Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
101
अध्याय 101 / 156

Book 2 - Adhyaya 63

216 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ216 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०१

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते गान्धर्वलक्षणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः ॥ ६२॥ सूत उवाच कुकुद्मिननस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह ।त्दृता पुण्यजनैः सर्वा राक्षसैः साकुशस्थली

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite gāndharvalakṣaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 62// sūta uvāca kukudminanastu taṃ lokaṃ raivatasya gatasya ha / tdṛtā puṇyajanaiḥ sarvā rākṣasaiḥ sākuśasthalī

हिन्दी अर्थ

आप संक्षोभिणो प्रमृति जिनमें मुख्य हैं ऐसी अचि मालाओं से समां वृत्त उदार महान प्रदीप्त वाली हैं है विश्रमाढ्ये ! आप आत्मा को आवि- भरण करती हैं। आपका शुभ्र आखय है । है शुभ्रपंदे ! आपको नमस्कार है ।२रा शम्भु के सहित सिद्ध आदि शक्तियों से आप. वन्दयमान हैं। आपका

English

The hundred brothers of that virtuous and noble- souled king were afflicted by arrows. Therefore, they fled in every direction due to fear.

अध्याय १०१

श्लोक 2

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः ।निबध्यमानं नाराचैर्विदिशः प्राद्रवद्भयात्

tadvai bhrātṛśataṃ tasya dhārmikasya mahātmanaḥ / nibadhyamānaṃ nārācairvidiśaḥ prādravadbhayāt

हिन्दी अर्थ

चरण कमल सवैज्ञ के द्वारा हो विज्ञात है । आप सबसे बड़ो हैं--आप सबमें विद्यमान हैं और आप सब सिद्धियों के प्रदान करने वाली हैं। है श्री

English

The Vrttis (styles of rendering songs with accompaniment) were three namely Citrd, Vrtti and Dakfiyd. They were associated with the three Mdrgas: Citra, Vdrtika and Dakfipa, the three Lay as (tempi), and Grahas etc.

अध्याय १०१

श्लोक 3

तेषां तु तद्भयक्रान्तक्षत्रियाणां च विद्रुताम् ।अन्ववायस्तु सुमहांस्तत्र तत्र द्विजोत्तमाः

teṣāṃ tu tadbhayakrāntakṣatriyāṇāṃ ca vidrutām / anvavāyastu sumahāṃstatra tatra dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

ललिते ! आपको प्रणाम है।२३। आप सर्वत्र से समुत्पन्न प्रथम देवियों के द्वारा आश्रित चक्रभूमि वालो हैं । और सब देवों के मनोरथों को पूर्ण करने बाली हैं। आप सम्पूणं लोक की माता हैं । हमारी रक्षा कीजिए ।२४ हे वाशिनी आदि वास्बिभूते ! आप विष्णु चक्र की वाह वाह हैं । आपके केश

English

O excellent Brahm&nas, the dynasty of these Ksatriyas who fled due to excessive fright, is very great. They are present in different places.1

अध्याय १०१

श्लोक 4

शार्याता इति विख्याता दिक्षु सर्वासु धर्मिकाः ।धृष्टस्य धर्ष्टिकं सर्वं रणधृष्टं बभूव ह

śāryātā iti vikhyātā dikṣu sarvāsu dharmikāḥ / dhṛṣṭasya dharṣṭikaṃ sarvaṃ raṇadhṛṣṭaṃ babhūva ha

हिन्दी अर्थ

बलाहक की झि वाले हैं । आप बचनों की सागर हैं। आप बरदान देने वाली हैं। है सुन्दरि ! आप इस विश्व को रक्षा करें ।२४। बाण के आदि विशेष आयुधों की साज्ाज्ञी हैं। आप भंडासुर को सेना के बन लिये दावाग्नि हैं । आप अतीव उग्र तेज से अम्डुराभि को भी ज्वलित करने वाली

English

They are well-known in all the quarters as Saryatas. They arc righteous. The line of Dhfsta is called Dharstika. All the members were bold and aggressive in battle.

अध्याय १०१

श्लोक 5

त्रिसाहस्रं तु स गणः क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।नभगस्य च दायादो नाभादो नाम वीर्यवान्

trisāhasraṃ tu sa gaṇaḥ kṣatriyāṇāṃ mahātmanām / nabhagasya ca dāyādo nābhādo nāma vīryavān

हिन्दी अर्थ

हैं । आप प्रसंब्यमाना हैं । आपकी सभी ओर से प्रणाम है ।२६। है कामेशि ! वज्योशि ! है भगेशि ! आप रूप रहित हैं । है कन्ये ! है कले ! आप काल के विलोप करने में परम दक्ष हैं । आपने देत्यों की सेनाओं को पूर्णतया समाप्त कर दिया है और अव उनकी केवल कया हो शेष है । कामेशयान्ते !

English

These were born of Ksatriyas but are remembered as having become Arigiras. The excellent members of Rathitara family were Brahmanas as well as Ksatriyas.

अध्याय १०१

श्लोक 6

अंबरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः ।पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः

aṃbarīṣastu nābhāgirvirūpastasya cātmajaḥ / pṛṣadaśvo virūpasya tasya putro rathītaraḥ

हिन्दी अर्थ

हे कमले ! आपको नमस्कार है ।२७। आप बिन्दु में ही संस्थित हैं और आपका रूप विन्दु कला हो एक है । आप बिन्दु के स्वरूप वाली हैं और आपने ज्ञान के बढ़े प्रकाश को किया है । आपके बड़ें कुचों पर हार विलु- लित हो रहा है। आपका प्रभाव बृहत् है । है ललिते ! आपको हम सबका

English

Vikuksi, Nimi and Dantja, these three were the most excellent among them. He had fifty sons, the chief of whom was Sakuni.

अध्याय १०१

श्लोक 7

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः ।रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः

ete kṣatraprasūtā vai punaścāṅgirasaḥ smṛtāḥ / rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣetropetā dvijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

कामेश्व रोत्संगसदानिवासे कालात्मिके देवि कृतानुकम्पे । कल्पावसानोत्थितकालिरूपे कामप्रदे कल्पलते नमस्ते

English

VV. 3-7. Though the present chapter deals mainly with the Iksvaku dynasty, these verses mention the dynastic list in the pre-Yayati period i.r. before Circa 3000 B.C. as per Vedic Age (BVB— Bharatiya Vidya B ha van, Bombay).

अध्याय १०१

श्लोक 8

क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिःसृतः ।तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिमम्

kṣuvatastu manoḥ pūrvamikṣvākurabhiniḥsṛtaḥ / tasya putraśataṃ tvāsīdikṣvākorbhūridakṣimam

हिन्दी अर्थ

नव्यानि सर्वाणि वपू थि कृत्वा हि सांद्रकारुण्यसुधाप्लयैन्नेः। त्वया समस्तं भुवनं सहषं सुजीवितं सुन्दरि सभ्यलभ्ये

English

From V. 8, the author describes the dynasty of Ik?v&ku. His three sons Vikuksi, Nimi and Dapa founded dynasties at Ayodhya (U.P.)„ Videha (Bihar) and Danaka (North Deccan).

अध्याय १०१

श्लोक 9

तेषां श्रेष्ठो विकुक्षिस्तु निमिर्दण्डश्च ते त्रयः ।शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चाशतस्तु ते

teṣāṃ śreṣṭho vikukṣistu nimirdaṇḍaśca te trayaḥ / śakunipramukhāstasya putrāḥ pañcāśatastu te

हिन्दी अर्थ

श्रीशम्भुनाथस्य महाशयस्य द्वितीयतेजः प्रसरात्मके यः ।

English

"Fetch flesh for the sake of Sr&ddha, O highly power- ful one, after killing animals. The Sr&ddha of As (aka has to be performed by me surely."

अध्याय १०१

श्लोक 10

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः ।चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्यां तु वै दिशि

uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahīkṣitaḥ / catvāriṃśattathāṣṭau ca dakṣiṇasyāṃ tu vai diśi

हिन्दी अर्थ

४२८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

At the instance of the intelligent one, he went for hunting. After killing thousands of animals, the powerful prince became tired.

अध्याय १०१

श्लोक 11

विराटप्रमुखास्ते च दक्षिणापथरक्षिणः ।इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथा दिशत्

virāṭapramukhāste ca dakṣiṇāpatharakṣiṇaḥ / ikṣvākustu vikukṣiṃ vai aṣṭakāyāmathā diśat

हिन्दी अर्थ

आप कामेश्वर को गोद में ही सदा निवास किया करती हैं भौर आपका काल हो स्वरूप है । है देवि ! आपने बड़ी अनुकम्पा की है। आप कल्प के अन्त में उठो हुई काली के स्वरूप वाली हैं। आप कामनाओं के देने वाली हैं ओर आप साक्षात् कल्पलता है । आपको नमस्कार है। आप

English

Learned men explain the etymological meaning of Aldmsa1 (ilesh) thus: —

अध्याय १०१

श्लोक 12

राजोवाच ।मांसमानय श्राद्धे त्वं मृगान्हत्वा महाबल ।श्राद्धं मम तु कर्त्तव्यमष्टकानां न संशयः

rājovāca / māṃsamānaya śrāddhe tvaṃ mṛgānhatvā mahābala / śrāddhaṃ mama tu karttavyamaṣṭakānāṃ na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

सवारुणा हैं और साखभोतांशु के समान शीतल हैं । आपके नेत्र हरिण के बच्चे के तुल्य हैं और आपका मुख कमल जैसा है। आप सार के भी सार की सदा एक भूमि है। आप समस्त विद्याओं की स्वामिनी हैं। आपको हमारा प्रणिवात है ।२९-३०। आपके प्रभाव से श्री शम्भुनाथ के द्वारा प्रक-

English

Kalidasa, however, explains the epithet Kakutstha (as 'one who occupies a prominent place among kings*, vide Raghuvamia VI. 71 lkfvdku - vamiyah kakudam nrp&nam kakutstha. itydhitalakfapobhut.

अध्याय १०१

श्लोक 13

स गतो मृगयां चैव वचनात्तस्य धीमतः ।मृगान्सहस्रकान्हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान्

sa gato mṛgayāṃ caiva vacanāttasya dhīmataḥ / mṛgānsahasrakānhatvā pariśrāntaśca vīryavān

हिन्दी अर्थ

डित अग्निजा में चित् है । समर में महान प्रचण्ड भंडासुर प्रभृति सब जो जगत के कंटक ये, मारे गये हैं।३१। सब णरीरों को नवीन करके हमको स्वस्थ वना दिया है और आपने सान्द्र करुणा की सुधा से ही कर दिया था । आपने सभस्त भुवन को हर्ष के साथ जीवित कर दिया है। है सभ्य-

English

We wish to hear in detail, O sage of great intelli- gence, how Dhundhu was killed, on account of which Kuvalasva came to be called Dhundhumara. #

अध्याय १०१

श्लोक 14

भक्षयच्छशकं तत्र विकुक्षिर्मृगयां गतः ।आगते हि विकुक्षै तु समांसे महसैनिके

bhakṣayacchaśakaṃ tatra vikukṣirmṛgayāṃ gataḥ / āgate hi vikukṣai tu samāṃse mahasainike

हिन्दी अर्थ

नभ्ये ! आप तो परम सुन्दरी है ।३२। महान् आशय बाले श्री शम्भु के आप द्वितोय तेज के प्रसर के स्वरूप वालो हैं । जो स्थाणु के आश्रम से क्लृप्तता से विरक्त सती के वियोग से बिरस्त भोग वाला है।३३। इससे आदि फे वंश में जम्भ का लाम प्राप्त करने वाली कन्या उमा को योजित करने के

English

Uttarika the Brahminical sage, prevented the great king Brhadasva who was brave, excellent and virtuous, from going to the forest.

अध्याय १०१

श्लोक 15

वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति ।तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्तदुपस्थितम्

vasiṣṭhaṃ codayāmāsa māṃsa prokṣayatāmiti / tatheti codito rājñā vidhivattadupasthitam

हिन्दी अर्थ

लिए सन प्रवृत्त हुए थे । घोर तपस्या में बतं मान उनके समीप में कामदेव को भेजने की प्रेरणा को थो ।३४। उन्होने वेराग्य से किये जाने वाले तप के विघात से जो क्रोध हुआ! था उससे वह कामदेव ललाट की अग्नि से दग्ध कर दिया था। फिर मदन मस्म मात्र रह गया था । वही मदन फिर भंडा-

English

"The duty of protecting people should be carried out by you. It behoves you to do it. O king, I am unable to perform penance unperturbed.

अध्याय १०१

श्लोक 16

स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ।अनेनोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव

sa dṛṣṭvopahataṃ māṃsaṃ kruddho rājānamabravīt / anenopahataṃ māṃsaṃ putreṇa tava pārthiva

हिन्दी अर्थ

सुर होकर उत्पन्न हुआ या

English

Near the precincts of my hermitage, on the other side of Meru, the ocean is filled with sand, O king.

अध्याय १०१

श्लोक 17

शशभक्षाददुष्टं वै नैव मांसं महाद्युते ।शशो दुरात्मना पूर्वममना भक्षितो ऽनघ

śaśabhakṣādaduṣṭaṃ vai naiva māṃsaṃ mahādyute / śaśo durātmanā pūrvamamanā bhakṣito 'nagha

हिन्दी अर्थ

ततो वधस्तस्य दुराशयस्य कृतो भवत्या रणदुसे दस्य । अथास्मदर्थे त्वतनुस्सजातस्त्वं कामसंजीवनमाशु कुर्याः

English

When he exhales at the end of a year, the ground there quakes and shakes along with the forests.

