Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
28
अध्याय 28 / 156

Book 1 - Adhyaya 28

100 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ100 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः ।ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāda dāruvanapraveśabhasmasnānavidhirnāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca agātkathamamāvasyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ / ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vātarpayatpitṝn

हिन्दी अर्थ

आत्मारामं पूर्णकामं कोटिसूयेसमप्रभरम्- ।

English

O Suta I King Pururavas, the son of Ila, used to go to the heaven on the New Moon day in every month. How was it? How did he propitiate the Pitrs (Manes).

अध्याय २८

श्लोक 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने ।ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

sūta uvāca tasya te 'haṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyane / ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तूयमातं च योगीद्वैः अ्रथमप्रकरैमु दा

English

O Samapayani, I shall narrate his power. I shall narrate tlie contact of the noble-souled son of Ila with the sun as well as with the moon.

अध्याय २८

श्लोक 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

antaḥsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ / hrāsavṛddhī pidṛmataḥ pitryasya ca vinirṇayam

हिन्दी अर्थ

राम से कहा-ईश आप दोनों की सेवा में मेरा प्रणाम स्वीकृत होवे। कैं इस समय में भगवानु शक्कर के दशन प्राप्त करगे के लिए ही यहाँ पर समागत हुआ हूँ । अब भगवाद् ईश्वर की आज्ञा प्राप्त करके मुझे दर्शत कररो के लिए आदेश प्रदान करने को आप योग्य होते हैं ।१५। उन ईश्वर के दोनों

English

When the sun and the moon come into contact with the star, they stay in Am&v&sya (New Mocm) for a night in the same zone.

अध्याय २८

श्लोक 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा ।काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

somāccaivāmṛtaprāptiṃ pitṝṇāṃ tarvaṇaṃ tathā / kāvyāgniṣvāttamaumyānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam

हिन्दी अर्थ

अनुचरों ने राम के वचनों का श्रवण करके और फिर शित की आज्ञा को आह करके राम को अन्दर प्रवेश करने के लिये उन्होंने आज्ञा हैदी थी

English

Then during every new moon day, he (Pururavas) goes to see the sun-god and the moon-god, his natural and paternal grandfathers.

अध्याय २८

श्लोक 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् ।एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

yathā purūravāścaiva tarpayāmāsa vai pitṝn / etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

:उ्त राम रे भी उनकी आज्ञा प्राप्त करके बढ़े ही इ॒ं के साथ उस अन्त;पुर में प्रवेश किया था । वहाँ पर उसने एक सभा का स्थल देखा था जो इस द्विज. ने सिद्धों के सप्रुदायों से समाकीर्ण देखा था और जिसमें अगैक प्रकार की बड़ो हो सुन्दर सुगन्ध्र भरी हुई थो तथा बहु बहुत ही सुरम्य था । इस

English

After paying respects to them, he waits there biding his time. He waits for the exudations of nectar from the following moon, for the sake of the Pitrs.

अध्याय २८

श्लोक 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ ।अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

yadā tu candrasūryauṃ vai nakṣatreṇa samāgatau / amāvasyāṃ nivasata ekarātraikamaṇḍalau

हिन्दी अर्थ

सभा-स्यल का अवलोकत करके बड़ा ही विस्मय हो गया था । वहाँ पर फिर उस रामचे परम शाम्त-तीन शेश्र के धारण करने और मस्तक में चन्द्र को धारण किये हुए. भगवान् शिव का दर्शन किया था ३१७-१८ भगवाद्र शंकर के कर में त्रिशूल शोभित हो रहा था और वे ब्याघ्न के चर्म को वस्त्र

English

With a desire to perform the monthly Sraddha, Puru¬ ravas, the learned son of I la, worships Soma (the Moon) Pitrmin (one with the Pitfs), after resorting to the heaven,

अध्याय २८

श्लोक 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ ।अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau / amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau

हिन्दी अर्थ

के स्थान में पढिने हुए थे । उसके सम्पूर्ण अजं में. श्मशान को भस्म लगी हुईं थी और उतका शरोर नागों के यज्ञोपबोत से शोभित था !१९। प्रभू शंकर अपनी ही आरमा में रंमण करने याले थे--पूर्णे काम थे और उनकी सभी कामनाएँ परिपूर्ण थीं और करोड़ों सूर्यो के समान -परमोउज्वल प्रभा

English

He propitiates the Pitrs viz. Saumyas, Barhisads, Kavyas and Agnisvattas.

अध्याय २८

श्लोक 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते ।प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

abhivādya sa tau tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣate / prasyandamānātsomāttu pitrarthaṃ tu pariśravān

हिन्दी अर्थ

थी। के पाँच सुखों वाले--इश भुजाओं से शोभित और अपने भक्तों पर परमाधिक अनुग्रह करने बाले ये ।२०१ उस'समय में शिव सिद्धों के लिए तुकं की मुद्रा के द्वारा ओम और हान का विषय बतला रहे ये। बड़े-बड़े योगीन्द्र ओर प्रथमवण बड़े ही आनन्द के साथ उनका स्तवन कर रहे

English

In Satapatha Br. II 6. 1.7, those who performed a Soma sacrifice are SemoMtUh Piters (probably Saumyas here-oO I those who offered cooked oblations like Can were Barhifadah Pitarab; those who offered no sacrifice

अध्याय २८

श्लोक 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया ।उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

ailaḥ purūravā vidvānmāsaśrāddhacikīrṣayā / upāste pitṛmantaṃ taṃ somaṃ divi samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

