Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
22
अध्याय 22 / 156

Book 1 - Adhyaya 22

84 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ84 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च ।भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca svāyaṃbhūvanisarge tu vyākhyātānyantarāṇi ca / bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam

हिन्दी अर्थ

गंतुकामोऽपहायाहं पंथानं तु हिमाचले ।

English

All the Antaras (i.e* Manvantaras) during the creation of Sviyambhuva have been recounted. I shall recount all the future ones in due order.

अध्याय २२

श्लोक 2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् ।सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

etacchrutavā tu munayaḥ papracchū romaharṣaṇam / sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रविशस्गहनं रम्यं प्रदेशालोककाकुलम्

English

On hearing this the sages asked Romaharsana about the movement of the Sun, the Moon and the planets.

अध्याय २२

श्लोक 3

ऋषय ऋचुः ।भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् ।अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ṛṣaya ṛcuḥ / bhramanti kathametāni jyotīṣi divamaṇḍalam / avyūhena ca sarvāṇi tathaivāsaṃkareṇa vā

हिन्दी अर्थ

हे महती मति वाले ! अधिक भय के कारण संमूढ मन वाले मुझे

English

The star that (diffuses light) in the four quarters and is established at the tail of the iJumdra (Lc. a collection of stars resembling a dolphin or a Gangctic porpoise) is Dhruva,

अध्याय २२

श्लोक 4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् ।एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

kaścidbhāmayate tāni bhramante yadi vā svayam / etadveditumicchāmastanno nigada sattama

हिन्दी अर्थ

अभी भी उसके भृत हो जाने पर भी समस्त दिशाए' उसी से परिपूर्ण प्रतीत हो रही हैं अर्थात् सभी ओर मुझे वह ही दिखलाई दे रहा है ।६४। मुझे तो इस समय में ऐसा भान हो रहा है ओर में आपको ही अपना माता-पिता- सुहृद भौर गुरु सव कुछ मानता हूँ क्योंकि गैं तो परमाधिक आपदा में फेस

English

The group of luminaries, the sun and the moon, the stars and constellations along with the planets move about, at the will of Dhruva.*

अध्याय २२

श्लोक 5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत ।प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

sūta uvāca bhūtasaṃmohanaṃ hyetadvadato me nibodhata / pratyakṣamapi dṛśyaṃ ca saṃmohayati yatprajāḥ

हिन्दी अर्थ

चुका था और आपने ही मुझको भली-भाँति जीवन दान दिया है ।६५। कोई एक महान तपस्वी शान्त नामधारी श्रेष्ठ मुनि थे मैं उनका ही पुत्र हूँ । थे तीर्थादत के प्रयोजन वाला शालप्राम के लिए गया था ।६६। वहाँ से मैंने फिर प्रस्थान किया था और मैं गन्धामादन पर्वत के देखने की इच्छा बाला

English

Rain, heat, snowfall, day, night, the twilight, the welfare and woes of (ho subjects—all these take place due to Dhruva.

अध्याय २२

श्लोक 6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः ।उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ / uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi

हिन्दी अर्थ

हो गया था । अगेक महामुनियों के समुदायों के द्वारा सेवित परम पुनीत बदरिकाअम को गसन करने की कामता वाला मैं हो गया था ।फिर हिम- वान् जैसे महा विशाल पर्वत में समुचित मार्ग को छोड़कर परम रम्य और अदेश के आलोकन में आकुल गहन वन में प्रवेश कर रहा था ।६७-६। पूर्व

English

Presided over by Dhruva, the sun takes up water and showers It.* This sun whose rays are ablace, is the fire of the destruction of the universe.

अध्याय २२

श्लोक 7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह ।भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

sa vai bhrāmayate nityaṃ candrādityau grahaiḥ saha / bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat

हिन्दी अर्थ

परशुरामः करारा टिज-सुत रक्षण तशर दिशा कर-उद्देश्य-करकें-एकःकोश भर हो गया था ।वहाँपर भाग्य के 'बशीभूत होकर मैं-भय से उत्पीडित होकर भाग दिया -धा)६९। मैं फिर भूमि पर गिर गया था । आपने कृपा करके इस समय मैं फिर मुझे सूमि-से

English

For a bettrr and detailed description how all the stars and constel¬ lations arc located as difTcrcot parts of the body aC this heavenly porpoise (SUumdra) vide Bh- P. V. 23.4-7, TTiis system of h'*aven!y luminanesls poeti¬ cally compared to the body of a porpoise and Lord Vasudeva U stated therein to have assumed the form of the

अध्याय २२

श्लोक 8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः ।सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

dhruvasya manasā cāsau sarvate jyotiṣāṃ gaṇaḥ / sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

उठाया था + दयालु आपने पिता की ही भांति: मेरे पर कृपा की-थी जेसे पिला अपने पुत्र-पर अत्यधिक प्रेस किया करता है। मेरा यही इतना वृत्तान्त है जो कि मेरे द्वारा-पूर्ण रूप से आपके समक्ष में कह दिया-गया है

English

Bh. P. V. 2 attribute} the power of setting in motion this stellar system to the Almighty KaU (Time) and not to Dhruva.

