Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
102
अध्याय 102 / 156

Book 2 - Adhyaya 64

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०२

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धात पादे भार्गवचरिते इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः ॥ ६३॥ सूत उवाच अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोघत ।यो ऽसौ निवेशयामास पुरं देवपुरोपमम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhāta pāde bhārgavacarite ikṣvākuvaṃśakīrttanaṃ nāma triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 63// sūta uvāca anujasya vikukṣestu nimervaṃśaṃ niboghata / yo 'sau niveśayāmāsa puraṃ devapuropamam

हिन्दी अर्थ

तक से वृक्ष है ।६१। हरीतकी--अवाक्युष्पी --घोण्टाली--स्वर्गे पुष्पिका-- मल्लातक--खदिर--शाखोट--चन्दन दुम हैं ।६२। कालागुरु द्रुम-- काल-

English

Iksvaku of profound brilliance had a son named Nimi, a highly pious soul who was saluted by all living beings and who became a great king. The noble-souled son of great strength, Devarata was born of Suketu. The pious-souled son well known as Brha- duktha was born of Devarata.

अध्याय १०२

श्लोक 2

जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम् ।यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः

jayantamiti vikhyātaṃ gautamasyāśramāntikam / yasyānvavāye jajñe vai janako nṛpasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

रुचका; कुटजाः सप्तप्र्णाश्च कृतमालकाः ।

English

Dhr stake tu, the suppressor of his enemies, was the noble-souled son of Sudhrti. The son of Dhrstaketu was well- known by the name Haryasva. Modem Tirhut, also called Janakpur, in Darbhaftgft Dist* Bihar.

अध्याय १०२

श्लोक 3

निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः ।आसीत्पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः

nimirnāma sudharmātmā sarvasattvanamaskṛtaḥ / āsītputro mahārāja caikṣvākorbhūritejasaḥ

हिन्दी अर्थ

नानएऋतुसमाविश्ा देव्या: श्यृगारहेतव: ।

English

Pargiter records Pratindhaka for this (AIHT. ) The line of the noble-souled scions of the family of Janaka came to a close with him. Thus the Maithilas have been recounted. Understand the line of Soma now.

अध्याय १०२

श्लोक 4

स शापेन वसिष्ठस्यविदेहः समपद्यत ।तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः

sa śāpena vasiṣṭhasyavidehaḥ samapadyata / tasya putro mithirnāma janitaḥ parvabhistribhiḥ

हिन्दी अर्थ

नानावृक्षमहोत्सेक्षा वतंते वरशाखिनः

English

It appears our text jumped twelve generations downwards and declared Sv&gata as the son of Sakuni. AIHT,

अध्याय १०२

श्लोक 5

अरण्यां मथ्यमानाया प्रादुर्भूतो महायशाः ।नाम्ना मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनको ऽभवत्

araṇyāṃ mathyamānāyā prādurbhūto mahāyaśāḥ / nāmnā mithiriti khyāto jananājjanako 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कांस्यशालस्यांतरोले सप्तयोजनढूरतः ।

English

Pargiter records the name Sruta for Sutoya of our text. Rta according to Pargiter — ibid.

अध्याय १०२

श्लोक 6

मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिलाभवत् ।राजासौ नाम जनको जनकाच्चा प्युदावसुः

mithirnāma mahāvīryo yenāsau mithilābhavat / rājāsau nāma janako janakāccā pyudāvasuḥ

हिन्दी अर्थ

अनयोरंतरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका ।

English

Kftak? aga in AIHTV

अध्याय १०२

श्लोक 7

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो ऽसौ नन्दिवर्द्धनः ।नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः

udāvasostu dharmātmā jāto 'sau nandivarddhanaḥ / nandivardhanataḥ śūraḥ suketurnāma dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

कांचनत्वक्सुरुचि रे: फलेस्तेः फलिता द्रुमाः ।

English

The sage of sanctified soul in the state of Soma rose up to the sky. Ten delighted divine ladies (i.e. ten quariers) gathered there together and duly bore that foetus in their wombs. But they were unable to hold it.