परशुरामः काऽशिवाराधन २४६

English

The (seasons) were born of it (i.e. Saihvatsara

अध्याय २८

श्लोक 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः ।सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

dvilavāṃ kuhūmātrāṃ ca te ubhe tu vicārya saḥ / sinīvālīpramāṇebhyaḥ sinīvālīmupāsya saḥ

हिन्दी अर्थ

वामभागे कात्तिकेयं दक्षिणे च गणेश्वरम् ।

English

Thearc grand-fathers. The Mdsas (months) and Ayanas (transits of the sun) are the sons of

अध्याय २८

श्लोक 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा ।स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

kuhūmātraḥ kalāṃ caiva jñātvopāste kuhūṃ tathā / sa tadā tāmupāsīnaḥ kālāpekṣaḥ prapaśyati

हिन्दी अर्थ

नंदीश्वरं महाकालं वीरभब्रं च तत्पुरः

English

The Saumyas should be known born of the moon [Somaja), The Kavyas should be known as the sonsof Kavi (Sukra). Upahutas are remembered as Devas. S<>maj<ii are remembered Somapds (Imbibers of Soma)*

अध्याय २८

श्लोक 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये ।दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

sudhāmṛtaṃ tu tatsomātsravadvai māsatṛptaye / daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ

हिन्दी अर्थ

यो विभुः सर्वलोकानां सृष्टिस्थितिविनाशङ्रत् ।

English

Ajyapds (Imbibers of oblated ghee) are remembered as Kavyas. The classes of PUrs arc three. They are of three classes namely Kavyas, Barhiads and Agnisvattas.

अध्याय २८

श्लोक 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः ।सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

kṛṣṇapakṣe bhujāṃ prītyā dahyamānāṃ tathāṃśubhiḥ / sadyaḥ prakṣaratā tena saumyena madhunā tu saḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानबुद्धघोरसाध्यं च निराकारः नमाम्यहम्

English

Those {Pitrs) who imbibe the nectar in the heaven every month on the new moon day, arc remembered as Kavyas Omapas and Divakirtyas.

अध्याय २८

श्लोक 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि ।सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

nirvāteṣtratha pakṣeṣu pitryeṇa vidhinā divi / sudhāmṛtena rājaindrastarpa yāmāsa vai pitṝn

हिन्दी अर्थ

भगवाच शिव को भेरव--योगिनियाँ ओर रुद्र के गणों ने चारों ओर से घेर रक्खा था । ऐशी दशा में विराजमान हुए भगवान शिव का दर्शन करके राम ने बड़े ही हयं से अपने शिर को उनके चरणों. ें शुका कर प्रणाम किया था।२२। उनके वाम भाग में स्वामी कात्तिकेय थे ओर दाहिनी

English

Thirtyihrce Devas (who arc called) Cchedcnas (Those who cut off?) drink the fifteen digits of the moon gradually in the dark fortnight, (after turning ihein)into watery form.

अध्याय २८

श्लोक 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च ।ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

saumyānbarhiṣadaḥ kāvyānagniṣvāttāṃstathaiva ca / ṛtamagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ

हिन्दी अर्थ

ओर गणनायंक गणेश विराजमान ये तथा उनके सामने नम्दीश्वर-महाकाल और वीरभद्र स्थित हो रहे थे ।२३। शिव की गोद में सो ' भुजाओं वाली जगज्जननी दुर्गा विद्यमान थी । इनका: दशेन' करके रामः ने उनको भी अणाम किया था । इसके अनन्तर विद्वान् राम ने अपनी; गदगद याणी से

English

Day by day, in due order, a part (a digit) of the moon is developed by the Susumna. The black digits become reduced and the white ones develop it.

अध्याय २८

श्लोक 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा ।आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

jajñire hyṛtavastasmāddhyṛtubhyaścārttavāstathā / ārtavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyṛtusūnavaḥ

हिन्दी अर्थ

उन be की स्तुति करने का उपक्रम किया था ।२४।.राम ने. कहा था--मैं ईशान-विभु-व्यापक-अव्यय-भुजङ्गों के भूषणों वाले--उग्र और नरों के कपालों की माला के धारण करने से परमोज्ञ्वल शिव की सेवा में प्रणाम करता हूँ ।२४-२४ा जो विभु समस्त लोकों को सृष्टि स्थिति और विनाश के

English

Thus the body of the moon developed by the vigour of the sun, appears sparkling, white and perfectly circular on the full Moon day.

अध्याय २८

श्लोक 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः ।प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ṛtavaḥ pitāmahā māsā ayanāhyabdasūnavaḥ / prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

करने वाले हैं ऐसे ब्रह्मा आदि के स्वरूप को धारण करने वाले-सबसे बड़े उन आप-कपा के सागर को-मैं5जानता हूँJर्छ।. जिन मन ओऔरूबाणी के आयोचर प्रभु की-स्तुति करने में वेद भो समर्थ नहीं हैं उन- ज्ञान-ओर बुद्धि केदारा साधत के अयोग्य, ठबा बिना आकार वाले प्रभु शिव के -चरणो में

English

Vida cb. XXIV, W. 67-68.