अध्याय २२

श्लोक 9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ।तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai / teṣāṃ yogaśca bhedaśca kālaścārastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

स्थित्वा नाति चिरं कालमथ गंतुमियेष सः

English

W 12-17 describe the ancient concept of the water-cycle. Their belief In the indestructibility of water (V.17) is surpriiinfly modem, but the later description from 19b If shows old climatological concepts.

अध्याय २२

श्लोक 10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे ।विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

astodayau tathotpātā ayane dakṣaṇottare / viṣuvadgrahavarṇāśca druvātsarvaṃ pravarttate

हिन्दी अर्थ

तस्मातदेव नामास्य वभूव प्रथितं भुवि ।

English

Being obstructed by the wind, the clouds scatter water over the earth. Thus water is continuously thrown up (i.e. turned iuto vapour) and dropped down.

अध्याय २२

श्लोक 11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा ।शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

varṣā gharmo himaṃ rātriḥ saṃdhyā caiva dinaṃ tathā / śubhāśubhaṃ prajānāṃ ca dhruvātsarvaṃ pravarttate

हिन्दी अर्थ

श्री वसि्ठजी ने कहा--हे राजेन्द्र ! उस समय में इस भ्रकार से उस विग्रसुत के द्वारा पूछे गये रामने कहकर सुना दिया था ३७१। इसके अनन्तर बे दोनों परस्पर में त्रीति से.समन्वित होकर वार्तालाप 'करते रहे थे । अत्य घिकःकालतक नहाँ न ठहरकर उसने गमन करने की इच्छा की थी +७२।

English

The three worlds along with the mobile and immobile beings are pervaded by this Maya. The sun is the lordly creator of the worlds. Endowed with a thousand (innu¬ merable eyes) lie is the lord of the universe. He is the mighty lord of the subjects, the creator of the entire universe.

अध्याय २२

श्लोक 12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति ।तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati / tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ

हिन्दी अर्थ

राम भी उसके पश्चात् उसी के पीछे गमन करने वाला हो गया था और -उसःगुफा के मुख से निकलकर बड़े आनन्द के साथ अपरे माता-पिता के निवास स्थान को ओर उसने भी 'प्रस्थान कर दिया था ।७३।-व्याश्न-के द्वारा भूमि में गिरा भी दिया गया था तो भी उसके देह में कोई भी कहीं

English

These two, viz. the moon of cool virility and the sun of hot virility, sustain the world by means of their combi¬ nation.

अध्याय २२

श्लोक 13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः ।सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ / sūryaḥ kiramajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

श्ष्र ब्रह्माण्ड पुराण

English

(The Gahga), the great rivers beginning with Bha- drasoma and the waters (humids) that flow within the bodies of all living beings mobile and immobile, become smoke (i.e. vapour).

अध्याय २२

श्लोक 14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ।आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ / ādityapītaṃ sakalaṃ somaḥ saṃkramate jalam

हिन्दी अर्थ

पर ब्रण नहीं हुआ था । उस विनिहनन करने वाले व्याध से बह राम के द्वारा सुरक्षित हुआ था ७४ है राजेन्द्र ! इसी कारण से इसका नाम भूमण्डल में प्रथित हो गया था फिर उस विप्र के पुत्र का अकृत त्रण ही नाम पड़ गया था ।७५। है पाथिब ! तभी से लेकर आतप के पीछे गमन करने

English

When the mobiles and immobiles get heated (and burnt) they spread everywhere as vapour.

अध्याय २२

श्लोक 15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते ।यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

nāḍībhirvāyuyuktābhirlokadhārā pravarttate / yatsomātsravate hyaṃbu tadanneṣveva tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

वाली छाया के ही समान वह भूमि में सभी प्रकार की अवस्थाओं में उसका अत्यधिक प्रिय मित्र हो गया था ।७६। है राजन् भृगु की सन्निधि को प्राप्त करके बह उसी के साथ अनुगत हो गया था और ख्याति को देखकर बह सामने उपस्थित हुआ था तया विनय के साथ उसने अभिवादन किया

English

In combination with the wind, the rays (of the sun) carry the waten from the ocean that water (then) becomes the nectar-like life-giver unto the plants.