अध्याय १०१

श्लोक 18

तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम ।इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्

tena māṃsamidaṃ duṣṭaṃ pitṝṇāṃ nṛpasattama / ikṣvākustu tataḥ kruddho vikukṣimidamabravīt

हिन्दी अर्थ

पुनस्त्वदुत्पादितकामसंगाड्भविष्यति श्रीललिते सनाथा ॥

English

Resist him, O king of great powerful arms, with a desire for the welfare of the worlds. Your brilliant splendour is already great. Visnu will develop it further by contribution of his own splendour.

अध्याय १०१

श्लोक 19

पितृकर्मणि निर्दिष्टो मया च मृगयां गतः ।शशं भक्षयसे ऽरण्ये निर्घृणः पूर्वमद्य तु

pitṛkarmaṇi nirdiṣṭo mayā ca mṛgayāṃ gataḥ / śaśaṃ bhakṣayase 'raṇye nirghṛṇaḥ pūrvamadya tu

हिन्दी अर्थ

तेनेव वीरेण रणे निरस्य स तारको नाम सुरारिराज:

English

Indeed, you alone are capable of slaying him, O lord of the Earth. Let the worlds become happy and relieved with that Asura slain.

अध्याय १०१

श्लोक 20

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा ।एवमिक्ष्वाकुणा त्यक्तो वसिष्ठवचनात्सुतः

tasmātparityajāmi tvāṃ gaccha tvaṃ svena karmaṇā / evamikṣvākuṇā tyakto vasiṣṭhavacanātsutaḥ

हिन्दी अर्थ

यो भंडदेत्यस्य दुराशयस्य मित्रं स लोकत्रयधूमकेतुः । श्रीकण्ठपुत्र ण रणे हतश्चेत्प्राणप्रष्ठिव तदा भवेन्नः

English

On being told thus by the noble-soulcd Ut tanka, that saintly king gave him Kuvala$va for the task of warding off Dhundhu.

अध्याय १०१

श्लोक 21

इक्ष्वाकौसंस्थिते तस्मिञ्छशादः पृथिवीमिमाम् ।प्राप्तः परगधर्मात्मा स चायोध्याधिपो ऽभवत्

ikṣvākausaṃsthite tasmiñchaśādaḥ pṛthivīmimām / prāptaḥ paragadharmātmā sa cāyodhyādhipo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

नमस्करोति तिषुराभिधाने तदत्र कारुण्यकलां विधेहि

English

"O holy lord, I have laid down my arms. This is my son, O excellent Brahmana. He will undoubtedly become the slayer of Dhundhu".

अध्याय १०१

श्लोक 22

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः ।ततस्तेनैनसा पूर्णो राज्यावस्थो महीपतिः

tadākarotsa rājyaṃ vai vasiṣṭhaparinoditaḥ / tatastenainasā pūrṇo rājyāvastho mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर आपने दुराशय का जो रण में बहुत ही दुर्मद था वघ किया था और हम लोगों के लिए वह बिना शरीर बाला हो गया है । उस कामदेव के संजीवन को आप शीघ्र ही कर दोजिए ।३६। यह रति बिचारी अपने स्वामी के वियोग से बहुत ही खिन्न है। उसको अत्यन्त बुरा बैध्य

English

He ordered his son to carry out the task of slaying Dhundhu with any step. The king of praiseworthy holy rites, went to the forest itself for the sake of penance.

अध्याय १०१

श्लोक 23

कालेन गतवान्सो ऽथ शकृन्मूत्रतरङ्गितम् ।ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेद्बुधः

kālena gatavānso 'tha śakṛnmūtrataraṅgitam / jñātvaivametadākhyānaṃ nā vidhirbhakṣayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हो गया है है श्रोललिते ! फिर आपके द्वारा उत्पन्न किये गये काम- देव के सङ्ग से वह सनाथा होगो ।३७। उसो भाति उस दुष्ट कामदेव ने फिर इन्दुमौलि को पूर्व की हो भाँति संमोहित किया है बह ईश चिरकाल पर्यत अचंन। करने वाली उस पार्वती के साथ शी प्र ही विवाह करेंगे

English

B.G. Law regards this legend as a natural phenomenon. He con- jectures that this volcanic pit near the western sea was sub-merged with sea water and the volcanic action ceased by the efforts of Kuval&iva ( Tribes in Ancient India, ), while Pargiter regards this as a shallow sand-filled sea in Rajasthan which prevented Aryan expansion (AIHT. p -61).

अध्याय १०१

श्लोक 24

मांसभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् ।एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः

māṃsabhakṣayitāmutra yasya māṃsamihādmyaham / etanmāṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उन दोनों (पाबंती-शिक) के संयोग से कुमार उत्पन्न होगा जो समस्त देव- गणों की सेता का सेनानी होगा । उस ही बोर के द्वारा रण में असुरों का राजा वह तारक पराजित किया गया ।३६। वह तीनों लोकों का धूमकेतु परम दुष्ट भंडासुर का मित्र था। वह रण में श्रीकष्ठ के पुत्र के द्वारा ही

English

"This king shall become Dhundhumara (slayer of Dhundhu) with effect from today". The Devas showered him all round with divine flowers.

अध्याय १०१

श्लोक 25

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् ।इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जयते पुरा

śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān / indrasya vṛṣabhūtasya kakutstho jayate purā

हिन्दी अर्थ

मारा गया था । उसी समय में हमारे श्राणों की प्रतिष्ठा हुई थी ।४०। इस कारण से है अम्ब ! है जिपुरे ! जनों के मान के अपहर्ता वोरवर कामदेव को उत्पन्न करके विचारी उस व्याकुल कुन्तला रति के विधवापने को आप बूर कर दीजिए ।४१। यह बिचारी अनाय है और अपने भर्ता के प्रणाश

English

By means of his Yogic power that great and excellent Asura let flow water like the great ocean blending its currents and waves together at the time of moon-rise.

अध्याय १०१

श्लोक 26

पूर्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन संस्मृतः ।अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चानेन स स्मृतः

pūrvamāḍībake yuddhe kakutsthastena saṃsmṛtaḥ / anenāstu kakutsthasya pṛthuścānena sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

होने से अत्यन्त कृश अङ्गों वाली आपकी शरणागति में प्राप्त हुई है। हे ज्रिपुराभिधाने ! यह आपको नमस्कार करतो है। अतएव इस बिचारी पर आप करुणा करिए

English

All his sons were burnt down completely; only three survived that battle.

अध्याय १०१

श्लोक 27

दृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्यवान् ।अन्ध्रात्तु युवनाश्वस्तु शावस्तस्तस्य चात्मजः

dṛṣadaśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādandhrastu vīryavān / andhrāttu yuvanāśvastu śāvastastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

४३० . अह्माण्ड पुराण

English

Her son Gaurika (i.e. son of Gaurl) became an emperor. Mandhatr, the son of Yuvanasva, was a king who conquered the three worlds.

अध्याय १०१

श्लोक 28

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता ।श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā / śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

इति स्तुत्वा महेजानीं ब्रह्माच्या विबुधोत्तमाः ।

English

(Defective text) Tcnadrsya (?) (prob. Trasadasyu) was the son of Anaranya**. Harya£va was Trasadasyu's son. King Sumati was born of Drsadvati and Haryasva.)

अध्याय १०१

श्लोक 29

बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः ।यस्तु धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः

bṛhadaśvasutaścāpi kuvalāśva iti śrutaḥ / yastu dhundhuvadhādrājā dhundhumāratvamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तां रति दर्शयमा सुर्मेलिनां शोककर्शिताम्

English

On being told thus, he went out of the city at the instance of the lord, the king. Vasistha, the exalted sage, did not prevent him from going.

अध्याय १०१

श्लोक 30

ऋषय ऊचुः धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ घोतुमिच्छाम विस्तरात् ।यदर्थं कुवलाश्वस्य धुन्धुमारत्वमागतम्

ṛṣaya ūcuḥ dhundhorvadhaṃ mahāprājña ghotumicchāma vistarāt / yadarthaṃ kuvalāśvasya dhundhumāratvamāgatam

हिन्दी अर्थ

सा पयंश्रुमुखी कोणंकुन्तला धूलिधूस रा ।

English

On account of this sin, Indra did not shower rain in that country for full twelve years.

अध्याय १०१

श्लोक 31

सूत उवाच कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः ।सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः

sūta uvāca kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ / sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ

हिन्दी अर्थ

अथ तदूशंनोत्पन्तकारुण्या परमेश्वरी ।

English

Visvamitra, a sage of great penance, left his wife in the territory of that king and performed extensive* penance in the marshy shores ©f the Sea.

अध्याय १०१

श्लोक 32

बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।कुवलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम्

babhūvurdhārmikāḥ sarve yajvāno bhūridakṣiṇāḥ / kuvalāśvaṃ mahāvīryaṃ śūramuttamadhārmikam

हिन्दी अर्थ

पूर्वदेहाधिकरुचिमंन्मयो मदमेदुरः ।

English

His wife tied her own bosom-born middle son with a rope round his neck and offered him for sale in exchange for a hundred cows. She wanted to sell him in order to sustain and bring up the remaining sons.

अध्याय १०१

श्लोक 33

बृहदश्वो ह्यभ्यषिञ्चत्तस्मिन्राज्ये नराधिपः ।पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह

bṛhadaśvo hyabhyaṣiñcattasminrājye narādhipaḥ / putrasaṃkrāmitaśrīstu vanaṃ rājā viveśa ha

हिन्दी अर्थ

द्विभुजः सर्वभूषाढच: पृष्पेषुः पुष्पकामु कः

English

That boy who had been tied round the neck became a sage of great penance named Galava. That Kausika

अध्याय १०१

श्लोक 34

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम् ।प्रयास्यन्तमुतङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत्

bṛhadaśvaṃ mahārājaṃ śūramuttamadhārmikam / prayāsyantamutaṅkastu brahmarṣiḥ pratyavārayat

हिन्दी अर्थ

मज्जन्तो निजभर्तारमवलोक्य मुद' गता

English

On account of his (?) holy vow, devotion, mercy and solemn declaration, the king who adhered to rules of discipline, sustained Visvamitra's wife also.

अध्याय १०१

श्लोक 35

उत्तङ्क उवाच भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्त्तुमर्हति ।निरुद्विग्नस्तपस्छर्तुं न हि शक्रो ऽपि पार्थिव

uttaṅka uvāca bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tattāvatkarttumarhati / nirudvignastapaschartuṃ na hi śakro 'pi pārthiva

हिन्दी अर्थ

श्यामले स्नपथित्वेनां वस्त्रकांच्यादिभूषणे: ।

English

He used to kill deer, boars, buffaloes and aquatic beings and bring their meat near the hermitage of Visvamitra.

अध्याय १०१

श्लोक 36

ममाश्रमसमीपेषु मेरोर्हि परितस्तु वै ।समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते

mamāśramasamīpeṣu merorhi paritastu vai / samudro vālukāpūrṇastatra tiṣṭhati bhūpate

हिन्दी अर्थ

हयगरीवजी ने कहा--उत्तम देव ब्रह्मा आदि ने इस रीति से उस ईशानी की स्तुति की बी और उस रति को बहुत ही मलिन और शोक से कशित थी दिखा दिया था ।४३। वह मुख पर आँसु फैलाती हुई बिखरे हुए केशों वाली ओर धूलि से धूसर और विधवा होने के कारण भूषणों को

English

On account of his childishness as well as due to the force of inevitable future, Satyavrata bore a grudge against Vasistha due to grief.

अध्याय १०१

श्लोक 37

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः ।अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान्

devatānāmavadhyastu mahākāyo mahābalaḥ / antarbhūmigatastatra vālukāntarhito mahān

हिन्दी अर्थ

त्याग देने वाली उस रति ने उस जगदम्ता की सेवा में प्रणाम किया था ।

English

The conclusion of the wedding Mantras shall be only at the seventh step ( Saptapadi ). Thinking thus Satya- vrata abducted her (?) at the seventh step.

अध्याय १०१

श्लोक 38

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः ।शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्

rākṣasasya madhoḥ putro dhundhurnāma mahāsuraḥ / śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam

हिन्दी अर्थ

कर जगदम्बा के हृदय में करुणा उत्पन्न हो गयी थी और उस परमेश्वरी के कटाक्ष से मुस्कराते हुए मुख वाला कामदेव समुत्पन्न हो गया था

English

"Despite being conversant with Dharmas, Vasistha wishes for fresh chanting of the Mantras", — saying thus Satyavrata became angry with Vasistha, in his mind.

अध्याय १०१

श्लोक 39

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति ।यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना

saṃvatsarasya paryante sa niśvāsaṃ vimuñcati / yadā tadā mahī tatra calati sma sakānanā

हिन्दी अर्थ

उसके देह की कान्ति पवे के देह से भी अधिक थी ओर वह मद से मेदुर हो गया था। उसको दो बाहू थौं--बह समस्त भूषणों से सम्पन्न था ओर पुष्पों के बाणों बाल़ा तथा कुसुमों के धनुष वाला था ।४६। पूर्वजन्म की प्रिया

English

The Saintly lord Vasistha performed penance for their welfare. But Satyavratra did not understand his secret vow.