अध्याय २८

श्लोक 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः ।उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

saumyāstu somajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ / upahūtāḥ smṛtā devāḥ somajāḥ somapāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं नमस्कारःकरता हूँ-(२७। महेन्द्र आदि-देवगण-ऋषिगण-मनु और -असुर

English

Just as there are knotty joints in the Sugarcane and bamboo, so also there are dark and bright Parvans in the lunar fortnights.

अध्याय २८

श्लोक 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः ।काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstisrastāḥ pitṛjātayaḥ / kāvyā barhiṣada ścaiva agniṣvāttāśca tāstridhā

हिन्दी अर्थ

२९० ब्रह्माण्डं पुराणं ये सब जिनके स्वरूप का यथार्थ रूप से नहीं जाना करते हैं उन पर से भी पर प्रभु शिव के लिए मैं प्रणिपात करता है २

English

The differences between the full Moon and the New Moon arc the knots and joints. Tlie lunar days beginning with Dvitiyi constituting the fortnight arc the Parvans.

अध्याय २८

श्लोक 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् ।गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

gṛhasthā ye ca yajvāna ṛturbarhiṣado dhruvam / gṛhasthāścāpyayajvāna agniṣvāttāstathārttavāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्यांशांशेन सृज्यंते लोकाः सर्वे चराचराः ।

English

The period of two Lavas in the evening at the begin¬ ning of (the 15th day—thc Purttima mixed with the

अध्याय २८

श्लोक 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत ।तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata / teṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūyastu parivatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

सोद्ध बॅलोकं सपातालं तं नमामि हरं परम्

English

The period of evenii after Aparaht that has elapsed on the first day of the dark half, is also accepted as part of Paunjam (Full Moon?)

अध्याय २८

श्लोक 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ।रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

soma iḍvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ / rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdāste yugātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपवन वहनधम्भोनभोयञ्बेंदुभास्कराः ।

English

On seeing that period indicated by the sun, (the wonhipper) moves towards enumeration (?) That is the period for Vajatkriyi. The period is laid down immediately.

अध्याय २८

श्लोक 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

kāvyāścaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ / ye te pibantyamāvasyāṃ māsimāsi sudhāṃ divi

हिन्दी अर्थ

मूत योऽष्ठौ जगत्पूज्यास्तं यज्ञः प्रणमाम्यहम् ।

English

The text ii a bit obscure but SOfyasiddhSaUt XI. 1*2 defines Vyatlp&ta more dearly: ''When the moon and the sun are on opposite tides of either solstice and tbdi minutes of declination are the same, it U Vyatjp&ta, The sum of their longitudes is half a drde ie. 180. Normally there are 13 pdSas in a year.

अध्याय २८

श्लोक 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः ।यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ / yasmātprasravate somānmāsi māsi dhinoti ca

हिन्दी अर्थ

यः कालरूपो जगदादिदर्त्ता पाता पृथग्रूपधरो

English

Since the Pitrs along with the Devas approve of it> the period previous (?) to the Purnima (i.e. the 14th Titht with which it is mixed) is remembered as Anumati,

अध्याय २८

श्लोक 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् ।एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

tasmātsudhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām / evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madu caiva ha

हिन्दी अर्थ

हर्ता पुना रद्रवपुस्तथांते तं कालरूपं शरणं प्रपश्चे ॥

English

When the moon and the sun stay in the same star together {amd —close to, near by) on the 6ftecnth night from Rdkd (the full moon day) it is regarded as Amavasya.

अध्याय २८

श्लोक 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् ।पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

kṛṣṇapakṣe yathā vendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt / pibantyaṃbumayaṃ devāstrayastriṃśattu chandanāḥ

हिन्दी अर्थ

इस्येबमुक्त॒ बा स तु भागंवो मुदा पपात

English

After ending or separating (?) that Amavasya day» the sun and the moon see each other after coming together. When this happens it is called (the New Moon day).

अध्याय २८

श्लोक 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् ।इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

pītvārddhamāsaṃ gacchanti caturdaśyāṃ sudhāmṛtam / ityevaṃ pīyamānaistu devaiḥ sarvairniśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थाप्य तँ वामकरेण लीलया दध्रो तदा मूध्नि

English

(Defective Text upon 59).

अध्याय २८

श्लोक 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

samāgacchatyamāvasyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ / suṣumṇāpyāyitaṃ caiva hyamāvasyāṃ yathā kramam

हिन्दी अर्थ

कृपाद्रँशयाऽखिलकामपूरकः

English

On t\\t Pratipat Azy of the bright half, when the discs of the sun and the moon are being separated, it is the time for (obi a ting of ghee into fire) and the Vaatkriyd of

अध्याय २८

श्लोक 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

pibanti dvilavaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam / pītakṣayaṃ tataḥ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā

हिन्दी अर्थ

कस्त्वं वटो कस्य कुले प्रसूतः कि कार्यमुद्श्य

English

When the moon wastes away during the dark half, Amavasya is a Parvan by day time. That is why the sun is eclipsed {GrkU —is caught) during the day time on the Amvy& day.

अध्याय २८

श्लोक 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः ।निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

āpyāyayatsuṣumṇātaḥ punastānsomapāyinaḥ / niḥ śeṣāyāṃ kalāyāṃ tu somamāpyāyayatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

जिन पूज्य देव के अशों के भी अंशों के द्वारा चर और अचर समस्त लोक सृजित हुआ केरले हैँ और फिर जिसमें ही ये सब लीन हो ज़ायो करते

English

By that path alone it (? the moom) comes out of the solar sphere gradually. The moon touches (remains in contact with) the sun for the whole of the day and night except for a period of two Lavas.

