्ठाके भीतर चिन्तन करके प्रतिष्ठाकला-सम्बन्धी मन्त्रसे शिष्यके शरीरमें भावनाद्वारा प्रवेश करके उसे उस कलापाशसे मुक्त करे॥ १४--१८॥

English

"You must stay as long as Hara is present." The teacher should take the sacrificial hall with cloths and the rest,

अध्याय ९७

श्लोक 69

सर्वोपकरणं शिल्पी तथा स्नापनमण्डपं(७) ।अन्ये देवादयः स्थाप्या मन्त्रैर् आगमसम्भवैः

sarvopakaraṇaṃ śilpī tathā snāpanamaṇḍapaṃ(7) / anye devādayaḥ sthāpyā mantrair āgamasambhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वाहा।'--इस स्वाहान्त-मन्त्रसे ही पूरक प्राणायाम तथा अङ्कुशमुद्राद्ठारा उक्त कलापाशका आकर्षण करे। तत्पश्चात् 'ॐ हूं हां हीं हां हूं प्रतिष्ठाकलापाशाय हूं फट्।'--इस मन्त्रसे संहारमुद्र

English

the sculptor all the implements and likewise the bathing pavilion. Other gods and the rest are to be installed with mantras arising from the scriptures,

अध्याय ९७

श्लोक 70

आदिवर्णस्य भेदाद्वा(८) सुतत्त्वव्याप्तिभाविताः(९) ।साध्य(१०) प्रमुखदेवाश् च सरिदोषधयस् तथा

ādivarṇasya bhedādvā(8) sutattvavyāptibhāvitāḥ(9) / sādhya(10) pramukhadevāś ca saridoṣadhayas tathā

हिन्दी अर्थ

और कुम्भक प्राणायामद्वारा उसे हृदयके नीचे नाड़ीसूत्रसे लेकर ' ३० हूं हीं हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नमः।'-इस मन्त्रसे उद्भवमुद्रा तथा रेचक प्राणायामद्वारा कुण्डमें स्थापित करे। तदनन्तर इस मन्त्रसे अर्घ्य दे, पूजन करके स्वाहान्त

English

or by difference of the first letter, contemplated as pervaded by the good principles. The Sadhyas and chief gods, rivers and herbs,

अध्याय ९७

श्लोक 71

क्षेत्रपाः किन्नराद्याश् च पृथिवीतत्त्वमाश्रिताः ।१ दीनानाथांश्चेति ज॥ २ देव त्वं नाथ तत् सर्वं कारुण्यान् मनवे नम इति झ॥ ३ प्रतिष्ठायज्ञसम्भारमिति ग॥ ४ स्फुरत्तारकसन्निभमिति ५ ततः पशुपतिं जप्त्वा इति ख॥ , ग॥ च ६ भव इति ख॥ , घ॥ च ७ गुरुर्वस्त्राणीत्यादिः, स्नानमण्डपमित्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ८ आदिवर्णस्य शेषाद्वा इति झ॥ ९ स्वातन्त्र्या व्याप्तिरीरिता इति ग॥ ।स्वतत्त्वव्याप्तिभाविता इति छ॥ ।स्वतन्त्रव्याप्तिभेदत इति ज॥ १० जाप्य इति झ॥ :प् ३३६ स्नानं सरस्वतीलक्ष्मीनदीनामम्भसि क्वचित्

kṣetrapāḥ kinnarādyāś ca pṛthivītattvamāśritāḥ / 1 dīnānāthāṃśceti ja.. 2 deva tvaṃ nātha tat sarvaṃ kāruṇyān manave nama iti jha.. 3 pratiṣṭhāyajñasambhāramiti ga.. 4 sphurattārakasannibhamiti 5 tataḥ paśupatiṃ japtvā iti kha.. , ga.. ca 6 bhava iti kha.. , gha.. ca 7 gururvastrāṇītyādiḥ, snānamaṇḍapamityantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 8 ādivarṇasya śeṣādvā iti jha.. 9 svātantryā vyāptirīritā iti ga.. / svatattvavyāptibhāvitā iti cha.. /svatantravyāptibhedata iti ja.. 10 jāpya iti jha.. :p 336 snānaṃ sarasvatīlakṣmīnadīnāmambhasi kvacit