अध्याय १०१

श्लोक 40

तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् ।आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकंपनम्

tasya niśvāsavātena raja uddhūyate mahat / ādityapathamāvṛtya saptāhaṃ bhūmikaṃpanam

हिन्दी अर्थ

रति को कटाक्ष के द्वारा आनन्दित कर रहा था।वह रति भी महान आनन्द के सागर में मग्न होकर अपने स्वामी को देखती हुई आनन्द को. प्राप्त हुई थो ।४७। महाराज्ञी उत दोनों रति और कामदेव को भक्ति से निर्भर मानस वाले तथा परम प्रसन्न अन्तरात्मा वाले देखकर मन्दस्मित

English

His wife named Satyavrata, born of the family of Kaikeyas, gave birth to Hari£candra, a sinless son.

अध्याय १०१

श्लोक 41

सविस्फुलिङ्गं सज्वारं सधूममतिदारुणम् ।तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे

savisphuliṅgaṃ sajvāraṃ sadhūmamatidāruṇam / tena rājanna śaknomi tasminsthātuṃ sva āśrame

हिन्दी अर्थ

मुखकमल वाली हुई थी ओर लज्जा से नम्रमुखो उस रति को देखकर श्यामला से यह बोली थी ।४८ है श्यामले ! इसको स्नान कराकर वस्त्रों और कांची आदि भूषणों से भूषित करके पूर्व को ही भाँति शीघ्र यहाँ लाओ

English

Vinaya and Sudeva were the two sons of Caficu. Sudeva was the conqueror of all K$atriyas. Hence, he is remembered as Vijaya.

अध्याय १०१

श्लोक 42

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया ।तेजस्ते सुमहद्विष्मुस्तेजसाप्याययिष्यति

taṃ vāraya mahābāho lokānāṃ hitakāmyayā / tejaste sumahadviṣmustejasāpyāyayiṣyati

हिन्दी अर्थ

तदाज्ञां शिरसा धूत्वा श्यामा सवं तथाकरोत् ।

English

Since that king indulged in vice, he was dethroned by the Haihayas, Talajanghas, Sakas, Yavanas, Kambojas, Paradas and Pahlavas.

अध्याय १०१

श्लोक 43

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहते सुरे ।त्वं हि तस्य वधार्थाय समर्थः पृथिवीपते

lokāḥ svasthā bhavantvadya tasminvinihate sure / tvaṃ hi tasya vadhārthāya samarthaḥ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविभिवंसिष्ठाद्य वेवाहिकविधानतः

English

It has already been mentioned that the kingdom

अध्याय १०१

श्लोक 44

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व यतो ऽनघ ।न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाल्पेन शाक्यते

viṣṇunā ca varo datto mama pūrva yato 'nagha / na hi dhundhurmahāvīryastejasālpena śākyate

हिन्दी अर्थ

कारयामास दम्पत्योः पाणिग्रहशमंगलम् ।

English

The Yavanas, Paradas, Kambojas. Pahlavas(and Sakas), these five clans (of kings) attacked for and on behalf of the Haihayas.

अध्याय १०१

श्लोक 45

निर्दग्धुं पृथिवीपालैरपि वर्षशतैरपि ।वीर्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासदम्

nirdagdhuṃ pṛthivīpālairapi varṣaśatairapi / vīryaṃ hi sumahattasya devairapi durāsadam

हिन्दी अर्थ

साधुसाध्विति शंसंतस्तष्टुवुलंलितांबिकाम्

English

When he had been deprived of his kingdom, Bahu renounced his abode and entered the forest. Accompanied by his wife, the noblc-souled king performed a penance.

अध्याय १०१

श्लोक 46

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना ।कुवलाश्वं तु तं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे

evamuktastu rājarṣiruttaṅkena mahātmanā / kuvalāśvaṃ tu taṃ prādāttasmin dhundhunivāraṇe

हिन्दी अर्थ

व्यज्ञापयदिदं वाक्यं भक्तिनिर्भरमानसः

English

Once that king, though disabled, went to fetch water. On account of old age and weakness, he passed away in the middle.

अध्याय १०१

श्लोक 47

भगवन्न्यस्तशस्भो ऽहमयं तु तनयो मम ।भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

bhagavannyastaśasbho 'hamayaṃ tu tanayo mama / bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

यददग्धमी शनेत्रोण वपुर्मे ललितांबिके ।

English

His wife, a member of the family of Yadu, was pregnant and she had gone after him. Poison had been adminis- tered to her by her co-wife with a desire to kill the child in the womb.

अध्याय १०१

श्लोक 48

स तमादिश्य तनयं धुन्धुमाग्णमच्युतम् ।जगाम स वनायैव तपसे शंसितव्रतः

sa tamādiśya tanayaṃ dhundhumāgṇamacyutam / jagāma sa vanāyaiva tapase śaṃsitavrataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्ता परमेशानी तमाह मकरध्वजम्

English

She lit the funeral pyre of her husband and got on to it. On seeing her, Aurva, the grand-son of Bhrgu, made her desist from it out of mercy.

अध्याय १०१

श्लोक 49

कुवलाश्वस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमाश्रितः ।सहक्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः

kuvalāśvastu dharmātmā piturvacanamāśritaḥ / sahakrairekaviṃśatyā putrāṇāṃ saha pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

उस महाराज्ञी को आज्ञा को शिर पर धारण करके उस श्यामला ने साब कुछ वैसा ही कर दिया या । वसिष्ठ आदि ब्रह्मियों के द्वारा वैवाहिक विधान किया गया था ।५०। उन दुस्‍्पतियों का पाणिग्रहण का मङ्गल किया गया जो सभी अध्सराओं के द्वारा नृत्य ओर गोत आदि से समन्वित था।

English

She gave birth to the child developed in her womb along with the poison. She gave birth to a righteous son named Sagara who became very powerful.

अध्याय १०१

श्लोक 50

प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे ।तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा

prāyāduttaṅkasahito dhundhostasya nivāraṇe / tamāviśattato viṣṇurbhagavānsvena tejasā

हिन्दी अर्थ

।५१। यह सब कुछ देखकर महेन्द्र आदि देवगण तथा तपोधन ऋषियों ने

English

Aurva performed Jalakarman and other post-natal holy rites of the noble-soulcd prince. He taught him Vedas and Sacred scriptures. Thereafter, he taught him how to dis- charge missiles and miraculous weapons.

अध्याय १०१

श्लोक 51

उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया ।तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्

uttaṅkasya niyogāttu lokānāṃ hitakāmyayā / tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahānabhūt

हिन्दी अर्थ

«२ . अह्याष्ड पुराण

English

On being hit, hurt and killed by the noble-souled, heroic Sagara, all of them sought refuge in Vasistha, desirous of shelter.

अध्याय १०१

श्लोक 52

अद्य प्रभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति ।दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः संमतात्समवाकिरन्

adya prabhṛtyeṣa nṛpo dhundhumāro bhaviṣyati / divyaiḥ puṣpaiśca taṃ devāḥ saṃmatātsamavākiran

हिन्दी अर्थ

अच्छा हुआ-अच्छा हुआ --यह कहकर लखिताम्बा को स्तुति की थी

English

On seeing them filled with humility, the great sage granted them freedom from fear and restrained Sagara.

अध्याय १०१

श्लोक 53

देवदुन्दुभयश्चैव प्रणेदुर्हि तदा भृशम् ।स गत्वा पुरुषव्याघ्रस्तनयैः सह वीर्यवान्

devadundubhayaścaiva praṇedurhi tadā bhṛśam / sa gatvā puruṣavyāghrastanayaiḥ saha vīryavān

हिन्दी अर्थ

सबसे-परम सन्तृष्ट होते हुए नमो मडल से पुष्पों की वर्षा थी । बे दोनों भी बहुत परसम्न हुए थे और उन्होंने महा भक्ति से ललितेश्वरी को प्रणाम किया था ।१३। बे दोनों-ललितेश्वरी के समोप में समागत होकर दोनों हाथों को जोड़कर समीप में स्थित हो गये थे ? इसके अनन्तर कामदेव भी महे-

English

Remembering his own vow and on hearing the prescriptive words of i his preceptor, Sagara struck off their customary observances of caste and other characteristics, and made them change their guise and garments.

अध्याय १०१

श्लोक 54

समुद्रं खानयामास वालुकापूर्णमव्ययम् ।तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा

samudraṃ khānayāmāsa vālukāpūrṇamavyayam / tasya putraiḥ khanadbhiśca vālukāntarhitastadā

हिन्दी अर्थ

शवरी को प्रणाम करके भक्ति भाव से परिपूर्ण मन बाला होकर इस वाक्य को बोला था ।५४ हें ललिताम्विके ! शम्भु के नेत्र से जो मेरा शरीर दग्ध हो गया था बह आपके कूपा कटाक्ष ये पुनः प्राप्त हो गया है।५५। मैं आपका ही पुत्र हूँ । किसी भो सेवा में मुझे नियुक्त कीजिए । इस प्रकार से

English

After conquering the whole of the Earth by means of righteous victory, the king took initiation for the horse sacrifice and made the sacrificial horse go round the world.

अध्याय १०१

श्लोक 55

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् ।मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव

dhundhurāsāditastatra diśamāśritya paścimām / mukhajenāgninā kruddho lokānudvartayanniva

हिन्दी अर्थ

जब परमेशानी से कहा गया था ठो उम देवो ने कामदेव से कहा या

English

After coming within the path of his vision and being alflicted by its fiery splendour, all those princes were burned; only four sons survived.

अध्याय १०१

श्लोक 56

वारि सुस्राव चोगेन महोदधिरिवोदये ।सोमस्य सो ऽसुरश्रेष्ठो धारोर्मिकलिलो महान्

vāri susrāva cogena mahodadhirivodaye / somasya so 'suraśreṣṭho dhārormikalilo mahān

हिन्दी अर्थ

सहसुकोटयः कामा मस्प्रसादात्वदुद्भवाः ।

English

They were Barhiketu, Suketu, Dharmaratha and the heroic Paficajana. They perpetuated the line of the lord.

अध्याय १०१

श्लोक 57

तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रय उर्वरिता मृधे ।ततः स राजातिबलो राक्षसं तं महाबलम्

tasya putrāstu nirdagdhāstraya urvaritā mṛdhe / tataḥ sa rājātibalo rākṣasaṃ taṃ mahābalam

हिन्दी अर्थ

स्वभार्यातिरह शंकी देहस्यार्ध प्रदास्यति ।

English

V V. 138- 139 describe the ways of hair-dressing etc. of these tribes.

अध्याय १०१

श्लोक 58

आससाद महातेजा धुन्धुं बन्धुनिबर्हणम् ।तस्य वारिमयं वेगमपि वत्स नराधिपः

āsasāda mahātejā dhundhuṃ bandhunibarhaṇam / tasya vārimayaṃ vegamapi vatsa narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रयातोऽसौ कातरात्मा त्वद्बाणाहतमानसः

English

Tell us by what procedure were the numerous, highly mighty and valorous sons of Sagar.i, sixty thousand in number were born.

अध्याय १०१

श्लोक 59

योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा ।निरस्यन्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्

yogī yogena vahniṃ ca śamayāmāsa vāriṇā / nirasyantaṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam

हिन्दी अर्थ

त्वल्निदां ये करिष्यन्ति त्वयि वा विमुखाशयाः ।

English

Sagara had two wives who had dispelled their sins by means of their penance. The elder of the two was the daughter of Vidarbha named Kesinl.

अध्याय १०१

श्लोक 60

उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः ।उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने

uttaṅkaṃ darśayāmāsa kṛtakarmā narādhipaḥ / uttaṅkaśca varaṃ prādāttasmai rājñe mahātmane

हिन्दी अर्थ

ये पापिष्ठा दुरात्मानो मड्भक्तद्रोहिणश्च हि ।

English

The sixty thousand sons emerged from the gourd- like lump of foetus. He then placed them (the pieces of the foetus) in the pot filled with ghee.

अध्याय १०१

श्लोक 61

ददतश्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्य धुष्यताम् ।धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्

dadataścākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiścāpya dhuṣyatām / dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam

हिन्दी अर्थ

श्री देवी ने कहा-हे वत्स ! आओ, है मनोजजन्मन् आपको. अव कुछ भी कहीं पर भय नहीं है है अव्याहत वाशों बाले ! मेरे प्रसाद से आप सम्पूर्ण जगत को मोहित करो ।७ तुम्हारे बाणों के पातन से धैय के विष्लक होने से शम्भु पर्वत हितवान् की सुता पावंठी को शीघ्र ही व्याह लेंगे

English

For the perpetuation of the line of Iksvaku, Vasi- stha of great brilliance, begot Asmaka of the wife of Kalma- sapada.

अध्याय १०१

श्लोक 62

पुत्राणां चाक्षयांल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः ।तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते

putrāṇāṃ cākṣayāṃllokānsvarge ye rakṣasā hatāḥ / tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate

हिन्दी अर्थ

मेरे प्रसाद से तुमसे समुत्पन्न सहस्नों करोड़ कामदेव सबके ?हो में प्रवेश करके उत्तम रति को देंगे ॥५६। मेरे प्रसाद से क्र भो भगवान सम्भु जिनको कि वैराग्य हो गया हे,तुम्हारे देह को द्ध करने में समय नहीं होंगे ।६०। भव को मोहित करने बाला कामदेब सब प्राणियों में अहृश्य

English

Rama, Bharata, Satrughna and Laksmana of great strength were the sons of Dasaratha. Rama was heroic, con- versant with Dharma and well-known in the worlds.