अध्याय २८

श्लोक 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् ।कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

suṣumṇāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥ kramāt / kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklā cāpyāyayanti tam

हिन्दी अर्थ

हैं उतत जगन्मंस प्रभु को मैं नमस्कार करता है ।२। जिन प्रभु-के बहुंत-ही अल्प को से संपरत्पन्न हुआ अस्नि ऊध्वेलोक और पाताल के सहित सम्पूर्ण

English

When, in the middle of the Vyadpaia

अध्याय २८

श्लोक 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ।दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ / dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

परशुराम का शिवाराधन २५१

English

The human Pitps are those other than they and they are remembered as Laukikas namely father, grandfather and the great-grandfather

अध्याय २८

श्लोक 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ / ityevaṃ pitṛmānsomaḥ smṛta iḍvatsarātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

इस विश्व को दग्ध कर देतः है उन हर की सेवा में जो पर हैं मैं प्रभाम हैं ।३०। जिसकी पृथ्वी-पवन-अस्ति-जल-नभ-यज्वा-चन्द्र और भास्कर में आठ मूत्तियाँ जगतू की पूज्य है उन यज्ञ स्वरूप देव को मैं नमस्कार करता हुँ ।३१। जो काल के स्वरूप वाले इस सम्पूर्णे अगत् के आदि करने

English

Those who perform Yajfias by means of Saman Mantras are remembered as Somao<mts. Those who perform Havxryajnas are remembered as Barhisads.

अध्याय २८

श्लोक 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः ।अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

krāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ / ataḥ parvāṇi vakṣyāmi varvaṇāṃ saṃdhayaśca ye

हिन्दी अर्थ

बाले अर्थात् स्रष्टा हैं इसका पालन करने बाले हैं ओर अपना यहे जगन्मय रूप धारण किया करते हैं। फिर रुद्र का स्वरूप घारण करके अन्त में इस सबका संहार करने वाले हैं उन काल के रूप वाले भगवानु शंकर की मैं शरणामति में प्राप्त होता हैं ।३२। वहू भार्गव राम इस रीति से इतना ही

English

The Homins (those who perform homos) who per- foxm YajSas on behalf of Aydjyas (those unworthy of Yajfias) are remembered as Agnivdlios, The Sdyiagas (those who attain the salvation of complete identity) are also remembered among them by the Brahmatias on account of the similarity in Dhamos (holy rites).

अध्याय २८

श्लोक 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत ।तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

granthimanti yathā parvāṇīkṣuve ṇvorbhavantyuta / tathārddhamāsi parvāṇi śuklakṛṣṇāni caiva hi

हिन्दी अर्थ

सतयन करके बड़े हो आनन्द से उन शिव के चरणों के समीप परमाधिक आतुर होकर गिर पड़ा था । तब कृपा के सागर भगवान् शंकर ते अपने बाय करकमल से लीला से ही उसको उठाकर उसके भस्तक पर अपनाकर रख दिया था ।३३। अनेक आशीवंचनों के द्वारा उसका अभिनन्दन करके

English

Those who are welUversed in the paths of the holy duties pertaining to their Aframas (stages in life) and are en* dowed with faith in rituals do not become weary and exhausted in the end (i.e. at the times of death).

अध्याय २८

श्लोक 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै ।अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

pūrṇāmāvasyayorbhedau granthayaḥ saṃdhayaśca vai / arddhamāsaṃ tu parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni tu

हिन्दी अर्थ

बड़े ही आदर के साथ अपने प्रिय आत्मज गणेश के आगे उसको बिठा दिया भा। फिर अपली बासा उम्रा का अभिवीक्षण करके समस्त काममाओं. के पूर्ण करने वाले शिव से कृपा हृष्टि से उससे कहा था ।३४। शिव ने कहा--है बटो ! आप यह बताइए कि आप कौन हैं ओर किसके बंश में

English

Those who do not reach the place of torture, those who fall and drop down in five ways attain the state of

अध्याय २८

श्लोक 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु ।तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

anvādhānakriyā yasmātkriyate parvasaṃdhiṣu / tasmāttu parvaṇāmādau pratipatsarvasaṃdhiṣu

हिन्दी अर्थ

आपसे जन्म भ्रहण किया है और आप किस कार्य के कराने का उद्देशय लेकर यहाँ पर समागत हुए हैं--यह सभी कुछ सूचित कीजिए मैं आपकी इस प्रकार की भक्ति को भावना से आपके ऊपर परम प्रसन्न हो गया हूँ तथा जो भी कुछ भापके मन का अभीप्सित है उस सबको मैं आपके लिए

English

Kumara (god Skanda) recounted these different things after seeing them with his divine eyes. He is conversant with Che departures and arrivals of the dead ones as well as the acquisition of Sr&ddha by them.

अध्याय २८

श्लोक 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते ।लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

sāyāhne 'hyanumatyādau kālo dvilava ucyate / lavau dvāveva rākāyāṃ kālo jñeyo 'parāhṇakaḥ

हिन्दी अर्थ

यत्कार्याथेमहं नाथ तव सांनिध्यमागतः ।

English

They are remembered as Bahlikas, Umapas and Divaklrtyas. The dark fortnight is their day and the bright fortnight is the night for their sleep.