हिन्दी अर्थ

और संनिधापन करे। इसके बाद ३ हां विष्णवे नमः ।'--इस मन्त्रसे विष्णुका आवाहन, पूजन और संतर्पण करके निम्नाङ्कित प्रार्थना करे-'विष्णो! आपके अधिकारमें मैं मुमुक्षु

English

field-guardians, Kinnaras and others rest on the earth-principle. The bath sometimes in the water of Sarasvati, Lakshmi and the rivers;

अध्याय ९७

श्लोक 72

भुवनाधिपतीनाञ्च स्थानं यत्र व्यवस्थितिः ।अण्डवृद्धिप्रधानान्तं त्रितत्त्वं ब्रह्मणः पदं

bhuvanādhipatīnāñca sthānaṃ yatra vyavasthitiḥ / aṇḍavṛddhipradhānāntaṃ tritattvaṃ brahmaṇaḥ padaṃ

हिन्दी अर्थ

शिष्यको दीक्षा दे रहा हूँ। आप सदा अनुकूल रहें।' इस प्रकार विष्णुभगवानूसे निवेदन करे। तत्पश्चात् वागीश्वरी देवी और वागीश्वर देवताका पूर्ववत् आवाहन, पूजन और तर्पण करके शिष्यकी छातीमें ताडून करे। ताड़नका मन्त्र इस प्रकार है—' ॐ हां हं हः हूं फट्।' इसी मन्त्रसे शिष्यके हृदयमें प्रवेश करके उसके पाशबद्ध चैतन्यको अस्त्र-मन्त्र एवं ज्येष्ठ अङ्कुशमुदराद्वारा उस पाशसे

English

the place where the lords of worlds are established; the three principles up to the egg's growth and primal nature are Brahma's station;

अध्याय ९७

श्लोक 73

तन्मात्रादिप्रधानान्तं(१) पदमेतत् त्रिकं हरेः(२) ।नाट्येशगणमातॄणां यक्षेशशरजन्मनां

tanmātrādipradhānāntaṃ(1) padametat trikaṃ hareḥ(2) / nāṭyeśagaṇamātṝṇāṃ yakṣeśaśarajanmanāṃ

हिन्दी अर्थ

पृथक् करे। यथा--' ३» हां हं हः फट्।' उक्त

English

from the subtle elements up to primal nature is this triad, Hari's station; of Nateshvara, hosts, mothers, Yakshesha and the Shara-born,

अध्याय ९७

श्लोक 74

अण्डजाः शुद्धविद्यान्तं पदं गणपतेस् तथा ।मायांशदेशशक्त्यनतं शिवा शिवोप्तरोचिषां(३)

aṇḍajāḥ śuddhavidyāntaṃ padaṃ gaṇapates tathā / māyāṃśadeśaśaktyanataṃ śivā śivoptarociṣāṃ(3)

हिन्दी अर्थ

सम्पुटित मन्त्रद्वारा जीवचैतन्यको खींचे तथा नमस्कारान्त आत्ममन्त्रसे उसको अपने आत्मामें नियोजित करे। आत्मामें नियोजनका मन्त्र यों है-- ३» हां हां हामात्मने नमः ।'॥ १९--२६॥

English

the egg-born up to pure knowledge is also the station of Ganapati; from the Maya-portion up to the power of the region, Shiva's... of the Shiva-born radiances

अध्याय ९७

श्लोक 75

पदमीश्वरपर्यन्तं व्यक्तार्चासु च कीर्तितं ।कूर्माद्यं कीर्तितं यच्च यच्च रत्नादिपञ्चकं(४)

padamīśvaraparyantaṃ vyaktārcāsu ca kīrtitaṃ / kūrmādyaṃ kīrtitaṃ yacca yacca ratnādipañcakaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