अध्याय २२

श्लोक 16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि ।एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

meghā vāyuvighātena visṛjanti jalaṃ bhūvi / evamutkṣipyate caiva patate cāsakṛjjalam

हिन्दी अर्थ

नियंत्रितांतः करणं तं च संशांतमानसम् ।

English

Then, as the season approaches at the proper time, the sun changes (the saltish water into sweet water) and gives

अध्याय २२

श्लोक 17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते ।संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

na nāśa udakasyāsti tadeva parivarttate / saṃdhāraṇārthaṃ lokānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā

हिन्दी अर्थ

ताभ्यां च प्रीतिः दुका राम: समभिनं दितः ।

English

The waters stationed in the clouds fall down when they are wafted by the wind. Accompanied by the wind (they spread everywhere), for the welfare of all living lacings.

अध्याय २२

श्लोक 18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram / viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

और्वाश्रमं समापेदे द्रष्ट,कामस्तपोनिधिम ।

English

The three kinds of clouds have been enumerated. I shall mention the manner of their origin.

अध्याय २२

श्लोक 19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः ।सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

dhātā kṛtsnasya lokasya prabhaviṣṇurdivākaraḥ / sārvalokikamaṃbho yattatsomānnabhasaśvyutam

हिन्दी अर्थ

विसृष्टस्तेन शनकेकऋ चीकभवन मुदा ।

English

Gold winds and winds on cloudy days are their characteristics. They take the shapes of buffaloes, boars and intoxicated elephants.

अध्याय २२

श्लोक 20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ।सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam / sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate

हिन्दी अर्थ

परमप्रीति से समन्वित उन दोनों के द्वारा बह आशीवंचनों से अभि- नन्दिन किया गया था । उसके प्रिय करने की अभिलाषा से उसने वहाँ पर कुछ दिन तक निवास किया था ।७८। इसके उपरान्त उन दोनों की अनुमति से शिष्यों के समुदायों से समावृत महामुनि च्यवन के आश्रम की और वह्

English

They arc devoid of lightning streaks. They hai down with torrents of water. They arc silent clouds of huge bodies. They are under the control of Avaha (A kind of wind).

अध्याय २२

श्लोक 21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् ।सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

śītoṣṇavīryauṃ dvāvetau yuktyā dhārayato jagat / somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā

हिन्दी अर्थ

चला गया था ।७६। उस महान मन वाले ने अपने अन्त:-करण को नियन्त्रण में रहने वाले और परम शान्त मन वाले उस महा मुनि की तथा सुकन्या

English

ThU la A fandnU derivation of Abhra 'a cloud*. Normly Abhra is derived from'v/«»Wr—+suffix—oc (i.c.—o) or from ap + bhf —suffix—e, meaning 'bearer of water.

अध्याय २२

श्लोक 22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

bhadrasomapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ / sarvabhūtaśarīreṣu hyāpo hyanusṛtāśca yāḥ

हिन्दी अर्थ

नाम धारिणी जो उनकी भार्या थी उसकी वन्दना की थो ।८०। परम ध्रीति से सुसम्पन्न उन दोनों के द्वारा राम का भली-भाति अभिनन्दन किया गया 'था । तप की निधि का दर्शन करने की कामना बाले उसने औबें के आश्रम को प्राप्त किया था ।८१। है नृप ! मेधावी राम ने उनका अभिवादन किया

English

W. 30-46 give the pseudoscientihc clauificaiion of clouds as believ¬

अध्याय २२

श्लोक 23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च ।धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

teṣu saṃdahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca / dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkāmantīha sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

था और ओर्व महामुनि के द्वारा राम का अभिनन्दन किया गया था । वहाँ पर उनकी प्रीति होने सें वह कतिपय दिनों तक रह था ।२। फिर घीरे से आनन्द के साथ उस मुनि के द्वारा राम की विदाई की गयी थी और अक्त व्ण के ही सहित श्रीमान् भार्गव ने वहाँ से प्रस्थान किया था ।५३। पिता

English

They shower rain from within one and a half to three kilometres. They shower rain on the tops and ridges of the mountains and roar out.

अध्याय २२

श्लोक 24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् ।तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam / tejor'kaḥ sarvabhūtebhya ādatte raśmibhirjalam

हिन्दी अर्थ

के पिता-माता के चरणों में पृथकपृथक् बन्दना को थी । है नृप ! उन दोनों ने उसका बड़े ही हं से अभिनन्दन किया था ।=४। .

English

Those clouds named Brahmajas are bom of the breath of god Brahma. They cause impregnation of the white cranes and they sustain their youx ones in the womb.

अध्याय २२

श्लोक 25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः ।संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ / saṃjīvanaṃ ca sasyānāmaṃbhastadamṛtopamam

हिन्दी अर्थ

आणीभिरभिनन्द्यांके समारोप्य मुहुमुं खम् ।

English

Indeed they are endued with streaks of lightning and reverberations of thundering that are pleasing. Due to their continuous rumbling sound, the earth expresses horri¬ pilation in the from of (plants and trees) sprouting from it.