अध्याय १०२

श्लोक 8

सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः ।देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः

suketorapi dharmātmā devarāto mahābalaḥ / devarātasya dharmātmā bṛhaduktha iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

ईहृशा बहवस्तत कल्पवृक्षाः प्रकोतिताः

English

The foetus held up by those ten ladies, the ten quar- ters, fell down illuminating the worlds. It was the cool-rayed moon, the sanctifier of all.

अध्याय १०२

श्लोक 9

बृहदुक्थस्य तनयो महावीर्यः प्रतापवान् ।महावीर्यस्य धृतिमान् सुधृति स्तस्य चात्मजः

bṛhadukthasya tanayo mahāvīryaḥ pratāpavān / mahāvīryasya dhṛtimān sudhṛti stasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

ताञ्रशालस्यांतराले नागशालः प्रकीतितः

English

When the ten ladies were unable to hold that foetus, the moon fell down to the Earth along with them. Seeing him falling down, Brahma, the grand-father of the worlds, placed him in a chariot, with a desire for the welfare of the worlds.

अध्याय १०२

श्लोक 10

सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः ।धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः

sudhṛterapi dharmātmā dhṛṣṭaketuḥ parantapaḥ / dhṛṣṭaketusutaścāpi haryaśvo nāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

रहं प्रकार के वृक्ष हैं ।६४। ये सभी वृक्ष अनेक जीव-जन्तुओं से समन्वित हैं जो श्रीदेवी के श्रृंगार के कारण हैं। नाना भाँति के वृक्षों के महान् उस्सेध से युक्त है ऐसे श्रेष्ठशाखी हैं ॥६५॥ कांस्यशाल के अन्तराल में सात- योजन दूर चौकोर ताम्र शोल है जो सिन्धु योजन अनुकल है भर्थात् सात.

English

By means of that prominent chariot, he circumam- bulated the ocean-encircled Earth twentyone times (and became) excessively famous.

अध्याय १०२

श्लोक 11

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः ।प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः

haryaśvasya maruḥ putro maroḥ putraḥ pratiṃbakaḥ / pratiṃbakasya dharmātmā rājā kīrttirathaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

योजन तक पीछे लगा हुआ है ।६६। इन दोनों की भीतर की पृथ्वी है जो कल्पक वाटों बालो कही गयी है वे दूम ऐसे हैं जो ऐसे हैं जो ऐसे फलों चाले हैं जिनमें कपूर की गन्ध है और सुन्दर रत्नों के बोजो से संयुत हैं । उनकी छाल सुनहली है और परम सुन्दर हैं। इन ढको में पीताम्बर दिव्य

English

The increased and developed refulgence (of the moon) that reached the Earth, created the medicinal herbs. The firmament is ablaze with that brilliance. By means of his own Karman as well as through the joy of those gold-complexioned goddesses who sustain the Universe, lord Soma became famous.

अध्याय १०२

श्लोक 12

पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः ।देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः

putraḥ kīrttirathasyāpi devamīḍha iti śrutaḥ / devamīḍhasya vibudho vibudhasya mahādhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवाल हैं ।६७-६८। अमृत इनका मधुरस है और पुष्प ही विभूषण हैं। इस प्रकार के बहाँ पर बहुत से कल्य वृक्ष कीत्तित किये गये हैं ।६६। यह दूसरी

English

Then, O excellent Brahmanas, god Brahma, the most excellent one among those who know Brahman, granted him the kingdom of seeds, medicinal herbs, Brahmanas and waters.