इसके बाद पूर्ववत् उस जीवचैतन्यके पितासे संयुक्त होनेकी भावना करके वामा उद्धव- मुद्राद्वारा उसे देवीके गर्भमें स्थापित करे । साथ ही इस मन्त्रका उच्चारण करे--' ॐ हां हां हामात्मने

English

the station up to Ishvara is declared in manifest worships. What is declared beginning with Kurma, and the five jewels and the rest,

अध्याय ९७

श्लोक 76

प्रतिक्षिपेत् पीठगर्ते च पञ्चब्रह्मशिलां विना ।षड्भिर्विभाजिते गर्ते(५) त्यक्त्वा भावञ्च पृष्ठतः

pratikṣipet pīṭhagarte ca pañcabrahmaśilāṃ vinā / ṣaḍbhirvibhājite garte(5) tyaktvā bhāvañca pṛṣṭhataḥ

हिन्दी अर्थ

नमः ।' देहोत्पत्तिक लिये हृदय-मन्त्रसे पाँच बार और जीवात्माकी स्थितिके लिये शिरोमन्त्रसे पाँच बार आहुति दे। अधिकार-प्राप्तिके लिये शिखा- लिये अस्त्र-मन्त्रसे, स्रोतःसिद्धिके लिये शिव-

English

one should throw into the pedestal pit, except the five Brahma stones. In a pit divided by six, leaving the feeling and the back,

अध्याय ९७

श्लोक 77

स्थापनं पञ्चमांशे च यदि वा वसुभाजिते ।स्थापनं सप्तमे भागे प्रतिमासु सुखावहं

sthāpanaṃ pañcamāṃśe ca yadi vā vasubhājite / sthāpanaṃ saptame bhāge pratimāsu sukhāvahaṃ

हिन्दी अर्थ

तरह पाँच-पाँच आहुतियाँ देनी चाहिए। इसके बाद पूर्ववत् गर्भाधान आदि संस्कार करे। पाशकी शिथिलता और निष्कृति (प्रायश्चित्त) -के लिये शिरोमन्त्रसे सौ आहुतियाँ दे। मलशक्तिके तिरोधान

English

installation in the fifth part, or if divided by eight, installation in the seventh part is pleasing for images.

अध्याय ९७

श्लोक 78

धारणाभिर्विशुद्धिः स्यात् स्थापने लेपचित्रयोः ।स्नानादि मानसन्तत्र शिलारत्नादिवेशनं(६)

dhāraṇābhirviśuddhiḥ syāt sthāpane lepacitrayoḥ / snānādi mānasantatra śilāratnādiveśanaṃ(6)

हिन्दी अर्थ

(निवारण)-के लिये स्वाहान्त अस्त्र-मन्त्रसे पाँच बार हवन करे इस प्रकार पाश-वियोग होनेपर भी सात बार अस्त्र-मन्त्रके जपपूर्वक कलाबीजसे युक्त अस्त्र-

English

Purification by contemplations in the installation of plaster and painted images; bathing and the rest mental there; placing of stone, jewels and the rest;

अध्याय ९७

श्लोक 79

नेत्रोद्घाटनमन्त्रेष्टमासनादिप्रकल्पनं ।पूजा निरम्बुभिः पुष्पैर् यथा चित्रं न दुष्यति

netrodghāṭanamantreṣṭamāsanādiprakalpanaṃ / pūjā nirambubhiḥ puṣpair yathā citraṃ na duṣyati

हिन्दी अर्थ

वह मन्त्र इस प्रकार है--' ३» हीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हूं फट्।' तदनन्तर पाश-शस्त्रसे उस पाशको मसलकर वर्तुलाकार बनाकर पूर्ववत् घृतपूर्ण खुवामें रख दे और कला-शस्त्रसे ही उसको

English

opening the eyes, mantra, desired seat and the rest to be arranged; worship with flowers without water, so that the picture is not spoiled.