अध्याय २२

श्लोक 26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः ।यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

tatastvṛtuvaśātkāle parivatya divākaraḥ / yacchatyāpo hi meghebhyaḥ ghuklāśuklairgabhastibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अपृच्छतां च तौ रामं कालेनैतावता त्वया ।

English

Like a queen who has been installed (on the throne of) a kingdom, she attains the freshness of youth once again. Strongly attached to the rains, she becomes the source of the life of beings.

अध्याय २२

श्लोक 27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ।सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ / sarvabhūtahitārthāya vāyumiśrāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

कि क्रतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः ॥

English

Those clouds depend on Pravaha, the second type of wind. These clouds (shower rain) from within twelve to eighteen kilometres.

अध्याय २२

श्लोक 28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये ।वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

tato varṣati ṣaṇmāsānsarvabhūtavivṛddhaye / vāyavyaṃ stanitaṃ caiva vaidyutaṃ cāgnisaṃbhavam

हिन्दी अर्थ

'कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः ।

English

Those clouds named PukarUvaftakas arc born of the Wings. Its conception is threefold. The shower is glorified as continuous downp)our.

अध्याय २२

श्लोक 29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि ।न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

mehanācca mihedhātomaghatvaṃ vyajayanti hi / na bhraśyanti yataścāpastadabhaṃ kavayo viduḥ

हिन्दी अर्थ

फिर उन दोनों के द्वारा उदार बुद्धि वाले उससे अपना वृत्तान्त पूर्ण रूप से पूछा गया था । है राजेन्द्र ! जो कुछ भी जिस तरह से हुआ था वह अनुक्रम के साथ राम ने कहा था ।=५। वहाँ पर भी कुछ दिन तक स्थित रहकर फिर उनकी अपुञ्ना से परम आनन्द से संयुत होकर माता-पिता के

English

The wings of very powerful mountains that had in¬ creased in size and who used to go wherever as they pleased, were chopped off by I ndrn who wished to secure the welfare of all living beings.

अध्याय २२

श्लोक 30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते ।आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

meghānāṃ punarutpattiśtrividhā yonirucyate / āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ

हिन्दी अर्थ

१८४ ग ब्रह्माण्ड पुराण

English

Those clouds named Pufkara (were born of those wings). They increased in size competing with the waters. For the reason, they arc termed Pukardoartakas (revolving Pukaras),

अध्याय २२

श्लोक 31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् ।आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

tridhā meghāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi saṃbhavam / āgneyā stūṣṇajāḥ proktāsteṣāṃ dhūmapravarttanam

हिन्दी अर्थ

निवासं स्थान को वह चला गया था।८६। है राजन् ! उस परमोत्तम आश्रम में माता-पिता विराजमान थे। उनके सामने उपस्थित होकर भूभुनेन्दन ने उन दोनों कें चरणों में यथोचित रीति से वन्दना की थी )८७। उन्होने अपने चरणों में मस्तक झुकाने वाले राम को आदर के साथ उठाकर आश्लेषण

English

They assume many forms. Their thundering sound is very terrible. They are the creators of the torrential rain at the end of the Kalpas. They control the Sarhvartaka fire (which burns down the universe then).

अध्याय २२

श्लोक 32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ।महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ / mahiṣāśca vārāhāśca mattamātaṅgarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

किया था और परमानन्दित होते हुए अपने वात्सल्य के कारण आये हुए घ्रेमाश्नुओं से उसका परिषिञ्चन किया था ।८८। आशीर्वादों के द्वारा अभि- नन्दन करके उन्होंने अपनी गोद में बिठा लिया था और बारम्बार उस अपने पुत्र के मुख का अवलोकत करते हुए उसके अङ्गो का परिस्पर्शं करके

English

These (clouds) shower rain at the close of the Yugas. (Thus) those third (sets of clouds) have been recount¬ ed. They have many forms, configurations and aggregates. They fill the Earth.

अध्याय २२

श्लोक 33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च ।जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

bhūtvā dharaṇimabhyetya ramante vicaranti ca / jīmūtā nāma te meghā hyetebhyo jīvasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

परुभाधिक आनन्द को प्राप्त हुए थे ।८६। उन दोनों मे राम से'पूछा था हे पुत्र इतने लम्बे समय तक आपने क्‍या किया था और यह दूसरा कौन तुम्हारे साय में है तथा तुम कहँ इतरो समय र्न्तः रहे 'थे ?.।९०। किस प्रकार से तुम सकाश में साथ समास्थित हुए ये अथवा यहाँ पर कहाँ से इस

English

On being directed to make the plants and trees flourish, Parjanya and the Diggajas (Elephants of the quarters) shower snowdrops during Hemanta (early winter), born of cool virility,

अध्याय २२

श्लोक 34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः ।मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

vidyudguṇavihīnāśca jaladhārā vilaṃbinaḥ / mūkameghā mahākāyā āvahasya vaśānugāḥ

हिन्दी अर्थ

समय में समागत हुए ये ? है वस्स ! आपको , हम दोनों के सामने जो भी सश्य-सत्य हो बह सब बतला देना चाहिए ।€१।

English

The sixth wind named Parivaka is their support. This powerful (wind) holds up the Ganga of the firmament, the holy divine river of exquisite nectar-Iikc water. The Ganga is situated in the path Svti (i.e. firmament) in three cur¬ rents. With their huge trunks, the elephants of the quarters receive the waters oozing from thcGangli and scatter them in the form of water spray. That is remembered as dew-drops.