अध्याय १०१

श्लोक 63

भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयांसौ तु तौ स्मृतौ ।धैन्धुमारिर्दृढाश्वश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

bhadrāśvaḥ kapilāśvaśca kanīyāṃsau tu tau smṛtau / dhaindhumārirdṛḍhāśvaśca haryaśvastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्ति वाला होकर रहेगा । अपनो भार्या के बिरह को आशंका वाला देह के आधे भाग को दे देता । तुम्हारे बाण से आहत मानस वाले यह कातरात्मा होकर प्रयाण कर गये हैं ।६१॥ आज से लेकर है कन्दर्प ! महान् मेरे प्रसाद से जो तेरी निन्दा करेंगे अथवा तुझसे विमुख विचार वाले होंगे उनको

English

Satrughna went to Madhuvana and killed Lavana, son of Madhu. There the city of Mathura was founded by Satrughna.

अध्याय १०१

श्लोक 64

हर्यश्वस्य निकुंभो ऽभूत्क्षात्रधर्मरतः सदा ।संहताश्वो निकुंभस्य सुतो रणविशारदः

haryaśvasya nikuṃbho 'bhūtkṣātradharmarataḥ sadā / saṃhatāśvo nikuṃbhasya suto raṇaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

अवश्य ही नपु सकता जम्म-जन्मों में हो जायगी ।६२। जो पापिष्ठ हैं और मेरे भक्तों के द्रोही हैं उनको अगम्या अर्थात् न गमन करने के योग्य नारियों में गिराकर विनाश करदो

English

Subahu and Surasena were the sons of Satrughna. They were born of the princess of Vidcha. They ruled over the city of Mathura.

अध्याय १०१

श्लोक 65

कृशाश्वश्चाकृताश्वश्च संहताश्वसुतावुभौ ।तस्य पत्नी हैमवती सती माता दृषद्वती

kṛśāśvaścākṛtāśvaśca saṃhatāśvasutāvubhau / tasya patnī haimavatī satī mātā dṛṣadvatī

हिन्दी अर्थ

तेषां कामसुखं सर्व संपादय समीव्सितम्

English

Angada and Candraketu were the two sons of Laksmana. Their territories at the border of the Himalaya mountain were very prosperous and flourishing.

अध्याय १०१

श्लोक 66

विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्य प्रसेनजित् ।युवनाश्वसुतस्तस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

vikhyātā triṣu lokeṣu putraścāsya prasenajit / yuvanāśvasutastasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीललितादेव्या कृताज्ञावचनं स्मरः ।

English

In the territory of Karapatha (?) the city of An- gada was called Angada. Candracakra, the splendid city of Candraketu is well known.

अध्याय १०१

श्लोक 67

अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता ।अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

atyantadhārmikā gaurī tasya patnī pativratā / abhiśastā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā

हिन्दी अर्थ

बहवः शोभनाकारा मदना विश्‍वमोहनाः ।

English

The heroic Taksa and Puskara were the sons of Bharata. The cities of those two noble souls were situated in the realm of the Gandharvas.

अध्याय १०१

श्लोक 68

तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह ।मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः

tasyāstu gaurikaḥ putraścakravartī babhūva ha / māndhātā yauvanāśvo vai trailokyavijayī nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

बसंतेन च मित्रं ण सेनान्या शीतरोचिया ।

English

Those people who are conversant with the Puraias sing this Gatha (lyrical verse). It concerns Rama. It consists of facts due to the greatness of that intelligent one.

अध्याय १०१

श्लोक 69

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका द्विजाः ।यावत्सूर्य उदयते यावच्च प्रतितिष्ठति

atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā dvijāḥ / yāvatsūrya udayate yāvacca pratitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

पु स्कोकिलगलत्स्वानकाकलीभिश्र संयतः ।

English

Earlier, proceeding in search of Sita's whereabouts, Rama the bull among men (the powerful leader), the king of great fame slew (Ravana) the descendant of Pulastya, the demon who had committed sins.

अध्याय १०१

श्लोक 70

सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ।तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत्

sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate / tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat

हिन्दी अर्थ

४३४ अद्माष्ड पुराण

English

He had Sattva (purest) qualities (or he had great inherent strength). He was richly endowed with good qualities. He shone with his own brilliance. Thus Rama, the son of Dasaratha, shone surpassing the sun and fire.

अध्याय १०१

श्लोक 71

साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।पतिव्रता च ज्येष्ठा च भातॄणामयुतस्य सा

sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi / pativratā ca jyeṣṭhā ca bhātṝṇāmayutasya sā

हिन्दी अर्थ

जिनके हृदय मेरी पूजा में ओर मेरे भक्तों में आदर करने वाले हैं

English

The two sons of that powerful king were like him. They are well known as Kusa and Lava. Understand their territories.

अध्याय १०१

श्लोक 72

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन्सुतन्प्रभुः ।पुरुकुत्समंबरीषं मुचुकुन्दं च विश्रुतम्

tasyāmutpādayāmāsa māndhātā trīnsutanprabhuḥ / purukutsamaṃbarīṣaṃ mucukundaṃ ca viśrutam

हिन्दी अर्थ

उनको समस्त कार्य का सुख दो ओर उनका अभीष्ट पूर्ण कर दो ।६४। काम- देव ने इस श्री ललितादेवी के आज्ञा वचन को शिर से ग्रहण करके फिर हाथों को जोड़े हुए वह कामदेव वहाँ से निकल कर चला गया या

English

De identifies it with Ujjain but our text locates it on the ridges, of the Vindhya mountain.

अध्याय १०१

श्लोक 73

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः ।नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चात्मजः

aṃbarīṣasya dāyādo yuvanāśvo 'paraḥ smṛtaḥ / narmadāyāṃ samutpannaḥ saṃbhūtastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

उस कामदेव के समस्त रोमों के छिद्टों से उठे हुए बहुत से परम शोभन आकार वाले कामदेव सम्पूर्ण विश्व को मोहन करने वाले वे ।६६। कामदेव ने उन बहुत से अनङ्कों के द्वारा इस सम्पूर्ण जगत के मंडल को मोहित कर दिया था और फिर भगवान् घम्भु पर बिजय पाने की इच्छा से स्याणु के

English

Atithi, the virtuous-soulcd son of Kusa was fond of entertaining guests. The famous king named Ni$adha was the son of Atithi.

अध्याय १०१

श्लोक 74

संभूतस्यात्मजः पुत्रो ङ्यनरण्यः प्रतापवान् ।रावणेन हतो येन त्रैलोक्यं विजितं पुरा

saṃbhūtasyātmajaḥ putro ṅyanaraṇyaḥ pratāpavān / rāvaṇena hato yena trailokyaṃ vijitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

आश्रय में प्राप्त हो गया था ।६७। अपने मित्र वसम्त के साथ तथा सेनानी शीतांशु केईमहित पीठमर्द राग से संयुत एवं अन्द बायु के सहित और पु स्को- किल के निकले हुए शब्द की कांकलियों से समंवित-श्रृज्ञार बोर सम्पन्न रति से आलिज़ित वपु वाला कामदेव जयशील धनुष को हिलाता हुआ

English

He learned five hundred Samhitas fiom Pausyanji. Yoga was learnt from him by the intelligent Yajfiavalkya.

अध्याय १०१

श्लोक 75

तेन दृश्योनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः ।हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे च सुमतिर्नृपः

tena dṛśyonaraṇyasya haryaśvastasya cātmajaḥ / haryaśvāttu dṛṣadvatyāṃ jajñe ca sumatirnṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

अबीरों का अग्रगामी होकर मदन के अरि शिव के समक्ष में पहुँचकर निडर होकर समास्थित हो गया था

English

Va. 205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings ( ) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 76

तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः ।आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणिः प्रभुः

tasya putro 'bhavadrājā tridhanvā nāma dhārmikaḥ / āsīttridhanvanaścāpi vidvāṃstrayyāruṇiḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

दूरीचकार वेराग्यं तपस्तत्त्याज दुष्करम्

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 77

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः ।तेन भार्या विदर्भस्य त्दृता हत्वा दिवौकसः

tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūnmahābalaḥ / tena bhāryā vidarbhasya tdṛtā hatvā divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

निशश्वास वहज्शर्व: पांडुरं गण्डमंडलम् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 78

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्टानं प्रापितेष्विह ।कामाद्बलाच्च मोहाच्च संहर्षेण बलेन च

pāṇigrahaṇamantreṣu niṣṭānaṃ prāpiteṣviha / kāmādbalācca mohācca saṃharṣeṇa balena ca

हिन्दी अर्थ

नन्दिभृ'गिमहाकालप्रमुखेर्गणमंडलैः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 79

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता ।तमधर्मेण संयुक्तं पिता भय्यारुणो ऽत्यजत्

bhāvinor'thasya ca balāttatkṛtaṃ tena dhīmatā / tamadharmeṇa saṃyuktaṃ pitā bhayyāruṇo 'tyajat

हिन्दी अर्थ

तपश्चर्या में स्थित भगवान् चनदचूड़ को सायकों से तडिति करने लगा था । इसके पश्चात् काम के बाणों से शम्भु ताडित हुए ये और उन्होने वैराग्य को दूर कर दिया था तथा दुष्कर तप को त्याग दिया था

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 80

अपध्वंसेति बहुशो वदन्क्रोधसमन्वितः ।पितरं सो ऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः

apadhvaṃseti bahuśo vadankrodhasamanvitaḥ / pitaraṃ so 'bravīdekaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त नियमों को छोड़कर शम्भु धेये त्याग देने वाले कर दिये गये थे । अब तो उसी पावेतो का ध्यान करके बारम्बार काम से आतुर हो गये थे । ।७२। शिव नि:श्वास ले रहे ये और उनका गंड मंडल पाण्डुर हो गया था। अश्रु निकल रहे थे तथा धेय के विष्लव होने से विरही बहुत ही संताप

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 81

पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय ।नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन

pitā cainamathovāca śvapākaiḥ saha varttaya / nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana

हिन्दी अर्थ

युक्त हो गये थे । बारम्बार पूवं में देखी हुई गिरि की सुता का अनुस्मरण करने लगे ये ।७३। कामदेव के बाणों को अग्नि से संतप्त होते हुए शिव के दाह को दूर करने में न तो चन्द्रेश्वा और न गंगा समर्थ हुए थे ।७४। नन्दी- भूज़ी--और महाकाल आदि प्रमुखो केद्वारा लाई हुई पुष्पों की शय्या में

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 82

इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचना द्विभोः ।न चैनं वारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः

ityuktaḥ sa nirākrāmannagarādvacanā dvibhoḥ / na cainaṃ vārayāmāsa vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

शिव बार-बार लोट लगा रहे ये ।७५। नग्दो के हाथ का सहारा ग्रहण करके फिर दूसरी पुष्पों को शय्या पर भो पहुँचे ये । दूसरी पुष्पों की शय्या पर पहुँचकर भी बार-बार विशेष चेष्टा शान्ति पाने के लिए की थो ।७६। किन्तु उनके देह का काम उवरोत्न्न सन्ताप पुष्पों की शय्या से--चन्द्रकला से

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 83

स तु सत्यव्रतो धीमाञ्श्वपाकावसथान्तिके ।पित्रा त्यक्तो ऽवसद्धीरः पिता चास्य वनं ययौ

sa tu satyavrato dhīmāñśvapākāvasathāntike / pitrā tyakto 'vasaddhīraḥ pitā cāsya vanaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

निर्गत अभृत से और हिमानो के जल से भो शान्त नहीं हुआ था

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 84

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ।समा द्वादश संपूर्मास्तेनाधर्मेण वै तदा

tasmiṃstu viṣaye tasya nāvarṣatpākaśāsanaḥ / samā dvādaśa saṃpūrmāstenādharmeṇa vai tadā

हिन्दी अर्थ

तदालोकनतोऽदूरमनं गातिमवर्शायत् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 85

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः ।संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

dārāṃstu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ / saṃnyasya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छोलवणंनरतस्तद्रूपालोकनोत्सुक. ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 86

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमंपुत्रमौरसम् ।शिष्टानां भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन वै

tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃputramaurasam / śiṣṭānāṃ bharaṇārthāya vyakrīṇādgośatena vai

हिन्दी अर्थ

तच्चारुभोगसंकल्पमालाकरसुमालिकः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 87

तं तु बद्धं गले दृष्टवा विक्रयार्थं नरोत्तमः ।महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः

taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭavā vikrayārthaṃ narottamaḥ / maharṣiputraṃ dharmātmā mokṣayāmāsa suvrataḥ

हिन्दी अर्थ

अवलोक्य विवाहाय भृशमुद्यमवानभूत्

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 88

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् ।विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकंपार्थमेव च

satyavrato mahābuddhirbharaṇaṃ tasya cākarot / viśvāmitrasya tuṣṭyarthamanukaṃpārthameva ca

हिन्दी अर्थ

ते अपने शरोर की बढ़ो हुई ज्वाला को बार-बार शम भी कर रहे थे और शिला के रू में जो हिम का जल के पट्ट ये उन पर भी शिव जाकर बे थे। यहां पर फिर वे शेल सुता के बित कों तखों ते लिखने लग गये ये ।७८। उक्ष चित्र के आलोकन से बहुत ही कामाति बढ़ गयो थी । उसका

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 89

सो ऽभवद्गालवो नाम गले बद्धो महातपाः ।महर्षिः कौशिकस्तात तेन वीरेण मोक्षितः

so 'bhavadgālavo nāma gale baddho mahātapāḥ / maharṣiḥ kauśikastāta tena vīreṇa mokṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