अध्याय ९७

श्लोक 80

विधिस्तु चललिङ्गेषु सम्प्रत्येव निगद्यते ।१ तन्मात्रादिप्रयाणान्तमिति ख॥ २ तत्त्वमेकं चित्रं हरेरिति घ॥ ३ स्नानं सरस्वतीत्यादिः, रोचिषामित्यन्तः पाठो झ॥ पुस्तके नास्ति ४ यद्रत्नादिकपञ्चकमिति ज॥ ५ षडभिर्भाजिते गर्भे इति ङ॥ ६ शिलावाहादिवेशनं इति झ॥ ।शिलारत्ननिवेशनमिति ख॥ :प् ३३७ पञ्चभिर्वा त्रिभिर्वापि पृथक् कुर्याद्(१) विभाजिते(२)

vidhistu calaliṅgeṣu sampratyeva nigadyate / 1 tanmātrādiprayāṇāntamiti kha.. 2 tattvamekaṃ citraṃ hareriti gha.. 3 snānaṃ sarasvatītyādiḥ, rociṣāmityantaḥ pāṭho jha.. pustake nāsti 4 yadratnādikapañcakamiti ja.. 5 ṣaḍabhirbhājite garbhe iti ṅa.. 6 śilāvāhādiveśanaṃ iti jha.. / śilāratnaniveśanamiti kha.. :p 337 pañcabhirvā tribhirvāpi pṛthak kuryād(1) vibhājite(2)

हिन्दी अर्थ

आहुति दे दे। इसके बाद पाशाङ्करकी निवृत्तिके लिये अऱ्त्र-मन्त्रसे पाँच आहुतियाँ दे और प्रायश्चित्त-निवारणके लिये फिर आठ आहुतियोंका हवन करे। आहुतिके लिये अस्त्र-मन्त्र इस प्रकार है—' ३ हः अस्त्राय हूं फट्।' ॥ ३१--३५॥ इसके बाद हृदय-मन्त्रसे भगवान् हषीकेशका आवाहन करके पूर्वोक्त विधिसे उनका पूजन और तर्पण करनेके पश्चात् अधिकार-समर्पण

English

The rule for movable lingas is now stated: when divided by five or by three, one should do separately;

अध्याय ९७

श्लोक 81

भगत्रयेण भागांशो भवेद्भागद्वयेन वा ।स्वपीठेष्वपि(३) तद्वत् स्याल्लिङ्गेषु तत्त्वभेदतः

bhagatrayeṇa bhāgāṃśo bhavedbhāgadvayena vā / svapīṭheṣvapi(3) tadvat syālliṅgeṣu tattvabhedataḥ

हिन्दी अर्थ

करे। इसके लिये मन्त्र इस प्रकार है--' ३» हां विष्णो रसं शुल्कं गृहाण स्वाहा।' इसके बाद उन्हें भगवान् शिवको आज्ञा इस प्रकार सुनावे “हरे! इस पशुका पाश सम्पूर्णतः दग्ध हो चुका

English

the portion share by three parts or by two parts; in one's own pedestals likewise, in lingas, by difference of principles.

अध्याय ९७

श्लोक 82

सृष्टिमन्त्रेण संस्कारो विधिवत् स्फाटिकादिषु ।किञ्च ब्रह्मशिलारत्नप्रभूतेश्चानिवेदनं(४)

sṛṣṭimantreṇa saṃskāro vidhivat sphāṭikādiṣu / kiñca brahmaśilāratnaprabhūteścānivedanaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

है। अब आपको इसके लिये बन्धनकारक होकर नहीं रहना चाहिए।' शिवाज्ञा सुनानेके बाद रौद्री नाड़ीद्वारा गोविन्दका विसर्जन करके राहुमुक्त आधे भागवाले चन्द्रमण्डलके समान आत्माको नियोजित करे-संहारमुद्राद्वारा उसे आत्मस्थ करके उद्धवमुद्राद्वारा सूत्रमें उसको संयोजना करे। तत्पश्चात् पूर्ववत् जलबिन्दु-सदूश उस आत्माको शिष्यके सिरपर स्थापित करे। इससे

English

Preparation with the creation-mantra by rule in crystal and the rest; moreover non-offering of Brahma stone, jewels and the like,