अध्याय २२

श्लोक 35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ / parvatāgra nitaṃbeṣu varṣati ca rasaṃti ca

हिन्दी अर्थ

कार्तवीर्य का जमदरिति ऑश्म में आगमन

English

The clouds and their activity of causing the develop¬ ment (of various things) —all these have been recounted. The sun alone is mentioned as the creator of showers.

अध्याय २२

श्लोक 36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ / brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasaṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

तदाज्ञयेव हैत्यानां वधं चामरकारणात् ।

English

The rainfall has its root (source) in the sun water; proceeds from (functions on account of) the sun. It is after being presided over by Dhruva that the sun works for rain.

अध्याय २२

श्लोक 37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः ।तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

te hi vidyudguṇopetāstanayitnupriyasvanāḥ / teṣāṃ śaśrvatpraṇādena bhūmiḥ svāṅgarūhodbhavā

हिन्दी अर्थ

तौ च तेनोदितं सर्वे श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् ।

English

The Cctmdas (Vedic Metres) have assumed the forms of horses and arc stationed in the direction of the wheel. The chariot has characteristics similar to those of the chariot of Varuia.

अध्याय २२

श्लोक 38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते ।तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

rājñī rājyābhiṣikteva punaryauṃvanamaśnute / teṣviyaṃ prāvṛḍāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā

हिन्दी अर्थ

कार्तेबोर्य का-जमदर्नि आश्रम में आगमन १८५

English

Muhurtas and Kal are remembered as the beauti¬ ful trappings and fittings. Kastha is remembered as its nose and the (Moment) is its axle.

अध्याय २२

श्लोक 39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ।एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ / etaṃ yojanamātrācca sādhyarddhā niṣkṛtādapi

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु-कदाचिद्धेहयेश्वर: । इयेष मृगयां गंतु' चतुरंगबलान्वितः

English

VV. 61*62 give a symbolic docriptioo of the CbsHot of the SuAt The significance of each part of the chariot, the horses yoked etc. Is given ia W, 67 ff below.

अध्याय २२

श्लोक 40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः ।पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

vṛṣṭirgarbhastridhā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrttitaḥ / puṣkarāvarttakā nāma te meghāḥ pakṣasaṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्री वसिष्ठ जी ने कहा--हें राजन् ! जब उस समय में -इस प्रकार से राम से पूछा गया था तो उसने अपने दोनों करों को जोड़कर उन दोनों के समक्ष में बह सम्पूर्ण अपना घटित घटनाओं का इतिवृत्त कह. दिया था जो भी कुछ अपने द्वारा अब तक किया था ।१। अपने कुलदेब की आज्ञा से

English

Artha (Wealth) and Kama (Love) these two are remembered as the tips of the yoke and the axle.

अध्याय २२

श्लोक 41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् ।कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

śakreṇa pakṣacchinnā ye parvatānāṃ mahaujasām / kāmāgānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā

हिन्दी अर्थ

अपनी तपश्चर्या का समाचरण तथा भगवान शम्भु के निर्देश से यथाक्रम तीयो का पयटन जो किया था--बह सभी कुछ निवेदित कर दियां'या

English

The seven Metres are Gayatr! Tri?lup, Anus|up, Jagati, Pahkti, Brhati and Unik.

अध्याय २२

श्लोक 42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः ।पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

puṣkarā nāma te meghā bṛṃhantastoyamatsarāḥ / puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर शंकर कीं ही आज्ञा से देवों की सुरक्षा करने के कारण से ' जों दंतंमों' का वध किया था वह भी सुता दिया था। यह! पर भी भगवान हर के' प्रसादं से ही अकृत ब्रग का दर्शन हुआ था ।३। यह सम्पूर्ण पूर्णतया जो हुआ' था वह और जो अपने द्वारा कुछ भी किया गया था वह सब परम प्रसन्न

English

Propelled by Dhruva, the great wheel whirls along with the Axis. Thus is the structure of lus chariot in view of specific purpose.

अध्याय २२

श्लोक 43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते ।कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

nānārūpadharāścaiva mahāghorasvanāśca te / kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvartāgne rniyāmakāḥ

हिन्दी अर्थ

माता-पिता, के सामने राम ने कहकर सुना दिया था ।४। उन दोनों ने राम के द्वारा कहा हुआ सब उसके कर्मों का विस्तार श्रवण किया था और परम सन्त हुए ये । है राजय् ! फिर वे दोनों एक दूसरे हषं को भी प्रत हुए थे.।५। है मद्वाराज ! इस रीति से उस भृगुकुल में परम श्रेष्ठ राम ने अपने'

English

Similarly, by means of combination the shining chariot has l)een evolved. By means of that shining chariot, lord sun-god traverses the firmament.