अध्याय २८

श्लोक 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके ।सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

pratipatkṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇake / sāyāhne pratipanne ca sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ

हिन्दी अर्थ

तं प्रसाधय विश्वेश वांछितं काममेव मे

English

Thus these Pitrs are Devas and the Devas are the Pitfs. The Rtus (seasons), Artavas and Ardhamasas (half mopths) are remembered as Pitrs mutually.

अध्याय २८

श्लोक 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे ।युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

vyatīpāte sthite sūrye lekhārddhe tu yugāntare / yugāntarodite caiva leśārddhe śaśinaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

रशर ब्रह्माण्ड पुराण

English

Thus these Pitrs, Devas and human Piers become pleased when the holy rites are accompanied by faith* When they are pleased the descendants also are pleased.

अध्याय २८

श्लोक 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् ।यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

paurṇamāsī vyatīpāte yadīkṣetāṃ parasparam / yasminkāle samau syātāṃ tau vyatīpāta eva saḥ

हिन्दी अर्थ

मृगयामागतस्याधि कर्य वीयेंस्य भूपते ।

English

Thus this search for and investigation into the nature of the Pitrs who imbibe Soma (has been completed). It is this principle of tne Pitrs that has been decisively recounted in the Puranas.

अध्याय २८

श्लोक 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति ।स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

taṃ kālaṃ sūryanirddeśyaṃ dṛṣṭvā saṃkhyāṃ tu sarpati / sa vai vaṣaṭākriyākālaḥ sadyaḥ kālaṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

आतिथ्यं क़ृतबाद देव जमदस्निः पिता मम

English

W. 68-91 justify the performaxm of 8r&ddhai*

अध्याय २८

श्लोक 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा ।ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

pūrṇandoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiśca pūrṇimā / tato virajyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

राजा तं स बनाल्लो मात्पातयामास मन्दधीः ।

English

I wish to hear about the nature and principle (or reality) of those sets offourYugas, which were before in the Svayambhuva Manvantara.

अध्याय २८

श्लोक 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् ।चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

yadīkṣete vyatīpāte divā pūrṇe parasparam / candrārkāvaparāhṇe tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā

हिन्दी अर्थ

सा प्रेनुस्तं मृतं इवा गतां लोकं जगाम ह

English

What I have already described in the context of (the description of) the Earih etc, the set of four Yugas is among them. I shall recount it. (All of you listen and) under¬ stand.

अध्याय २८

श्लोक 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह ।तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha / tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

राजा न शोचन्मरणं पितुर्मम निरागसः ।

English

Though this Purliu f<o]lowcd the vedie tradition and regarded a Yuga-period as contizxg of five years (Wde S\ipTa ch. 21.131-132 and Note thereon), here the author follows Manu 1.61-74, 79-86. According to him the 1st Yuga, Ktta extends over 4000 yean of gods with a twilight period {uutdhyd) of 400 Divine (of god's) yean before its actual advent and a transitional period to the next Yuga (Sandhyitha) of 400 celestial years. The three other Yugas via I'reta, Dvipara and Kali coosiit respectively of a period of 3000, 2000 and 1000 divine yean preceded by and followed by and each extending over a period of 300, 200 and 100

अध्याय २८

श्लोक 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः ।रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

atyarthaṃ bhrājate yasmādvyomnyasyāṃ vai niśākaraḥ / rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo 'bruvan

हिन्दी अर्थ

लज्ज्ञात्वा लोकवृत्तज्ञो भृगुनंः प्रपितामहः ।

English

ch. 41, Mbb. Vana cht 149, 188, V 3, Vi. P. chs 21, 22. 57, 58.

अध्याय २८

श्लोक 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ ।राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

amāvasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau / rākā pañcadaśī rātriramāvāsyā tataḥ smṛtā

हिन्दी अर्थ

आजगाम महादेव ह्यहप्यागतो वनात

English

After calculating the human year by means of worldly reckoning, I shall mention the set of four Yugas cal¬ culating the same by means of human years.

अध्याय २८

श्लोक 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ ।अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

vyucchidya tamamāvasyāṃ paśyatastau samāgatau / anyonyaṃ candrasūryauṃ tau yadā tadvarśa ucyate

हिन्दी अर्थ

जब इस रीति से थह भृगु कुलोद्कूत दाम सम्पूर्ण विश्व की आसति के हरण करने वाले महात्मा शम्भु फे द्वारा बड़े ही आदर के साथ कहा गया था तब तो'उत देवों के स्व।मो और कृपा के सागर गुरु की सेवा में उस राम ने फिर एक बार प्रणाम करके बहुत ही शीक्ल निवेदन किया था

English

Fifteen make <me KHthd. Thirty Kil,shds

अध्याय २८

श्लोक 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु ।द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

dvau dvau lavāvamāvāsyā sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu / dvyakṣara kuhumātraśca parvakālāstrayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

परशुराम मे कहा--हे भगवन् ! मैं भूगु मुनि के कुल में समुत्पन्न हुआ हैं और है बिभो ! जमदस्ति ऋषि का युत्र हूँ । मेरा नामः छोटा' सा रामः यह् है'। आप तो समस्त'जगत् की यन्दना करने के योग्य हैं। मैं ऐसे समय में आपकी शरणागति में प्रपन्न हुआ हूँ'।३७। है नाथ ! जिस कार्य के लिए

English

Three hundred and sixty human months make one year of the Pitrs.