अध्याय १०२

श्लोक 13

महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान् ।कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः

mahādhṛtisuto rājā kīrttirātaḥ pratāpavān / kīrtirātātmajo vidvān mahārometi viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

कक्षा है। जिसका नाम कल्मवापी है । फिर उस ताम्रशाल के अन्तराल में नाग शाल कहा गया है

English

On being crowned the exceedingly brilliant king of kings who was endowed with great refulgence and who was the most excellent one among those who blazed, sanctified the worlds through his great kingdom. Daksa, the son of Pracetas, gave in marriage to the Moon the twentyseven Daksayanis (daughters of Dak§a) of great holy rites, whom they know as the stars.

अध्याय १०२

श्लोक 14

महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत ।स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः

mahāromṇastu vikhyātaḥ svarṇaromā vyajāyata / svarṇaromātmajaścāpi hrasvaromābhavannṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

४५९० ब्रह्माण्ड पुराणे

English

After getting that big kingdom, Soma the lord of those who possess Soma (juice), began a Rajasuya sacrifice where a hundred thousand gold coins were distributed as monetary gifts.

अध्याय १०२

श्लोक 15

ह्रस्वरोमान्मजो विद्वान् सरिद्ध्वज इति श्रुतः ।उद्भिन्ना कर्षता येन सीता राज्ञा यशस्विनी

hrasvaromānmajo vidvān sariddhvaja iti śrutaḥ / udbhinnā karṣatā yena sītā rājñā yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता हरिचन्दनवाटिका ।

English

Wc have heard, O Brahmanas, that Soma gave three worlds as monetary gifts to Sadasyas (members of the sacrificial assembly) consisting of important Brahmanical sages. Nine goddesses served him viz. SinI, Kuhu,* Vapsu, Pusti, Prabha, Vasu, Kirti, Dhfti and Lakshmi.

अध्याय १०२

श्लोक 16

रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता ।वैशंपायन उवाच कथं सीता समुत्पन्न कृष्यमाण यशस्विनी

rāmasya mahidhī sādhvī suvratā niyatavratā / vaiśaṃpāyana uvāca kathaṃ sītā samutpanna kṛṣyamāṇa yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

कल्पवाटीसमाकारा फलपुष्पसमाकुला

English

After undergoing the holy valedictory bath called Avabhrtha, the leading Rajan (i.e. the moon) who was devoid of agitation and who was worshipped by the Devas and sages,

अध्याय १०२

श्लोक 17

किमर्थं वाकृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह ।सूत उवाच अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे अश्वमेधे महात्मनः

kimarthaṃ vākṛṣadrājā kṣetraṃ yasmin babhūva ha / sūta uvāca agnikṣetre kṛṣyamāṇe aśvamedhe mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पूरवेवद्गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्

English

When he acquired that luxurious glory which was difficult to get and which was praised by the sages, O Brah- manas, his mind became involved in unrighteousness and hence went astray from the path of moral discipline. He disregarded the sons of Angiras and suddenly abducted the renowned wife of Brhaspati named Tara.

अध्याय १०२

श्लोक 18

विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता ।सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः

vidhinā suprayatnena tasmātsā tu samutthitā / sīradhvajānujātastu bhānumānnāma maithilaḥ

हिन्दी अर्थ

तयोमंध्ये मही प्रोक्ता मन्दारब्रुमवाटिका

English

Even after being requested by the Devas and divine sages, he never let-off Tara to Brhaspati, the son of Angiras.

अध्याय १०२

श्लोक 19

भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः ।तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च पतापवान्

bhrātā kuśadhvajastasya sa kāśyadhipatirnṛpaḥ / tasya bhānumataḥ putraḥ pradyumnaśca patāpavān

हिन्दी अर्थ

तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता पारिजातदुवाटिका ।

English

There a well-known battle between the Devas and Danavas took place. It was known as Tarakamaya1 2 (concerning Tara). It was destructive of the worlds. The Devas who survived this battle are remembered

अध्याय १०२

श्लोक 20

मुनिस्तस्य सुतश्चापि तस्मादूर्जवहः स्मृतः ।ऊर्जवहात्सनद्वाजः शकुनिस्तस्य चात्मजः

munistasya sutaścāpi tasmādūrjavahaḥ smṛtaḥ / ūrjavahātsanadvājaḥ śakunistasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

इन दोनों का एक तियंग् देश है जो सात योजन वाला है । बहाँ पर

English

The first two viz.: Sini and Kuhu are deities presiding over the day preceding the new moon day on which the moon rises with scarcely visible crescent (Sini vail) and the new moon day when the moon Is invisible (KuhQ).