अध्याय २२

श्लोक 44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः ।अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ / anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam

हिन्दी अर्थ

माता-प्रिता की शुश्रूषा करते हुए पूर्णतया उनके प्रति अपने कर्तव्य को सबिनय पालन किया था और अपने भाइयों की भी सेवा उसी भाव से उसने की थी ।६। इसी समय में किसी वक्‍त हैह्यस्वर चतुरज़िणी सेना के सहित मृगया करने को गमन करने वाला हुआ था छा

English

There are two rein-cords fixed to the extremities of the yoke and the axis of the chariot. Those two rein-cords re¬ volve in Dhruva (and perform the function) of a pair of wheels.

अध्याय २२

श्लोक 45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ।यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

vāyuṃ purā vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ / yānyaṇḍasya tu bhinnasya prākṛtasyābhavaṃstadā

हिन्दी अर्थ

मंद. वीजति शओद्ध,तकेतकीवनराजिमिः । प्राभातिके गंधवहे कुमुदाकरसंस्पृशि ॥

English

The extremities of the yoke and the axis of the chariot revolve all round along with the rein-cords like the rope fixed to a peg.

अध्याय २२

श्लोक 46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः ।तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

yasminbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃprabhuḥ / tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनः श्रोत्रसुखावहाः ॥

English

During Uttarayau the rein-cords become reduced (in length) as they move in circles. During the Daksiyana they increase in size.

अध्याय २२

श्लोक 47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः ।तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ / teṣāṃ śreṣṭhastu parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्तोये मुनिवृ देषु अ्रणस्सुः ब्रह्म शाश्वतम् ॥।१.१

English

The two rein-cords of the chariot fixed to the extre¬ mities of the yoke and the axis are caught hold of by Dhruva and the two rcin-cordi lead the sun.

अध्याय २२

श्लोक 48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह ।कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha / kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

शब्द बअह्माण्ड पुराण

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः ।तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ / tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye

हिन्दी अर्थ

आश्रमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कमिषु

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः ।यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ / yo 'sau bibartti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām

हिन्दी अर्थ

स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् ।तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

divyāmṛtajalā puṇyāṃ tridhāsvātipathe sthitām / tasyā niṣyandatoyāni diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्राकुले जाते सवंभूत सुखावहे ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः ।दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ / dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अब. उस वेला की अदुभुत छटा का वर्णन किया जाता है--उस समय में चारों ओर अरुण अंशुओं वाली और तारागण की युति का हरण करने थाली अग्धूक पुष्पों की अरुणा से आकाश मण्डल संरज्यमान हो रहा था ।5। विकसित केतकी के बनों को पंक्तियों के द्वारा मद को समुदुभूत

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे ।पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

udagghimavataḥ śaila uttaraprāyadakṣiṇe / puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vistṛtam

हिन्दी अर्थ

करते.हुए..तथा कुमुदों से युक्त सरोबरों का स्पर्श करने बाला प्रातः काल का सुन्दर एवं सुख स्पशं वायु बहुत कर रहा था ।६। पक्षीगण उस समय में तसंदा के तट पर उगे हुए तरुबरों के नीड़ों के आश्नमों में अपनी समाकुल और मन,. तधा क़ालों को परम सुख प्रदान करने वालो वाणिय बोल रहे

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् ।ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

tasminnipatitaṃ varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam / tatastadā vaho vāyurhemavantaṃ samudvahan

हिन्दी अर्थ

थे,।१०।.नमंदा का तट तीर्थ है उस तोर्थ में उतर कर पापों के हरण करने वाले उस जल में मुनिवृन्द निरन्तर ब्रह्म अर्थात् वेद बचनों का गान कर रहे थे ।११। विधि-विधान के साथ नित्यानुष्ठान करके नमंदा नदी के तीर से.बापिस लौट कर कर्मों के करने वाले प्रमुख मुनिगण अपने-अपने आश्रमों

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् ।हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

ānayatyātmayogena siṃcamāno mahāgirim / himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

की ओर गमन कर रहे थे ।१२! प्रत्येक वीरों की पत्नियाँ अपने-अपने गृहों के आवश्यक कर्मों में उस समय में संलग्न हो रहो थीं। सर्वेथा मुनियों के ही सहश बहुले सी मुनि पत्नियाँ होम कर्म के सम्पादंत करने के लिए घेनुओं का दोहन कर रही थीं +१३। मुंनियों के कुमार दोहन किये हुए दुग्ध को

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये ।वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye / varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye

हिन्दी अर्थ

समुचित स्थानों पर पहुँचा रहे थे तथा समस्त प्राणियों को सुख का आवाहन करने बाले होम के होने पर अग्निहोत्र में सभी समाकुल हो रहे थे

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् ।सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrttitam / sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate

हिन्दी अर्थ

कातंवीर्य का जमदरिन आश्रम में आगमन १८७

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते ।ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate / dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate

हिन्दी अर्थ

्रषेषूच्चारयेमाणेषु हृयमानेषु वहिनषु

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ।ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

dhruveṇādhiṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ / graho niḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale

हिन्दी अर्थ

जवलदर्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् ।ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

caritvānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samādhiṣṭhitam / tataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ।हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

saṃsthitenaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā / hiraṇmayena bhagavāṃstathaiva haridarvaṇā

हिन्दी अर्थ

कृतमंत्रादिको' राजा मृगयां हैहयेश्वरः

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना ।चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

aṣṭāpadanibaddhena ṣaṭprakāraikaneminā / cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpati

हिन्दी अर्थ

उस प्रातःकालीन बला में सभी ओर कमल खिले उठे थे ओर बिक- सित पंकजों के ऊपर भ्रमरों के वृन्द गुञ्जार रहे थे । सभी ओर से अपने- अपने घोंसलों से पक्षोगण नीचे उतर कर अपना अशन कर रहे थे

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः ।द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ / dviguṇo 'sya rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

उस सभय में मन्द बाग्रु बहन कर रही थी ओर सुमधुर बेला में जो भी विशेष व्यग्र नहीं थे ऐसे मदोन्मत्त हाथो-अश्व ओर रथों द्वारा गमन करने. वालों के शरीर को आह्लाद का विवद्ध'न हो रहा या ।१६।.बहुत से कमें- नि्च जन पुष्प और तीर्थंजल का आहरण करके अपने-अपने आश्नमों की

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु ।असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu / asaṃgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ

हिन्दी अर्थ

ओर गमन कर रहे थे । बेदों के स्वाध्याय करने में परम दक्ष बहुत से झृग- चमो के धारण करने वालों के द्वारा भली-भांति उच्चावच मन्त्रों के प्रयोग किये जा रहे थे तथा प्रंषों का उच्चारण किया जा रहा था। अग्नि में आहु-. तियां दी जा रही थीं ।१७-१५।. रीति के अनुसार मन्त्र शास्त्र और तस्त्र-

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः ।वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

chandobhirvājirūpaistu yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ / vāruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ

हिन्दी अर्थ

शास्त्र में वर्णित क्रियाओं का विस्तार हो रहा था। जलती हुई अर्ति की शिखा के अकार वाले तपन. के तेज में समस्त दिशाओं में तप को अतिहत. करके वसुन्धरा पर बह फंला हुआ था । सू्यदेव के उदित हो जाने पर उस समय में रात्रि के समय का अन्घक्ार विनष्ट हो रहा था ।१६-२०॥ जिस

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः ।अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

tenāsau sarvate vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ / athaitāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ha

हिन्दी अर्थ

समय में समस्त तारागण विलीन हो गये ये और सभी दिशाए' एकदम स्वच्छ दिखलाई दे रही थीं । छस सभय में हैह्म श्वर राजा प्रात:कार्लीन- सब कृत्य पूणं करके शिकार करने के लिए चल दिया था

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् ।अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpi tasya yathākramam / ahastu nābhiḥ saurasya ekacakrasya vai smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्च्क ) ; अहा्छपुराण

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः ।रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ / rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau

हिन्दी अर्थ

स्वबलो घपदसेपतरक्षुण्णावनिरेशुभिः

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः ।तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

muhūrttā bandhurāstasya ramyāścāsya kalāḥ smṛtāḥ / tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā akṣadaṇḍaḥ kṣaṇastu vai

हिन्दी अर्थ

परिवायं वनं तत्तु.स राजा निजसँनिकेः

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः ।रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

nimeṣaścānukarṣo 'sya hīṣā cāsya lavāḥsmṛtāḥ / rātrirvarūtho dharmo 'sya dhvaja ūrddhva samucchritaḥ

हिन्दी अर्थ

आकर्णेकृष्टकोदंडयोघमुक्तं : शितेषुभिः

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

yugākṣakoḍī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau / saptāśvarūpāśchandāsi vahanto vāmato dhuram

हिन्दी अर्थ

निकृत्तगात्राः णादुला न्यपतन्भुवि केचन ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा ।पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

gāyatrī caiva triṣṭupya hyanuṣṭubjagatī tathā / paṅktiśca bṛhatī caiva hyuṣṇikcaiva tu saptamī

हिन्दी अर्थ

रथन्हाथी और अश्वों से समन्वित समस्त सैनिकों से युक्त होकर अपने हित के-साथ वह राजा हैहयेशवर अपने नगर से शिकार करने के लिए दिया था।२२। जपने सभी सचिवों के साथ और वयोवृद्ध अन्य' कितने ही राजाओं को साथ में लेकर श्रीमान् वह बड़ो भारी सेना के बीरों