अध्याय २८

श्लोक 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते ।दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

naṣṭacandrā tvamāvasyā yā madhyāṅnātpravarttate / divasārddhena rātryā ca sūryaṃ prāpya tu candramāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं आपकी सन्निति में समागत हुआ हूँ । है विश्वेश्वर"! उसको आप कृपां कर प्रसाधित कीजिए और मेरी कामना है कि अब आप मेरा बांछित जो भी है उसे मुझे प्रदात कीजिए !३८। मेरे पिता जभदस्तिने है देव' ! मृषय' के लिए बन में आये हुए राजा काल वीयं का वहुत अच्छी तरह से भातिध्म-

English

W. 5-21 give the divisions of Time adopted in calculating Yugas. The smallest unit of time is the period required for winking of the eye and is called

अध्याय २८

श्लोक 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै ।द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

sūryeṇa saha sāmudraṃ gatvā prātastanātsa vai / dvau kālau saṃgamaṃ caiva madhyāhne niyataṃ raviḥ

हिन्दी अर्थ

सरकार किया था ।३६। उस महानन्द मति वाले राजा ने लोभ के वशीभूत होकर बलपूर्वक मेरे पिता को भार डाला था। जो एक धेनु'यी जिसके ग्रहण करने क्रा लालच राजा के मन में हो गया था वहःहोमधेमु भी मेरे पिता को मरा हुआ देखकर गो-लोक में चली गयी बी ।४०। राजा मे

English

A hundred years according to human calcu¬ lation are considered to be equal to three years and ten montha of the Pitrs.

अध्याय २८

श्लोक 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् ।विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūrya maṇḍalāt / vimucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai

हिन्दी अर्थ

निरपराध मेरे पिता को मृत्यु के विचय भें कुछ भी चिन्ता नहीं की थी और फिर वह अपने नगर में चला गया था। इसके पीछे मेरी माता रेणुका अत्यन्त कदन कर रही थी ।४१। इस- घटना का ज्ञान प्राप्त करके लोक के बुत के जाता हमारे पितामह छुमुमुनि है महादेव ! बहाँ पर आ गये थे ।

English

The year of Dhruvais remembered as equal to nine thousand and ninety years according to human calculation.

अध्याय २८

श्लोक 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया ।एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya tu vaṣaṭkriyā / etadṛtumukhaṃ jñeyamamā vāsyāsya parvaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं समिधा लेने के लिए उस समय में वन में गया हुआ था सो मैं भी इसो बीच में बढ़ाँ पर समासत हो मया या धरा

English

Thirty six thousand years according to the human reckoning should be known as equal to a hundred years. This is remembered as divine reckoning.

अध्याय २८

श्लोक 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै ।तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

divāparva hyamāvāsyā kṣīṇendau bahule tu vai / tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate 'sau divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

मया सह बुदुःखार्तान्तृ ,न्मात्रा सहैव मे ।

English

Wise persons and sages have said that there arc foui Yugas in Bharata subcontinent. They arc Krta, TrclA, Dvapara and Kali.

अध्याय २८

श्लोक 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् ।कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

gṛhyate tu divā tasmādamāvāsyāṃ divi kṣayām / kalānāmapi caitāsāṃ vṛddhihānyā jalātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

आनामते भृगौ मातुदु:खेनाहं प्रकोपित: ।

English

It b strange that Yugas should be restricted to India (Bh&rata)

अध्याय २८

श्लोक 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै ।दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

tithīnāṃ nāmadheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai / darśayetāmathātmānaṃ sūryācandramasāvubhau

हिन्दी अर्थ

परतिज्ञां कृतवान्देव सात्वयन्मातरं स्वकाम् ॥

English

Tugasaitkkyd (the total number of years in all the four Yugas together) is mentioned as twelve thousand (divine) yean for the four yugas viz. Kfta, Treta» Dvapara and Kali.

अध्याय २८

श्लोक 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् ।द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt / dvilavonamahorātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī

हिन्दी अर्थ

तावत्संख्यमहं पृथ्वीं करिष्ये क्षतबजितःम्

English

In this connection the years are found to be as follows in accordance with the human calculation: I shall mention the number of years in the Krta Yuga. Understand it,

अध्याय २८

श्लोक 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया ।कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

sa tadā hyāhuteḥ kālodarśasya tu vaṣaṭkriyā / kuheti kokilenokto yaḥ sa kālaḥ samāpyate

हिन्दी अर्थ

इल्मेचं परिपूर्णा मे कर्त्ता देवो जगत्पतिः ।

English

The Krta Yuga consists of one million four hundred and forty thousatid human yean.

अध्याय २८

श्लोक 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता ।सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

tatkālasaṃmitā yasmādamāvāsyā kuhūḥ smṛtā / sinīvālīpramāṇastu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवो ह्यतो नाथ त्वत्सकाशमिहागतः

English

According to this Parana the period of Yugas is as follows Tuga Tears

अध्याय २८

श्लोक 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता ।अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

āmāvasyāṃ viśatyarkassinī vālītataḥ smṛtā / anumatyāścarākāyāḥ sinīvālyāḥ kuhūṃvinā

हिन्दी अर्थ

निः सप्तकृत्वः कोपेन साहसस्ते महान्वटो

English

Thus the sets of four Yugas numbering leventyonc are called Manvantara.