अध्याय १०२

श्लोक 21

स्वागतः शकुनेः पुत्रः सुवर्चास्तत्सुतः स्मृतः ।सुतोपस्तस्य दायादः सुश्रुतस्तस्य चात्मजः

svāgataḥ śakuneḥ putraḥ suvarcāstatsutaḥ smṛtaḥ / sutopastasya dāyādaḥ suśrutastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

एक सन्तानवाटी है जो कल्प वापी के हो सदृश आकृति बाली होती है

English

Out of the twelve wars between Devas and Asuras, this was the 5th war. For other wars see Introduction: Vaippavism, last footnote. Then the grandfather (i.e. Brahm&) himself came there and prevented Usanas and Rudra, from fighting. He restored T&ra to Angiras ( Brhaspati).

अध्याय १०२

श्लोक 22

सुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्य विजयः सुतः ।विजयस्य क्रतुः पुत्र- क्रतोश्च सुनयः स्मतः

suśrutasya jayaḥ putro jayasya vijayaḥ sutaḥ / vijayasya kratuḥ putra- kratośca sunayaḥ smataḥ

हिन्दी अर्थ

उन दोनों के मध्य में यही बतायो गयी है । जिसका नाम हरि चन्दन वाटिका है । यह भी कल्पबाटी के तुल्य हो आकार वाली है और फलों तथा पुष्पों से घिरी हुई है ।७२। इन समस्त शालों मैं पूर्व की ही भाति द्वारों की कल्पना है और पहिलो भाँति हो गोपुरों का और मुकुटों का भी कल्पन है

English

On seeing Tara, the lady of moon-like face, pregnant, the Brahmana Brhaspati said — "You cast off the foetus immediately.

अध्याय १०२

श्लोक 23

सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः ।धृतेस्तु बहुलाश्वो ऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः

sunayādvītahavyastu vītahavyātmajo dhṛtiḥ / dhṛtestu bahulāśvo 'bhūdbahulāśvasutaḥ kṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

प्र्येक द्वार में गोपुर द्वार के ही समान संमिति है आरकूट के अन्तराल में सात योजनों की दूरी वाला एक प्राकार और है ।७४। पञ्च लौह से पूर्ण- शाल है जो पूर्व शाल के समान आकार वाला है । उन दोनों के मध्य में जो मही है वह मन्दार द्र मो को वाटिका वाली है।७५ पाचों लौहों के

English

Your womb belongs to me and therefore no other child should ever be born there". So Tara discharged the child in the womb that was blazing like fire. . The moment he was born that lord assumed the body of the Devas. Therefore the Suras became suspicious and told Tara.

अध्याय १०२

श्लोक 24

तस्मिन्संतिष्ठते वंशो चनकानां महात्मनाम् ।इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत

tasminsaṃtiṣṭhate vaṃśo canakānāṃ mahātmanām / ityete maithilāḥ proktāḥ somasyāpi nibodhata

हिन्दी अर्थ

अन्तराल में सात योजनों की दूरी वाला चाँदी का शाल है जो पूर्व के ही सदृश लक्षणों तथा आकृति वाला है ऐसा बताया गया है । सुवर्णे का शाल. पूर्व के ही समान ढ्वारों से सुशोभित्र बताया गया है ।७६। उन दोनों के मध्य में जो महो है वह पारिजात के ह.मो को हो वाटिका है । वह परम दिव्य:

English

The daughter of the king (i.e. Ili) gave birth to his son. Therefore Pururavas, the son of Ila, became his son of great splendour.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 102
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.