आलेखन ऐसा किया था जो लज्जा से नीचे को ओर मुख बाली थी और कटाक्ष से देख रही थी ।७६। उस चित्र के पट्ट को शिव ने रोमाडिचत अङ्भों पर प्रक्षिप्त कर लिया या । उस समय बड़ा भारी चिन्ता का सङ्ग था और बहुत ही अधिक रति करते की सम्पत्ति थी। विषमेक्षण बहुत

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 90

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया ।विश्वामित्रकलत्रं च बभार विनये स्थितः

tasya vratena bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā / viśvāmitrakalatraṃ ca babhāra vinaye sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अधिक मदन के ताप से व्यथित हो गये थे ।६०। शिव पावेतो ही को सब ओर देख रहे थे और उसो में अपना मन लगा लिया था । उन्माद से उप- पन्न उसी के माय संलाप करते थे ।८१। उनके हृदय में केवल पावंती ही थी और वे तच्चित्त और उसी में परायण हो गये ये । उत्त पावंती की कथा

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 91

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च जलेचरान् ।विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमनयत्ततः

hatvā mṛgānvarāhāṃśca mahiṣāṃśca jalecarān / viśvāmitrāśramābhyāse tanmāṃsamanayattataḥ

हिन्दी अर्थ

रूपिणी सुधा से सब दिन और पूरो रात व्यतीत की थी।८२। उसके ही शील स्वभाव के वर्णन में वे निरत थे और उसके हो रूप के अवलोकन में उत्सुक हो गये थे । उसके साथ भोग के संकल्यों की माला कर में लेकर सुमालिक हो गये थे । शिव तन्मयता को प्राप्त होकर बहुत ही अधिक

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 92

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् ।पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते

upāṃśuvratamāsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm / piturniyogādabhajannṛpe tu vanamāsthite

हिन्दी अर्थ

संतप्त हुए थे ।८३। बह धूर्जेटि इस कामदेव की वीमारी को जिसकी कोई भी चिकित्सा नहीं थो जब लिव ने देखा था तो फिर वे विवाह करने के लिए बहुत ही अधिक उदयमवान हुए बे

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 93

अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तः पुरं पुनिः ।याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत

ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥ puraṃ puniḥ / yājyotthānyāyasaṃyogādvasiṣṭhaḥ paryarakṣata

हिन्दी अर्थ

इत्थं विमोह्य तं देवं कन्दर्पो ललिताज्ञया ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 94

सत्यव्रतः सुबाल्यात्तु भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् ।वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना

satyavrataḥ subālyāttu bhāvinor'thasya vai balāt / vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa manyunā

हिन्दी अर्थ

सखीसह्र॑ : सिषिचे नित्यं शीतोपचारकेः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 95

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् ।न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै

pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrātparityaktaṃ svamātmajam / na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena vai

हिन्दी अर्थ

अप्रतीकारपुरुषं बिरहं दुहितुः शिवे ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 96

पाणिग्रहममन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।एवं सत्यव्रतस्तां वै हृतवान्सप्तमे पदे

pāṇigrahamamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade / evaṃ satyavratastāṃ vai hṛtavānsaptame pade

हिन्दी अर्थ

अवलोक्य स शेलेन्द्रो महादुःखमवाप्तवाच् ॥€०

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 97

जानन्धर्मान्वसिष्ठस्तु नवमन्त्रानिहेच्छति ।इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

jānandharmānvasiṣṭhastu navamantrānihecchati / iti satyavrato roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot

हिन्दी अर्थ

भद्रे त्वं तपसा देवं तोषयित्वा महेश्वरम् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 98

गुणबुद्ध्या तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तपः ।न तु सत्यव्रतो ऽबुध्यदुपांशुव्रतमस्य वै

guṇabuddhyā tu bhagavānvasiṣṭhaḥ kṛtavāṃstapaḥ / na tu satyavrato 'budhyadupāṃśuvratamasya vai

हिन्दी अर्थ

चकार पतिलाभाय पावंती दुष्करं तप:

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 99

तस्मिंस्तु परमो रोषः पितुरासीन्महात्मनः ।तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः

tasmiṃstu paramo roṣaḥ piturāsīnmahātmanaḥ / tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣatpākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

ललिता देवी की आज्ञा से उस कन्दं ने इस तरह से शिव को विमोहित करके फिर उसने पार्वती को अपने बाणों से अभितप्त कर दिया था ।६५। बड़े हुए विरह की ज्वाला से मलिन भ्वासों की वायुओं से उसके अधर दल सूख गये थे और उसके कपोल वाण्डु वर्ण के हो गये थे

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 100

तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि ।कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति

tena tvidānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi / kulasya niṣkṛtiḥ svasya sṛteyaṃ ca bhavediti

हिन्दी अर्थ

पावती को आहार में--शयन में-- स्नान में कही भी धैय नहीं होता था । सहस्रो सियाँ नित्य ही शीतल उपचारों से उसका सेसन किया करती थीं ।६७। बार-बार तापमान होती हुई वह फिर-फिर कर बेचन हो जाती थी । कामाग्नि से जो अधिक थी वह उस रोग की शान्ति नही प्राप्त कर सकी थी

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 101

ततो वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न वारयत् ।अभिषेक्ष्याम्यहं नष्टे पश्चादेनमिति प्रभुः

tato vasiṣṭho bhagavānpitrā tyaktaṃ na vārayat / abhiṣekṣyāmyahaṃ naṣṭe paścādenamiti prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अपने शरीर के सन्तापन से उसने पिता के भी खेद को वढा दिया था

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 102

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहन्बली ।अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

sa tu dvādaśavarṣāṇi dīkṣāṃ tāmudvahanbalī / avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसका कुछ भी प्रतिकार नहीं या ऐसा शिव के विषय में दुहिता के बिरह को देखकर शेलराज को महान दुःख प्राप्त हो गया था ।६०। पिता ने उसको प्रेरणा दी थी कि है भद्रे ! तुम तप के द्वारा महेश्वर को असन्न करो और नको अपना भर्चा श्राप्त करो ।६१। हिमवान् पर्वत के शिक्षर पर एक गौरी

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 103

सर्वकामदुघां धेनुं स ददर्श नृपात्मजः ।तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमच्चैव क्षुधान्वितः

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sa dadarśa nṛpātmajaḥ / tāṃ vai krodhācca mohācca śramaccaiva kṣudhānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

४३८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 104

दस्युधर्मगतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः ।सतु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्

dasyudharmagato dṛṣṭvā jaghāna balināṃ varaḥ / satu māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān

हिन्दी अर्थ

शिखर नाम वाली चोटी है उस पर पावंती ने पति के लाम प्राप्त करने के लिये बड़ा ही महान दुष्कर तफ किया था । शीत में जल में निवास करती थी ओर ग्रीष्म में अग्नि के मध्य में रही यो । सूर्य में इष्टि लगाकर उसने घोर तप किया

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 105

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत् ।प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम्

bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭhastaṃ tadātyajat / provāca caiva bhagavānvasiṣṭhastaṃ nṛpātmajam

हिन्दी अर्थ

अङ्गीचकार तां भार्या वेवाहिकविधानतः ॥

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 106

पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुम पोह्य वै ।यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम

pātayeyamahaṃ krūra tava śaṅkuma pohya vai / yadi te trīṇi śaṅkūni na syurhi puruṣādhama

हिन्दी अर्थ

तया च रममाणोऽसौ बहुकालं महेश्वरः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 107

पितुश्चापारितोषेण गुरोर्देगध्रीवधेन च ।अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

pituścāpāritoṣeṇa gurordegadhrīvadhena ca / aprokṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनः केलासमागत्य समस्ते: प्रमथेः सह ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 108

एवं स त्रीणि शङ्कूनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः ।त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः

evaṃ sa trīṇi śaṅkūni dṛṣṭvā tasya mahātapāḥ / triśaṅkuriti hovāca triśaṅkustena sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वतीमानिनायाद्रिनाथस्य प्रीतिमावहत् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 109

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते ।ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे

viśvāmitrastu dārāṇāmāgato bharaṇe kṛte / tatastasmai varaṃ prādāttadā prītastriśaṅkave

हिन्दी अर्थ

रममाणस्तया सार्धं कैलासे मन्दरे तथा ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 110

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रेनृपात्मजः ।सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः

chandyamāno vareṇātha guruṃ vavrenṛpātmajaḥ / saśarīro vraje svargamityevaṃ yācito varaḥ

हिन्दी अर्थ

विन्ध्याद्रौ हेमशैले च मलये पारियात्रके

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 111

अनावृष्टिभये तस्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके ।अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये योजयामास तं मुनिः

anāvṛṣṭibhaye tasmiñjāte dvādaśavārṣike / abhiṣicya rājye pitrye yojayāmāsa taṃ muniḥ

हिन्दी अर्थ

भुव्यत्यजत्सापि वल्लौ कृत्तिकासु स चाक्षिपत् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 112

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ।सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत्प्रभुः

miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ / saśarīraṃ tadā taṃ vai divamāropayatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ताश्च गङ्भाजलेऽभुञ्चन्सा चेव शरकानने

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 113

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत् ।अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः

miṣatastu vasiṣṭhasya tadadbhutamivābhavat / atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā janāḥ

हिन्दी अर्थ

उसी तप से तुष्ट होकर जिव ने उसका सान्निव्य किया था। उस पर्ती को शिव ने वैवाहिक विधि से अपनी भार्या बनाना स्वीकार कर लिया था ।९४ इसके पश्चात शिव ने सप्त्यं के द्वारा प्राथिता उस अहियति के द्वारा प्रदान की हुई नलिनेक्षण पुत्री का उद्वाह कर लिया था

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 114

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिविराजते ।देवैः सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः

viśvāmitraprasādena triśaṅkurdivirājate / devaiḥ sārddhaṃ mahātejānugrahāttasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

अपने श्वशुर के ही घर में औषधिप्स्व नगर में उन्होंने निवास किया था ।६६। फिर कॅलास पर आ गये थे और प्रमयों के साथ पार्वती को वहाँ ले आये ये तथा शेलराज की प्रीति भी प्राप्त कर ली यी ।९७ केलास में तया अन्दर में उस पार्वती के साथ रमण करते रहे ये । तथा विस्ध्य में--हेमशैल

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 115

तस्य सत्यरता नाम भार्या कैकयवंशजा ।कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

tasya satyaratā nāma bhāryā kaikayavaṃśajā / kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam

हिन्दी अर्थ

मे-मलयाचन में और पारियाविक में रमण किया था ।६८। अनेक स्थानों

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 116

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः ।अहर्ता राजसूयस्य सम्रडिति परिश्रुतः

sa tu rājā hariścandrastraiśaṅkava iti śrutaḥ / ahartā rājasūyasya samraḍiti pariśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

में महेश्वर ने रति प्राप्त को थी । इसके बाद उसमें अपना उम्रवीयं छोड़ा था जिसके सहन करने में वह असमथ हो गयी थी ।६६। इसने भी उस वीर्य को भूमि में--वह्ति मैं--कृतिकाओं 'मॅ--क्षिप्त कर दिया था। उन्होंने गज्जाजल में छोड़ दिया था और उसने शर कानन में छोड़ा था

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 117

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् ।हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हरीत उच्यते

hariścandrasya tu suto rohito nāma vīryavān / harito rohitasyātha cañcurharīta ucyate

हिन्दी अर्थ

तत्रोदभूतो महावीरो महासेनः षडाननः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 118

विनयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः ।चैता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः

vinayaśca sudevaśca cañcuputrau babhūvatuḥ / caitā sarvasya kṣatrasya vijayastena sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स वधंमानो दिवसे दिवसे तीव्रविक्रमः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 119

रुरुकस्तनयस्तस्य राजा धर्मार्थकोविदः ।रुरुकात्तु वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुर्विजज्ञिवान्

rurukastanayastasya rājā dharmārthakovidaḥ / rurukāttu vṛkaḥ putrastasmādbāhurvijajñivān

हिन्दी अर्थ

अथ तातकृतानुज्ञः सुरसेन्यपतिर्भवत् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 120

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः ।शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा

haihayaistālajaṅghaiśca nirasto vyasanī nṛpaḥ / śakairyavanakāṃbojaiḥ pāradaiḥ pahlavaistathā

हिन्दी अर्थ

शक्रेण दत्तां स गुहो देवसेनामुपानयत्

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 121

नात्यर्थं धार्मिको ऽभूत्स धर्म्ये सति युगे तथा ।सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै

nātyarthaṃ dhārmiko 'bhūtsa dharmye sati yuge tathā / sagarastu suto bāhorjajñe saha gareṇa vai

हिन्दी अर्थ

सा शक्रतनया देवसेना नाम यशस्विनी ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 122

भृगोराश्रममासाद्य ह्यौर्वैण परिरक्षितः ।अग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः

bhṛgorāśramamāsādya hyaurvaiṇa parirakṣitaḥ / agneyamastraṃ labdhvā tu bhārgavātsagaro nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

देवकायं सुसम्पाद्य जगाम श्रीपुरं पुन:

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 123

जघान पृथिवीं गत्वा तालजङ्घान्सहैहयान् ।शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः

jaghāna pṛthivīṃ gatvā tālajaṅghānsahaihayān / śakānāṃ pahlavānāṃ ca dharmaṃ nirasadacyutaḥ

हिन्दी अर्थ

बतंते जगतामृद्धधं तत्र तां सेवितु' ययौ

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 124

क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानां च धर्मवित् ।ऋषय ऊचुः कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्

kṣatriyāṇāṃ tathā teṣāṃ pāradānāṃ ca dharmavit / ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ sa sagaro rājā gareṇa saha jajñivān