अध्याय ९७

श्लोक 83

योजनं पिण्डिकायाश् च मनसा परिकल्पयेत् ।स्वयम्भूवाणलिङ्गादौ(५) संस्कृतौ नियमो न हि

yojanaṃ piṇḍikāyāś ca manasā parikalpayet / svayambhūvāṇaliṅgādau(5) saṃskṛtau niyamo na hi

हिन्दी अर्थ

उसका आप्यायन होता है। फिर अग्निके पिता- माताका पुष्प आदिसे पूजन एवं विसर्जन करके विधिको पूर्तिक लिये विधानपूर्वक पूर्णाहुति प्रदान करे। ऐसा करनेसे प्रतिष्ठाकलाका भी

English

and the joining of the pedestal one should arrange in mind. In a self-born or Bana linga and the like there is no rule for consecration.

अध्याय ९७

श्लोक 84

स्नापनं संहितामन्त्रैर् न्यासं होमञ्च कारयेत् ।नदीसमुद्ररोहाणां स्थापनं पूर्ववन् मतं

snāpanaṃ saṃhitāmantrair nyāsaṃ homañca kārayet / nadīsamudrarohāṇāṃ sthāpanaṃ pūrvavan mataṃ

हिन्दी अर्थ

शोधन सम्पन्न हो जाता है इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत प्रतिष्ठाकलाके शोधनकी विधिका वर्णन” नामक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One should have bathing with Samhita mantras, placement and oblation done; the installation of river and ocean-born ones is held as before.

अध्याय ९७

श्लोक 85

ऐहिकम् मृण्मयं लिङ्गं पिष्टकादि च तक्षणात्(६) ।कृत्वा सम्पूजयेच्छुद्धं सीक्षणादिविधानतः(७)

aihikam mṛṇmayaṃ liṅgaṃ piṣṭakādi ca takṣaṇāt(6) / kṛtvā sampūjayecchuddhaṃ sīkṣaṇādividhānataḥ(7)

हिन्दी अर्थ

निर्वाण-दीक्षाके अन्तर्गत विद्याकलाका शोधन भगवान् शिव कहते हैं— स्कन्द! पूर्ववर्तिनी हां हीं हूं हाँ।'--यह संधान-मन्त्र है। राग, शुद्ध कला-प्रतिष्ठाके साथ विद्याकलाका संधान करे विद्या, नियति, कला, काल, माया तथा अविद्या तथा पूर्ववत् उसमें तत्त्व-वर्ण आदिका चिन्तन ये सात तत्त्व तथा र, ल, व, श, ष, स-ये

English

A worldly clay linga, or one of flour and the like by carving, having made, one should worship pure by the rule of gazing and the rest;

अध्याय ९७

श्लोक 86

समादाय ततो मन्त्रानात्मानं सन्निधाय च ।तज्जले प्रक्षिपेल्लिङ्गं वत्सरात् कामदं भवेत्

samādāya tato mantrānātmānaṃ sannidhāya ca / tajjale prakṣipelliṅgaṃ vatsarāt kāmadaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

भी करे। उसके लिये मन्त्र इस प्रकार है- ३ छः वर्ण विद्याकलाके अन्तर्गत बताये गये हैं। प्रणव आदि इक्कीस पद भी उसीके अन्तर्गत हैं। आवाहन-पूजन आदि करके शिष्यके प्रति “३ नमः शिवाय सर्वप्रभवे शिवाय ईशानमूर्ध्ने बन्धनकारी न होनेके लिये उनसे प्रार्थना करे।

English

then having taken the mantras and made the Self present, one should cast the linga into its water; in a year it gives desires.

अध्याय ९७

श्लोक 87

विष्ण्वादिस्थापनं चैव पृयङ्मन्त्रैः समाचरेत्

viṣṇvādisthāpanaṃ caiva pṛyaṅmantraiḥ samācaret /

हिन्दी अर्थ

तत्पुरुषवक्त्राय अघोरहृदयाय वामदेवगुह्याय

English

The installation of Vishnu and others one should do with separate mantras.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 97
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.