अध्याय २८

श्लोक 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः ।चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātraṅkuhūḥsmṛtāḥ / candrasūryavyatīpāte saṃgate pūrṇimāntare

हिन्दी अर्थ

उस समय में मैं रुदन कर रहा था और अपनो माता फे साथ मेरे सबन भाई भी क्रन्दन कर रहे थे। उस मन्त्र शास्त्र के ज्ञाता मुनि ने सबको सारस्थना देकर मेरे मृत पित! जमदस्नि को संजोवनी विद्या से जीवित कर दिया था ।४३। जव तक शगु मुनि वहाँ परनहीं' आये थे उसःबीच में में

English

No matter can be mentioned in two ways simulta¬ neously (?) Though it lias come traditionally in due order, these two Yias have not been recounted to vou before.

अध्याय २८

श्लोक 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः ।कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

pratipatpratipadyeta parvakālo dvimātrakaḥ / kālaḥ kahūsinīvālyoḥ sāmudrasya tu madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

माता के येघव्य.के दुःख से बहुत ही कुपित हो गया था। है देवः! मैंने अपनी माता को साण्स्यता देते हुए एक प्रतिक्षा कर डाली थी (४४ मेरी गाता ने करूण क्रन्दन करते हुई ने जो इक्कीस बार अपना उरःस्थल ताडित किया या उसी गणना को लेकर ही मैंने यह प्रतिज्ञा की थी कि इंवकीस

English

W. 43-92 describe the Tugadharma of the Treta Yuga:

अध्याय २८

श्लोक 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः ।एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

arkāgni maṇḍale some parvakālaḥ kalāsamaḥ / evaṃ sa śuklapakṣe vai rajanyāṃ parvasaṃdhiṣu

हिन्दी अर्थ

आर ही मैं इस पृथ्वी को ककियों से रहित कर दू या ।४५। यह इस रीति से की हुई मेरो प्रतिज्ञा परिपूर्ण हो जावे--इसके पूर्ण करने वाले जंगतू के पति देवेश्वर आप ही हैं । आप तो सब से बड़े देव हैं। है ताथ! इसीलिए मैं अब आपके चरणों की सन्निधि में यहाँ पर जाया हूँ ।४६। वसिछजी ने कहा-

English

The Rk, Yajus, Saman and Atharvan Mantras were uttered by the seven sages and Manu expounded the Smarta Dharnia (Dharma as laid down in Srnrtis).

अध्याय २८

श्लोक 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते ।यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

saṃpūrmamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate / yasmādā dāpyāyate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā

हिन्दी अर्थ

भगवान् शंकर ने इस प्रकार से उस राम के वचनों का श्रवण करके जग- ज्जननी दुर्गा के मुख को ओर देस्या था और उस समय में एक क्षण के लिए

English

In the beginning of Treta, the undivided compact Vedas alone were the bridges (i.c. the sole authority) unto Dharma. But owing to the contraction in the period of longe¬ vity they are abandoned in;hc Dvaparas.

अध्याय २८

श्लोक 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् ।तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt / tasmātkalāḥ pañcadaśa somenāsya tu ṣoḍaśī

हिन्दी अर्थ

२९४ ह्माण्ड पुराणं

English

Though they are the same in meaning, righteousness, holy rites and ancillary subjects, they undergo changes in every Yuga.

अध्याय २८

श्लोक 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः ।इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāprapāṃ kṣayaḥ / ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ

हिन्दी अर्थ

नीचे को ओर अपना मुख करके चिन्तन करने वाले प्रभु शंकर हो गये ये

English

TheKsatriyas have Arombhas (enterprises) as their Yajfla (sacrifice); the Vaiiyas have Havis (offerings of ghee etc,) forYajfia; the Sudras have service for Yajfta and excel¬ lent Brahma have Japa (chanting of Mantras) for Yfta.

अध्याय २८

श्लोक 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै ।अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ārtavā ṛtavo hyṛddhā devāstānbhāvayanti vai / ataḥ pitṝnpravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye

हिन्दी अर्थ

गयी थीं । और है महाराज ! बैर के साधक उस भागंव राम से बोली

English

Then, in the Treta Yuga, people of all castes were

अध्याय २८

श्लोक 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि ।न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

teṣāṃ gatiṃ satattvāṃ ca prāptiṃ śrāddhasya caiva hi / na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ na punarāgatiḥ

हिन्दी अर्थ

जगदम्बा ने कहा था कि है तपस्विन् ! द्विज के पुत्र ! कया तुम इस भूमण्डल को भूपों से विहीन . करने की इच्छा कर रहे हो ? और वह भी एक-दो वार नहीं प्रत्युत कोप से इक्कीस बार ऐसा करना चाहते हो। हे बटो ! यह तो आपका एक बहुत ही महान साहस है

English

Katriyas obeyed the Brahmanas. The Vai syas obeyed the Ktriyas. The Sudras obeyed the Vaiiyas. The people co¬ operated with one another.

अध्याय २८

श्लोक 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा ।अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

tapasāpi prasiddhena kiṃpunarmāsacakṣuṣā / anudevapitṝnete pitaro laukikāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

शंकरः करुणासिद्धः कत्तु' चाप्यन्यथा विभुः

English

Their activities were auspicious; so also were their castes and stages of life. They were pure in the thoughts of the mind, in the utterance of words and in their physical activiry.