हिन्दी अर्थ

यहां पर महान् सेनानी महावीर षडानन समुत्पन्न हुए ये गज्ञा के समीप में पहुँचाया गया था और धूजेटि वृद्धि को प्राप्त हुए ये ।१०१। वह प्रतिदिन बढ़ने लगे थे और परम तीव्र विक्रम वाले हुए थे । अपने ही पिता के द्वारा उसको शिक्षा दी गयी थी ओर उसने समस्त विद्याएँ प्राप्त कर ली

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 125

किमर्थं वा शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् ।धर्मान्कुलोचितान्क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः

kimarthaṃ vā śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām / dharmānkulocitānkruddho rājā nirasadacyutaḥ

हिन्दी अर्थ

थीं ।१०२। इसके पश्चात् पिता की आज्ञा श्राप्त करके देवों के सेनापति का पद ग्रहण कर लिया था। फिर उनने समस्त दानवों के साथ तारक को मार डाला था ।१०३। फिर तारक देत्य के वेध से सन्तोष शाली इन्द्र ने देवों की सेना दी थो ओर गुह देव सेना को प्राप्त हो गये वे । फिर शुक् की

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 126

सुत उवाच बाहोर्व्यसनिनस्तस्य त्दृतं राज्यं पुरा किल ।हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः

suta uvāca bāhorvyasaninastasya tdṛtaṃ rājyaṃ purā kila / haihayaistālajaṅghaiśca śakaiḥ sārddhaṃ samāgataiḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्री देवसेना नाम वाली यशस्विनी ने स्कन्द को अपना स्वामी ग्राप्त करने पर अधिक आनन्द प्राप्त किया था ।१०४-१०५। इस रोति से कामदेव ने

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 127

यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा ।हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्च गणास्तदा

yavanāḥ pāradāścaiva kāṃbojāḥ pahlavāstathā / haihayārthaṃ parākrāntā ete pañca gaṇāstadā

हिन्दी अर्थ

4 ब्रह्माण्ड पुराण

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 128

त्दृतराज्यस्तदाबाहुः संन्यस्य स तदा गृहम् ।वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पत्न्या तपो ऽचरत्

tdṛtarājyastadābāhuḥ saṃnyasya sa tadā gṛham / vanaṃ praviśya dharmātmā saha patnyā tapo 'carat

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विश्व को संमोहित कर दिया या । बह देवों के इस कार्य को पूर्ण करके फिर श्रीपुर में चला गया था हाँ पर परम पुष्प श्री नगर में परमेश्वरी ललिता जगतो की समृद्धि के वतमान रहती है । उसी की सेवा करने के लिए वह चला गया वा

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 129

कदाचिदप्यकल्पः स तोयार्थं प्रस्थितो नृपः ।वृद्धत्वाद्दुर्बलत्वाच्च ह्यन्तरा स ममार च

kadācidapyakalpaḥ sa toyārthaṃ prasthito nṛpaḥ / vṛddhatvāddurbalatvācca hyantarā sa mamāra ca

हिन्दी अर्थ

किमिदं श्रीपूरं नाम केन रूपेण वतंते । केन वा निमितं पूर्व तत्सवं मे निवेदय ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 130

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽप्यगात् ।सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया

patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'pyagāt / sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā

हिन्दी अर्थ

त्वमेव सवंसब्देहपङ्कशोषणभास्करः ॥

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 131

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्निं तं समारोहयत् ।और्वस्तं भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्धि न्यवर्त्तयत्

sā tu bhartuścitāṃ kṛtvā vahniṃ taṃ samārohayat / aurvastaṃ bhārgavo dṛṣṭvā kāruṇyāddhi nyavarttayat

हिन्दी अर्थ

कृत्वा वैवाहिकीं लीलां ब्रह्मादयः प्राथिता पुनः । व्यजेष्ट भण्डतामानमसुरं लोककण्टकम्

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 132

तस्याश्रमे तु गर्भं सा गरेण च तदा सह ।व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धर्मिकम्

tasyāśrame tu garbhaṃ sā gareṇa ca tadā saha / vyajāyata mahābāhuṃ sagaraṃ nāma dharmikam

हिन्दी अर्थ

तदा देवा महेन्द्राद्याः सन्तोषं बहु भेजिरे । अथ कामेश्वरस्यापि ललितायाश्च शोभनम् । निस्योपभोगसर्वार्थ मन्दिरं कतुं पुत्सुका: ॥

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 133

और्वस्तु जातकर्मादीन्कृत्वा तस्य महात्मनः ।अध्याप्य वेदाञ्छास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

aurvastu jātakarmādīnkṛtvā tasya mahātmanaḥ / adhyāpya vedāñchāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat

हिन्दी अर्थ

कुमारा ललितादेव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्धेकि विश्वकर्माणं सुराणां शिल्पकोविदम

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 134

ततः शकान्स यवनान्कांबोजान्पारदांस्तथा ।पह्लवांश्चैव निःशेषान्कर्तुं व्यवसितो नृपः

tataḥ śakānsa yavanānkāṃbojānpāradāṃstathā / pahlavāṃścaiva niḥśeṣānkartuṃ vyavasito nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

आहूय कृतसत्कारानूचिरे ललिताज्ञया ॥

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 135

ते हन्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना ।वसिष्ठं शरणं सर्वे संप्राप्ताः शरणैषिणः

te hanyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā / vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ sarve saṃprāptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यजी ने कहा--यह श्रीपुर नाम वाला वया है और यह किस स्वरूप से होता है । शव में इसका निर्माण किसने किया था--यह सब आप कृपया मुझको बतला दीजिए ।१। यह श्रीपुर कितना बडा है और इसका कया वर्ण है-हे प्रभो ! बहु सभी कुछ बठलाइए । आप ही एक ऐसे हैं जो

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 136

वसिष्ठो वीक्ष्य तान्युक्तान्विनयोन महामुनिः ।सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं तथा

vasiṣṭho vīkṣya tānyuktānvinayona mahāmuniḥ / sagaraṃ vārayāmāsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सभी प्रकार से सन्देह के पंक को सुखा देने वाले हैं ।२। श्री हयग्रीवजी ने कहा--जिस प्रकार से पूव में कहे हुए लक्षणों से युक्त चक्ररथ को प्रो करके महाभागानला परमेश्वरी ललिता समुत्पन्न हुई थी ।३। फिर ब्रह्मा आदि के द्वारा प्रार्थना किये जाने पर वैवाहिकी लीला करके उसने लोकों

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 137

सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर्वाक्यं निशम्य च ।जघान धर्मं वै तेषां वेषान्यत्वं चकार ह

sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca gurorvākyaṃ niśamya ca / jaghāna dharmaṃ vai teṣāṃ veṣānyatvaṃ cakāra ha

हिन्दी अर्थ

के लिए कष्टक भंडासुर पर विजय ग्राप्त की थी ।४। वहाँ पर महेन्द आदि देवगण बहुत ही अधिक स्तुष हुए ये । इसके उपरान्त कामेश्वर का और ललिता का परम शोभन नित्य उपभोग के समस्त अर्थों वाला एक मन्दिर का निर्माण करने के लिए सब देवगण उत्सुक हुए ये ।५। ललिता देवी के

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 138

अर्द्धं शाकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् ।यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च

arddhaṃ śākānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat / yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāṃbojānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कुपार ब्रह्मा-विष्णु और महेश्वर ये । इन्होंने वध्धकि विश्वकर्मा को जो कि शिल्प विश्वा का पण्डित चा !६। और असुरों का शिल्पी मय फो जो भाया में बड़ा कुशल था बुलाया था । इनका सत्कार करके ललिता की आज्ञा से उनसे सबने कहा था

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 139

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रुधारिणः ।निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

pāradā muktakeśāśca pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ / niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtāstena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

अधिकारिप्रुषा ऊचु:-

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 140

शका यवन कांबोजाः पह्लवाः पारदैः सह ।कलिस्पर्शा महिषिका दार्वस्छोलाः खशास्तथा

śakā yavana kāṃbojāḥ pahlavāḥ pāradaiḥ saha / kalisparśā mahiṣikā dārvascholāḥ khaśāstathā

हिन्दी अर्थ

भवन्तो सर्वेशास्त्रज्ञो घटनामागंकोविदों

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 141

सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मस्तेषां निराकृतः ।वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना

sarve te kṣatriyagaṇā dharmasteṣāṃ nirākṛtaḥ / vasiṣṭhavacanātpūrvaṃ sagareṇa mahātmanā

हिन्दी अर्थ

युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधे:

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 142

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम् ।अश्वं वै चारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः

sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasundharām / aśvaṃ vai cārayāmāsa vājimedhāya dīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्या श्रीनगर्यो हि नानारत्नंरलढकरता:

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 143

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे ।वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe / velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकप्रियं चेतत्तन्नाम्नेव विरच्यताम्

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 144

स तं देशं सुतैः सर्वैः खानयामास पार्थिवः ।आसेदुश्च ततस्तस्मिन्खनन्तस्ते महार्मवे

sa taṃ deśaṃ sutaiḥ sarvaiḥ khānayāmāsa pārthivaḥ / āseduśca tatastasminkhanantaste mahārmave

हिन्दी अर्थ

इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ । विश्वकर्म मयौ नत्वा व्यभाषेतां तथास्त्विति

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 145

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् ।विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम्

tamādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim / viṣṇuṃ kapilarūpeṇa haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

पुननंत्वा पृष्ठवन्तौ तो तान्का रणपूरुषाद् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 146

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्प्रतिपद्यते ।दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वेचत्वारस्त्ववशेषिताः

tasya cakṣuḥ samāsādya tejastatpratipadyate / dagdhāḥ putrāstadā sarvecatvārastvavaśeṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

केष, क्षेत्रेष, कतँव्याः श्रीनगर्यो महोदयाः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 147

बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथश्च यः ।शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

barhiketuḥ suketuśca tathā dharmarathaśca yaḥ / śūraḥ pañcajanaścaiva tasya vaṃśakarāḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

४४२ अह्माण्ड पुराण

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 148

प्रादाच्च तस्य भगवान्हरिर्नारायणो वरान् ।अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा

prādācca tasya bhagavānharirnārāyaṇo varān / akṣayatvaṃ svavaṃśasya vājimedhaśataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अधिकारी पुरुषों ने कहा था-हे विश्वकर्मंन ! आप बहुत ही ऊचे शिल्प कमे के ज्ञाता हैं। है महोदय मय ! आप दोनों ही घटना मार्ग के विद्वान् हैं ओर सभी शास्त्रों के भी ज्ञाता हैं? ।८। आप लोग तो केवल संकल्प से ही महान् शिल्प कल्प के विशारद हैं। आप दोनों को ही नित्य

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 149

विभुः पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् ।तं समुद्रो ऽश्वमादाय ववन्दे सरितांपतिः

vibhuḥ putraṃ samudraṃ ca svarge vāsaṃ tathākṣayam / taṃ samudro 'śvamādāya vavande saritāṃpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञान की सागर ललितादेवी को श्री नगरियां बनानी चाहिए जो षोडशी क्षेत्र के मध्य में उसके क्षेत्र को समान संख्या से युक्त होंगी । वे श्री नगरी अनेक रत्नों से विभूषित भी बनानी चाहिए ।९-१०। जहाँ पर सोलह प्रकार से भिन्न परमेश्वरी ललिता इस विश्व की रक्षा के लिए अपना निवास

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 150

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै ।तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्रात्प्राप्य पार्थिवः

sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya vai / taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrātprāpya pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

बनायेगी ।११। यह हमारा भी प्रिय होवे ओर मरुतों का भी प्रिय हो और सवलोक का प्रिय होवे ऐसा यह नाम से ही विरचित करो ।१२। यह कारण देवों का वचन उन दोनों ने श्रवण करके दोनों विश्वकर्माओं ने ऐसा ही होगा-फह कहकर स्वीकार किया था।१३। फिर उनने नमस्कार करके

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 151

आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः ।षष्टिं पुत्रसहस्राणि दग्धान्यस्य रुषा विभो

ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ caiva punaḥ punaḥ / ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi dagdhānyasya ruṣā vibho

हिन्दी अर्थ

उन कारण देवताओं से पूछा था कि ये श्री नगरियाँ किन क्षेत्रों में बनानी चाहिए

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 152

तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानि महात्मनाम् ।पुत्राणां तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम्

teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭāni mahātmanām / putrāṇāṃ tu sahasrāṇi ṣaṣṭistu iti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माद्याः परिपृष्टास्ते प्रोचुस्तौ शिल्पिनौ पुनः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 153

ऋषय ऊचुः सगरस्यात्मजा नाना कथं जाता महाबलाः ।विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद

ṛṣaya ūcuḥ sagarasyātmajā nānā kathaṃ jātā mahābalāḥ / vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena vā vada

हिन्दी अर्थ

कारणपुरुषा ऊचु:-

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 154

सुत उवाच द्वेपत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दगधकिल्बिषे ।ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः

suta uvāca dvepatnyau sagarasyāstāṃ tapasā dagadhakilbiṣe / jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तान्यखिलसिन्धरुष् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 155

कनीयसी तु या तस्यपत्नी परमधर्मिणी ।अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

kanīyasī tu yā tasyapatnī paramadharmiṇī / ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi

हिन्दी अर्थ

येष, क्षेत्रेष, कलुप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान् । नामानि नित्यानाम्नेव प्रथितानि न संशयः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 156