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः ।सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ / sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

के भार से समस्त वसुधा को नीचे की ओर शुकाते हुए यह चल रहा था ।२३ बह राजा अपनी सेना के रथों के चलने की ध्वनि से सभी दिशाओं कोःगुञ्जित' कर रहा था और अपनी सेना के समुदायों के सहित प्रवेश. करके सेफड़ों विमानों (वायुमानों) से आकाश को संछादित करता हुआ वह

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः ।एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ / evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu

हिन्दी अर्थ

राजाःथा” उस राजेश्वर ने अपने सैनिकों के द्वारा उस सम्पूर्ण वन घेरुकर' परमश्रेष्ठ' नृप वे उस स्थल को अत्यन्त विलोलिंत कर दिया था ।२५-२६् उंसः तृप ने अपने कानों तक सभाकृष्ट धनुषों की भ्र्यव्न्चा वाले योधाओं के द्वारा छोड़े हुए तीण बाणों से वहाँ पर अनेक प्रकार के हिख्िक पशुओं का

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः ।तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

tathā saṃyogabhāvena saṃsiddho bhāsuro rathaḥ / tenāsau taraṇirdevo bhāsvatā sarpate divi

हिन्दी अर्थ

हुननःकिया था ।२७। अतीच उदग्र वेग से युक्त पंदातियों के” खड्गो से खण्डित शरीर वाले जिनके शरीर के भाग कट गये हैं ऐसे कुछ शालः यहाँ पर भूमि में गिर गये थे ।र्का

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ।ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

yugākṣakoṭisannaddhau dvau raśmī syandanasya tu / dhruve tau bhrāmyate raśmī ca cakrayugayostu vai

हिन्दी अर्थ

वराहयूथपाः केचिद्रुचिरारद्रौ धरामगुः ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु ।युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

bhramato maṇḍalānyasya khecarasya rathasya tu / yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi

हिन्दी अर्थ

प्रचंडशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिभिन्नमस्तकाः॥

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् ।भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat / bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau

हिन्दी अर्थ

कॉर्तेवोयेका जमदग्नि आश्रम में आगमन व

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु ।कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

yugākṣakoṭistattasya raśmibhiḥ syandanasya tu / kīlāsaktā yathā rajjurbhraṃmate sarvato diśam

हिन्दी अर्थ

वसुधामन्वकीर्यंत शोणितारद्राः समंततः ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे ।वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

hrasatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe / varddhate dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu

हिन्दी अर्थ

एवं सवागुरेः केश्चित्पतद्विभः पतितं रपि

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु ।ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

yugākṣakoṭisaṃbaddhau raśmī dvau syandanasya tu / dhruveṇa pragṛhītau vai tau raśmī nayato ravim

हिन्दी अर्थ

चमरीरुरुगोमायुगवयक्षेवृकान्वहुत् ।

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ ।तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa sama dhiṣṭhitau / tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu

हिन्दी अर्थ

बहुत ही प्रचण्ड शक्तिशाली वीरों' के द्वारा छोड़ी हुईं शक्तियों से कटे हुए मस्तक बाले कुछ बराहों के यूथ रुधिर से लथपथ होकर पृथ्बी पर गिर गये' थे ।२९। मृगों के समुदाय पतों के ही समान भूमि पर पड़े हुए थे और सिंह्-रीछ और शरम आदिक घनुषों के तीरों से विद्ध' समस्त हग हो

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् ।ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

aśītirmaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ smṛtam / dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu

हिन्दी अर्थ

बाले हो गये'थे ।३०। इस प्रकार से कुछ सवागुर गिरते हुए और गिरे केद्वारा सभी ओर सम्पूण पृथ्वी तल को रक्त से भीगी हुई करके अनुकीणं' कर दिया था । कुछ मृग' कुत्तों के दारा खदेड़ हुए'होकर' भाग रहे'येतऔर' और आत्त होकर चीखें मारते हुए प्राणों के भय सेः अति आतुर और भम-

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

अध्याय २२

श्लोक 84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ।उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu / udveṣāṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati

हिन्दी अर्थ

भीत हों रहे ये।३१-३रा जिस तरह से युग के अन्त समय में सब्र विभीर hs पूणं स्थिति हुआ करती हैं ठोक उस समय से अत्यन्त आतुर हो' रहे थे जिसके कारण वह सम्पूर्ण वन समाकुल होकर शोभित हो रहा था ।३३। वहाँ पर चमरी-रुरु-गोमायु-गवयन्रीछ और बहुत से वृक-क्ृष्णसार-

English

When presided over by Dhruva, those two reincords are dcagged, the sun revolves in circles within (the orbit)•

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 22
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.