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तपसाराधितः प्रभुः ।एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्

aurvastābhyāṃ varaṃ prādāttapasārādhitaḥ prabhuḥ / ekā janiṣyate putraṃ vaṃśakarttāramīpsitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिक से परिपृष्ट हुए उन दोनों शिल्पियों ने कहा था कि क्षेत्रों

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 157

षष्टिं पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति ।मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्

ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi dvitīyā janayiṣyati / munestu vacanaṃ śrutvā keśinī putramekakam

हिन्दी अर्थ

का प्रविभाग यथोचित कल्पित कीजिए ।१४। कारण पुरुषों ने कहा--प्रथम तो भेह के पृष्ठ पर ओर निषध महीधर पर-हेम गिरि पर--हिम कूट पर

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 158

वंशस्य कारणं श्रेष्ठं जग्राह नृप संसदि ।षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा

vaṃśasya kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ jagrāha nṛpa saṃsadi / ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tathā

हिन्दी अर्थ

पर ये नो क्षेत्र मौम विदित हैं।१६-१७। जलीय सात ही स्थान हैं जो समस्त सिन्धुओं में बताये गये हैं। लवण सागर--इशुसार सागर-सुरा सागर-- धृत सागर ।१०। दधि सागर-क्षीर सिन्धु है। पूवं में कहे हुए नो मौलेन और पीछे बताये गये सात सिन्धु हैं ।१६। इन सोलह क्षेत्रों का आहरण

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 159

महाभागा प्रमुदिता जग्राह सुमतिस्तथा ।अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत

mahābhāgā pramuditā jagrāha sumatistathā / atha kāle gate jyeṣṭhā jyeṣṭhaṃ putraṃ vyajāyata

हिन्दी अर्थ

करके श्री के पुरों की क्‍्लृप्ति के लिए हैं। महान ओज वाली ललिता देवी के जिनमें दिव्य गृह होंगे। आप दोनों ही शिल्पी हैं और दिव्य घटना के महान् पण्डित हैं अतः ऐसा ही निर्माण कीजिए ।२०। जिन क्षेत्रों में असुरों का हनन करने वाली देवी के नाम क्लृप्त हैं वे सब नित्य नाम से ही प्रथित

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 160

असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् ।सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भतुंबं यशस्विनी

asamañja iti khyātaṃ kākutsthaṃ sagarātmajam / sumatistvapi jajñe vai garbhatuṃbaṃ yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

हैं-इसमें लेशमात्र भौ संशय नहीं है

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 161

षष्टिः पुत्रसहस्राणां तुंबमध्याद्विनिस्सृताः ।घृतपूर्णेषु कुंभेषु तान्गर्भान्यदधात्ततः

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇāṃ tuṃbamadhyādvinissṛtāḥ / ghṛtapūrṇeṣu kuṃbheṣu tāngarbhānyadadhāttataḥ

हिन्दी अर्थ

सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 162

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्तावतीः पोषणे नृपः ।ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्

dhātrīścaikaikaśaḥ prādāttāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ / tato navasu māseṣu samuttasthuryathāsukham

हिन्दी अर्थ

सर्व कलयन्ते देवी कलनांकतया जगत्

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 163

कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः ।कालेन महाता चैव यैवनं समुपाश्रिताः

kumārāste mahābhāgāḥ sagaraprītivarddhanāḥ / kālena mahātā caiva yaivanaṃ samupāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

कामेश्वरीपुरी चेव भगमालापुरी तथा ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 164

केशिन्यास्तनयो यो ऽन्यः सगरस्यात्मसंभवः ।असमञ्ज इति ख्यातो वर्हिकेतुर्महाबलः

keśinyāstanayo yo 'nyaḥ sagarasyātmasaṃbhavaḥ / asamañja iti khyāto varhiketurmahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

महाशित्पप्रकारेण पृरीं रचयतां शुभाम

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 165

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ।तस्य पुत्र्ॐऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्

paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt / tasya putroṃ'śumānnāma asamañjasya vīryavān

हिन्दी अर्थ

इति कारणकृत्येंदरवरेह्मविष्णुमहेशवरे: ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 166

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः ।दिलीपात्तु महातेजा वीरो जातो भगीरथः

tasya putrastu dharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ / dilīpāttu mahātejā vīro jāto bhagīrathaḥ

हिन्दी अर्थ

अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवता: ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 167

येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैरुपशोभिता ।इहानीता सुरेशाद्वै दुहितृत्वे च कल्पिता

yena gaṅgā saricchreṣṭhā vimānairupaśobhitā / ihānītā sureśādvai duhitṛtve ca kalpitā

हिन्दी अर्थ

कथयाम्यहमाधाये लोपामुद्रापते शृणु

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 168

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः ।भगीरथस्तु तां गङ्गामानयामास कर्मभिः

atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā janāḥ / bhagīrathastu tāṃ gaṅgāmānayāmāsa karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

4१) ब्रह्माण्ड पुराण

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 169

तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमैः ।भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूवह

tasmādbhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśavittamaiḥ / bhagīrathasutaścāpi śruto nāma babhūvaha

हिन्दी अर्थ

बह देवी पर) नित्या के स्वरूप से काल की व्यापि करने वाली है । कलनान्तकता से देवी सम्पूर्ण जगत् का कलन करती है ।२२। महाराज्ञी नित्या नाम वाली है जिसमें तदूभिदा भी नित्या नाम ही है । अतएव उसके ही नाम से व्ह पुरी पहिले सनामा प्रिता हुई है ।२३। कामेश्वरी पुरी तया

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 170

नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः ।अम्बरीषः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्ततो ऽभवत्

nābhāgastasya dāyādo nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ / ambarīṣaḥ sutastasya siṃdhudvīpastato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भगमाला पुरी तथा नित्य विलन्नापुरी--इत्यादि नाम ही प्रणिता है। वही पर्याप्त है ।२४। इसीलिए नाम वर्ण से योग्य पुण्य दिन में महान शिल्प' के अकार से उस शुभा पुरी को रचना की थी।२५। इसलिए कारण कृत्येत् ब्रह्मा-वि"णु-महेश्वरों के द्वारा उन क्षेत्रों में श्री पुरीस्थो में कहे गये ये

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 171

पूर्वे वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् ।नाभागेरंबरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता

pūrve vaṃśapurāṇajñā gāyantīti pariśrutam / nābhāgeraṃbarīṣasya bhujābhyāṃ paripālitā

हिन्दी अर्थ

है लोपामुद्रापते ! आप श्रवण कीजिए--मैं अब उस श्री पुर का विस्तार और पुर के अधिष्ठातृ देवताओं को बतलाता हूँ ।२७। जो मेरु का अखिला- घार A अनन्तयोजन ऊंचा है चौदह भवनों के चकर में संप्रोत विग्रह वाला है ।२दा

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 172

बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता ।अयुतायुः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्

babhūva vasudhātyarthaṃ tāpatrayavivarjitā / ayutāyuḥ sutastasya siṃdhudvīpasya vīryavān

हिन्दी अर्थ

मध्यस्थलेष, जातानि प्रोच्छायस्तेष, कथ्यते

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 173

अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः ।दिव्याक्षहृदयज्ञो ऽसौ राजा नलसखो बली

ayutāyostu dāyāda ṛtuparṇo mahāyaśāḥ / divyākṣahṛdayajño 'sau rājā nalasakho balī

हिन्दी अर्थ

शतयोजनयिस्तारं तेष लोकास्त्रयो मताः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 174

नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ ।वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

nalau dvāviti vikhyātau purāṇeṣu dṛḍhavratau / vīrasenātmajaścaiva yaścekṣvākukulodvahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोको विष्णुलोकः शिवलोकस्तथेव च । एतेषां गृहविन्यासान्वक्याम्यवसरांतरे

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 175

ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः ।सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत्

ṛtuparṇasya putro 'bhūtsarvakāmo janeśvaraḥ / sudāsastasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat

हिन्दी अर्थ

प्राकार: प्रथमः प्रोक्तः कालायसविनिमितः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 176

सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः ।ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना सित्रसहश्च सः

sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ / khyātaḥ kalmāṣapādo vai nāmnā sitrasahaśca saḥ

हिन्दी अर्थ

उसके चार शिखर शक्र--नैऋ त्य- बायु--मध्यस्थलों में हुए हैं । जो ऊँचाई है वह बतलायी जातो है।२९ पूर्व में कहे हुए तीन शग शत योजन उन्मत हैं ओर उनका सो योजन हो विस्तार है । उनमें तीनों लोक माने गये हैं ।३०। ब्रह्मलोक-विध्णु लोक ओर शिव लोक हैं इनके महान

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 177

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके ।अश्मकं जनयामास त्विक्ष्वाकुकुलवृद्धये

vasiṣṭhastu mahātejāḥ kṣetre kalmāṣapādake / aśmakaṃ janayāmāsa tvikṣvākukulavṛddhaye

हिन्दी अर्थ

विन्यासों का वर्णन अन्य अवसर में बताऊ गा ।३१। मध्य में स्थित श्वृंग का विस्तार ओर ऊंचाई श्रवण कीजिए। चार सो योजन उच्चता ओर विस्तार है ।३२। वहाँ पर ही महान शिखर पर शिल्पियों ने श्रीपुर बनाया था। है कुम्भ सम्भव ! वह चार सो योजन विस्तार और कोचाई वाला है

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 178

अश्मकस्यौरसो यस्तु मूलकस्तत्सुतो ऽभवत् ।अत्राप्युदाहरन्तीमं मूलकं वै नृपं प्रति

aśmakasyauraso yastu mūlakastatsuto 'bhavat / atrāpyudāharantīmaṃ mūlakaṃ vai nṛpaṃ prati

हिन्दी अर्थ

।३३। वहाँ पर यह प्रविभाग है जो आपको विवेचन! करके दिखाया जाता है। उसका जो प्रथम प्राकार है कालायस से बनाया गया है ।३४। सोलह सहर योजन आयत वेष्टन है। चारों दिशाओं में वह हारों से युक्त है और चार योजन ऊँचा है

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 179

स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो ऽवसत् ।विवस्त्रस्त्राणमिच्छन्वै नारीकवच ईश्वरः

sa hi rāmabhayādrājā strībhiḥ parivṛto 'vasat / vivastrastrāṇamicchanvai nārīkavaca īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

एकयोजनमुन्नद्धे कालायसविनिमिते ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 180

मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः ।तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विडविडो बली

mūlakasyāpi dharmātmā rājā śatarathaḥ smṛtaḥ / tasmācchatarathājjajñe rājā tviḍaviḍo balī

हिन्दी अर्थ

एवं चतुषु द्वारेषु सदशं परिकीतितम् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 181

आसीत्त्वैडविडः श्रीमान्कृशशर्मा प्रतापवान् ।पुत्रो विश्वसहस्रस्य पुत्रीकस्यां व्यजायत

āsīttvaiḍaviḍaḥ śrīmānkṛśaśarmā pratāpavān / putro viśvasahasrasya putrīkasyāṃ vyajāyata

हिन्दी अर्थ

हे अब्धिप ! शाल वृक्ष के मूल के समान परिणाम वाला है औरं योजनायुत है । शालाग्र के गव्यूति का नद्ध.यायत पृथक् है ।३६। शाल द्वार

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 182

दिलीपस्तस्य पुत्रो ऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः ।येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम्

dilīpastasya putro 'bhūtkhaṭvāṅga iti viśrutaḥ / yena svargādihāgatya muhūrttaṃ prāpya jīvitam

हिन्दी अर्थ

४४६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 183

त्रयो ऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि ।दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

trayo 'bhisaṃhitā lokā buddhyā satyena caiva hi / dīrghabāhuḥ sutastasya raghustasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

की ऊँचाई एक योजन आधित है। आधी गब्यूति के विस्तार बाले प्रति द्वार में दो किवाड़ हैं।३७। वे एक योजन उन्नद्ध हैं तथा कृष्ण लोह के द्वारा बने हुए हैं। उन दोनों में एक अगंला है जो आधे कोश के बराबर आयत है ।३८। इस प्रकार से चारों द्वारों में समान ही कीत्तित है। है कुम्भ

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 184

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान् ।राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः

ajaḥ putro raghoścāpi tasmājjajñe sa vīryavān / rājā daśaratho nāma ikṣvākukulanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्भव ! गोपुर का संस्थान मैं कहता हैं ।३६। पूर्व मे कहे हुए शाल के मूल में जो योजन समित है । दोनों पाश्बों में दो-दो योजन लाकर निमित किये गये हैं ।४०। विस्तार भी द्वारों से युक्त उतना ही सम्प्राप्त है। दोनों पाएवं मध्य में दो योजन हैं जो शाल का योजन है ।४१। है मुने ! प्रमाण से पाँच

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 185

रामो दाशरथिर्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः ।भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः

rāmo dāśarathirvīro dharmajño lokaviśrutaḥ / bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

योजन मिलाकर दोनों पाशवं ढाई कोश से संयुत हैं

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 186

माधवं लवणं हत्वा गत्वा मधुवनं च तत् ।शत्रुघ्रेन पुरी तत्र मथुरा विनिवेशिता

mādhavaṃ lavaṇaṃ hatvā gatvā madhuvanaṃ ca tat / śatrughrena purī tatra mathurā viniveśitā

हिन्दी अर्थ

एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 187

सुबाहुः शूरसे नश्च शत्रुघ्नस्य सुतावुभौ ।पालयामासतुस्तौ तु वैदेह्यौ मथुरां पुरीम्

subāhuḥ śūrase naśca śatrughnasya sutāvubhau / pālayāmāsatustau tu vaidehyau mathurāṃ purīm

हिन्दी अर्थ

उपयु परि वेशस्य ह्लास एव प्रकीत्येते

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 188

अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजावुभौ ।हिमवत्पर्वतस्यान्ते स्फीतौ जनपदौ तयोः

aṅgadaścandraketuśca lakṣmaṇasyātmajāvubhau / himavatparvatasyānte sphītau janapadau tayoḥ

हिन्दी अर्थ

मिलाकर पाँच योजन आयत है । इस प्रकार से वहां पर है मुने ! गोपुर की रचना को गई ।५३। इस कारण से गोपुर के मूल का वेड बीस योजनों बाला है । उस वेट के ऊपर-ऊपर में हास बलाया जाता है

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 189

अङ्गदस्याङ्गदाख्याता देशे कारयते पुरी ।चन्द्रकेतोस्तु विख्याता चन्द्रचक्रा पुरी शुभा

aṅgadasyāṅgadākhyātā deśe kārayate purī / candraketostu vikhyātā candracakrā purī śubhā

हिन्दी अर्थ

उस गोपुर की ऊँचाई पच्चोस योजन की है ऐसा कहा गया है । एक-एक

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 190

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च ।गान्धारविषये सिद्धे तयोः पुर्यो महात्मनोः

bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkara eva ca / gāndhāraviṣaye siddhe tayoḥ puryo mahātmanoḥ

हिन्दी अर्थ

योजन पर द्वार हैं जिनमें बहुत सुन्दर किबाढ़ सगे हुए हैं ।४५। और भूमि- कायें भी उतनी ही हैं जेसी ऊध्वे में हास में युत हैं । गोपुर के आगे का विस्तार एक योजन समाश्रित है ।४६। उसका जायाम भी वहां पर उतना हो है तिमुकुट कहः गया है। है घटोदुभव ! मुकुट का विस्तार एक कोश

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 191

तक्षस्य दिक्षु विख्याता नाम्ना तक्षशिला पुरी ।पुष्करस्यापि वीरस्य विख्याता पुष्करावती

takṣasya dikṣu vikhyātā nāmnā takṣaśilā purī / puṣkarasyāpi vīrasya vikhyātā puṣkarāvatī

हिन्दी अर्थ

के मान वाला है ।४७ है मुने ! गोपुर के ही तुल्य दो कोश समुन्नद्ध हास है। मुकुट के अन्दर की भूमि आधे के बरावर है ।४८। मुकुट पश्चिम-- पूर्व-दक्षिण में द्वार गोपुर में है। दक्षोत्तर मुकुट पश्चिम द्वार गोपुर में है

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 192

गाथां चैवात्र गायन्ति ये पुराण विदो जनाः ।रामेण बद्धां सत्यार्थां महात्म्यात्तस्य धीमतः

gāthāṃ caivātra gāyanti ye purāṇa vido janāḥ / rāmeṇa baddhāṃ satyārthāṃ mahātmyāttasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणद्वारवत्प्रोक्ता उत्तरद्वाः किरीटिकाः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 193

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मीतभाषितः ।आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः

śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mītabhāṣitaḥ / ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

हिन्दी अर्थ

कालायसाख्यशालस्यांतरे मारुतयोजने ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 194

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ।ऋक्सामयजुषां घोषो यो घोषश्च महास्वनः

daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat / ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo yo ghoṣaśca mahāsvanaḥ

हिन्दी अर्थ

अंतरे कांस्यशालस्य पू्ंवद्गोपुरोऽन्वितः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 195

अव्युच्छिन्नो ऽभवद्राज्ये दीयतां भुज्यतामिति ।जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः

avyucchinno 'bhavadrājye dīyatāṃ bhujyatāmiti / janasthāne vasankāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

णालमूलप्रमाणं च पूरवेवत्परिकीतितम् ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 196

तमागस्कारिणं पूर्वं पौलस्त्यं मनुजर्षभः ।सीतायाः पदमन्विच्छन्निजघान महायशाः

tamāgaskāriṇaṃ pūrvaṃ paulastyaṃ manujarṣabhaḥ / sītāyāḥ padamanvicchannijaghāna mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

कांस्यशालोऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारसमन्वितः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 197

सत्त्ववान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा ।अतिसूर्यं च वह्निं च रामो दाशरथिर्बभौ

sattvavānguṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā / atisūryaṃ ca vahniṃ ca rāmo dāśarathirbabhau

हिन्दी अर्थ

द्वारेद्वारे गोपुराणि पर्वेलक्षणभांजि च ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 198

एवमेष महाबाहोस्तस्य पुत्रौ बभूवतुः ।कुशो लव इति ख्यातो तयोर्देशौ निबोधत

evameṣa mahābāhostasya putrau babhūvatuḥ / kuśo lava iti khyāto tayordeśau nibodhata

हिन्दी अर्थ

कालायसस्य कांस्यस्य योंऽतर्देशः समंततः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 199

कुशस्य कोशला राज्यं पुरी चापि कुशस्थली ।रम्या निवेशिता तेन विन्ध्यपर्वतसानुषु

kuśasya kośalā rājyaṃ purī cāpi kuśasthalī / ramyā niveśitā tena vindhyaparvatasānuṣu

हिन्दी अर्थ

चूताः कंकोलका लोध्वा बकुलाः कणिकारकाः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 200

उत्तराकोशले राज्य लवस्य च महात्मनः ।श्रावस्तिर्लोकविख्याता कुशवंशं निबोधत

uttarākośale rājya lavasya ca mahātmanaḥ / śrāvastirlokavikhyātā kuśavaṃśaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

शिशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 201

कुशस्य पुत्रो धर्मात्मा ह्यतिथिः सुप्रियातिथिः ।अतिथेरपि विख्यातो निषधो नाम पार्थिवः

kuśasya putro dharmātmā hyatithiḥ supriyātithiḥ / atitherapi vikhyāto niṣadho nāma pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिण द्वार के समान उत्तर द्वार किरोटिका कही गयी है । पश्चिम द्वार के तुल्य पूव द्वार में मुकुट की योजना है (५०) कालायस शाल के अन्तर में मारत योजन में कांस्यज्ञाल के अन्तर में पूर्व की भाँति गोपुर अन्वित है ।५१। शाल के मूल का श्रेमाण तो पूर्व के ही समान कीत्तित किया

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 202

निषधस्य नलः पुत्रो नलस्य तु नाभाः सुतः ।नभसः पुण्डरीकस्तु क्षेम धन्वा ततः स्मृतः

niṣadhasya nalaḥ putro nalasya tu nābhāḥ sutaḥ / nabhasaḥ puṇḍarīkastu kṣema dhanvā tataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गया है। कास्य शाल भी पूर्व आदि दिशाओं के द्वार से समन्वित है

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 203

क्षेमधन्वसुतो राजा देवानीकः प्रतापवान् ।आसीदहीनगुर्नाम देवानीकात्मजः प्रभुः

kṣemadhanvasuto rājā devānīkaḥ pratāpavān / āsīdahīnagurnāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिद्वार में पर्व लक्षण वाले गोपुर हैं । कालायस ओर कास्य का जो अन्त-

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 204

अहीन गोस्तु दायादः पारियात्रो महायशाः ।दलस्तस्यात्मजश्चापि तस्माज्जज्ञे बलो नृपः

ahīna gostu dāyādaḥ pāriyātro mahāyaśāḥ / dalastasyātmajaścāpi tasmājjajñe balo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

४४८ . ब्रह्माण्ड पुराण देंश है वह माता गया है जो चारों ओर है ।५३!१ है कुम्भ सम्भव ! वह नाना वृक्षो का महान् उद्यान कहा गया है । उद्भिञ्ज आदि जितने भी हैं वे सभी वहाँ पर विद्यमान हैं ।५४ सहस्रो से भी अधिक तरुगण जो सदा

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 205

उलूको नाम धर्मात्मा बलपुत्रो बभूव ह ।वज्रनाभः सुतस्तस्य शङ्खणस्तस्य चात्मजः

ulūko nāma dharmātmā balaputro babhūva ha / vajranābhaḥ sutastasya śaṅkhaṇastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

ही पुष्प ओर फल देने वाले हैं। वे सवंदा पत्रों से शोभित हैं ओर सदा ही सोरभ से संकुल हैं।५५। आज्र--कंकोल-- लोहा--वकुल -कणिकार-- शिशप--शिरोष--देवदारू-- नमेरु वृक्ष हैं

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 206

शङ्खणस्य सुतो विद्वान् व्युषिताश्व इति श्रुतः ।व्युषिताश्वसुतश्चापि राजा विश्वसहः किल

śaṅkhaṇasya suto vidvān vyuṣitāśva iti śrutaḥ / vyuṣitāśvasutaścāpi rājā viśvasahaḥ kila

हिन्दी अर्थ

एलालवंगास्तवकोलास्तया कपू' रशाखिन:

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 207

हिरण्यनाभः कौशल्यो वरिष्ठस्तत्सुतो ऽभवत् ।पौष्यञ्जेश्च स वै शिष्यः स्मृतः प्राच्येषु सामसु

hiraṇyanābhaḥ kauśalyo variṣṭhastatsuto 'bhavat / pauṣyañjeśca sa vai śiṣyaḥ smṛtaḥ prācyeṣu sāmasu

हिन्दी अर्थ

पीलवः काकतुण्ड्यश्च नालकाश्चासनास्तथा ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 208

शतानि संहितानां तु पञ्च यो ऽधीतवांस्ततः ।तस्मादधिगतो योगो याज्ञवल्क्येन धीमता

śatāni saṃhitānāṃ tu pañca yo 'dhītavāṃstataḥ / tasmādadhigato yogo yājñavalkyena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

कांचनाराश्च लकुचाः पनसा हिगुलास्तथा

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 209

पुष्पस्तस्य सुतो विद्वान्ध्रुवसंधिश्च तत्सुतः ।सुदर्शनस्तस्य सुतो ह्यग्निवर्मः सुदर्शनात्

puṣpastasya suto vidvāndhruvasaṃdhiśca tatsutaḥ / sudarśanastasya suto hyagnivarmaḥ sudarśanāt

हिन्दी अर्थ

गणिकाश्च कुरण्डाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 210

अग्निवर्णस्य शीघ्रस्तु शीघ्रकस्य मरुः स्मृतः ।मरुस्तु योगमास्थाय कलापग्राममास्थितः

agnivarṇasya śīghrastu śīghrakasya maruḥ smṛtaḥ / marustu yogamāsthāya kalāpagrāmamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वकर्णा हरितकर्णाण्चांपेयाः कनकद्रुमाः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 211

एकोनविंशप्रयुगे क्षत्रप्रावर्त्तकः प्रभुः ।प्रभुसुतो मरोः पुत्रः सुसंधिस्तस्य चात्मजः

ekonaviṃśaprayuge kṣatraprāvarttakaḥ prabhuḥ / prabhusuto maroḥ putraḥ susaṃdhistasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

यूथिकास्तालपण्यंश्च तुलस्यश्च सदाफलाः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 212

सुसंधेश्च तथा मर्षः सहस्वान्नाम नामतः ।आसीत्सहस्वतः पुत्रो राजा विश्रुतवानिति

susaṃdheśca tathā marṣaḥ sahasvānnāma nāmataḥ / āsītsahasvataḥ putro rājā viśrutavāniti

हिन्दी अर्थ

इक्षवः क्षी रिणण्चेव श्लेष्मांतकविभीतकाः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 213

तस्यासीद्विश्रुतवतः पुत्रो राजा बृहद्बलः ।एते हीक्ष्वाकुदायादा राजानः शतशः स्मृताः

tasyāsīdviśrutavataḥ putro rājā bṛhadbalaḥ / ete hīkṣvākudāyādā rājānaḥ śataśaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

हरीतकयस्त्ववाकपुण््यो घोण्टाल्यः स्वगंपुष्पिकाः ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 214

वंशे प्रधाना ये तस्मिन्प्राधान्येन तु कीर्त्तिताः ।पठन्सम्यगिमां सृष्टिमादित्यस्य विवस्वतः

vaṃśe pradhānā ye tasminprādhānyena tu kīrttitāḥ / paṭhansamyagimāṃ sṛṣṭimādityasya vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

भल्लातकाशच खदिरा: शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 215

प्रजावानेति सायुज्यं मनोर्वेवस्वतस्य सः ।श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च

prajāvāneti sāyujyaṃ manorvevasvatasya saḥ / śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca

हिन्दी अर्थ

कालागुरुद्रुमा: कालस्कन्धाश्चिचा वटास्तथा ।

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

अध्याय १०१

श्लोक 216

विपाप्मा विरजाश्चैव आयुष्माञ्जायते ऽच्युतः

vipāpmā virajāścaiva āyuṣmāñjāyate 'cyutaḥ

हिन्दी अर्थ

कदू रणाली हैं ।५७। पीलु-काकतुण्डी- घाल--आसनकांनार-लकुच-- पनस--हिंगुन हैं ॥५८) पाटल --फलिनी जटिली--जघनेफल--गणिका कुरण्ड--बस्धुजी व--दाड़िम--अश्वकर्ण - हस्तिकणं-- चाम्पेय--कनकदुम-- यूथिका--तालपर्णी--तुलसी और फल के वृक्ष हैं ।५९-६०। ताल--

English

Va.P.88.205 calls him Aunkha while in the AIHT list of Ayodhya kings (p. 149) he is recorded as Uktha.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 101
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.