अध्याय २८

श्लोक 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः ।देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

devāḥ saumyāśca kāvyāśca ayajvāno hyaconijāḥ / devāste pitaraḥ sarve devāstānvādayantyuta

हिन्दी अर्थ

न चान्यः शंक रात्पु् सत्काये कत्त मीश्वरः

English

Again, the subjects out of delusion kept up those Dharmas(but) with mutual antagonism. They then approached Manu.

अध्याय २८

श्लोक 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः ।पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

manuṣyapitaraścaiva tebhyo 'nye laukikāḥ smṛtāḥ / pitā pitāmahaścāpi tathā yaḥ prapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

अथ देव्या अनुमति प्राप्य शंभु याणंव: ।

English

Sv&yambhuva Manu, the Prajapati (lord of the subjects) saw the reality of situation. After meditation, he begot two sons of Satarupa.

अध्याय २८

श्लोक 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ।ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

yajvāno ye tu sāmena somavantastu te smṛtāḥ / ye yajvāno haviryajñe te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

लीलया यत्प्रसादेन कात्त वीयं हनिष्यसि ।

English

They were Priyavrala and Uttanapada. They were the first kings. Thereafter, kings were bom. They wielded the staff of Law and Order.

अध्याय २८

श्लोक 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः ।तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino 'yājyayājinaḥ / teṣāṃ tu dharmasādharmyātsmṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ

हिन्दी अर्थ

ज्िःसप्तङ्रस्वो निभूपां महीं चापि करिष्यसि

English

Those kings were called Rdjaris because they delighted and pacified the subjects. Those with hidden sins could not be controlled by those kings.

अध्याय २८

श्लोक 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः ।अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

ye cāpyāśramadharmāṇāṃ prasthāneṣu vyavasthitāḥ / ante tu nāvasīdanti śraddhāyuktāstu karmasu

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त वा शंकरस्तस्मै ददौ मंत्रं सुदुर्लभम् ।

English

Yama, king of Dharma and son of the Sun-god is remembered as their chastiser. The classifications of castes are said to have been begun in the Treta.

अध्याय २८

श्लोक 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै ।श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

tapasā brahmacaryeṇa yajñena prajayā ca vai / śrāddhena vidyayā caiva pradānena ca saptadhā

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम्

English

At the end of a thousand Righteous activities, the Dharma of nonviolence begins to function. It is then that heroes are born with great strength and span of life.

अध्याय २८

श्लोक 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् ।दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

karmasveteṣu ye yuktā bhavantyādehapātanāt / daivaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmajaiḥ somayājanaiḥ

हिन्दी अर्थ

उस राजा सहस्राजुन -का बिना ही शस्त्रों वाले होते हुए तुम हनन करने की इच्छा कर रहे हो जिसने अपनी भ्र.भङ्ग की लीला से अर्थात् जरा सी भृकुटी तिरछी करके रावण जैसे महापराक्रमी को भी निराहत कर दिया था अर्थात् अपने सामने निंराहत. केरके भगा दिया था ।५०। उस

English

They had renounced punishments. They were ex¬ tremely fortunate and highly righteous. They were expounders of Brahman. Their eyes were extensive like the petals of a lotus. They had broad, wide chests and their limbs were well-knit together.

अध्याय २८

श्लोक 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते ।तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

svargatā divi modante pitṛvatta upāsate / teṣāṃ nivāpe datte tu tatkulīnaiśca bandhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

राजा को तो पहिले दत्तात्रेय मुनि ने श्री हरि का कवच प्रदान किया था और अत्यन्त बोय से समन्बित एके भर्ति भो उसके लिए दी थी। उसको

English

The sovereigns of the world in ihc Trcta Yuga were capable of agonizing even lions; they were extremely vigorous. Their mode of walking was like that of intoxicated elephants. They were great wielders of bow (great experts in archery).

अध्याय २८

श्लोक 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः ।एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

māsaśrāddhabhujastṛptiṃ labhante somalaukikāḥ / ete manuṣyapitaro māsaśrāddhabhujastu ye

हिन्दी अर्थ

परशुराम का शिवाराधन के २५४

English

The following seven things viz. a discus, a chariot, a jewel, a spouse, a treasure, a horse and an elephant—these arc considered to be the seven jeweb of emperors.

अध्याय २८

श्लोक 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु ।भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

tebhyo 'pare tu ye 'pyanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu / bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम किस प्रकार से मार देना चाहते हो ? ।५१। भगवान् शंकर तो करुणा के अथाह सागर हैं और करुणा से ही सिद्ध हो जाते हैं । यह विभु तो परम समर्थ हैं सभी कुछ अन्यथा भी कर सकते हैं। है पुत्र ! भगवान् शंकर के के अतिरिक्त अन्य कोई भी इस कार्य के करने में समर्थ नहीं है ।५२। इसके

English

They say that the following seven are the inanimate jewels of the sovereign over the world, viz. a discus, a chariot, a jewel, a sword. The excellent shield is the fifth, the flag and the treasure.

अध्याय २८

श्लोक 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये ।स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

bhinnadehā durātmānaḥ pretabhūtā yamakṣaye / svakarmāṇya nuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

अनेन्तर देवी के इन वचनों से दया के सागर भगवान् शम्भु ने दुर्गा देवी कीः भी अनुमति पराम कर लीं थी और फिर विभु शम्भु ने जमदग्नि के पुत्र से परम भद्र वाणी के द्वारा कहा था ।५३। भगवान शिव ने कहां-हे विप्र ! आज से लेकरं तुम मेरे पुत्र कार्तिकेय के समान हो जाओगे । 'हे महाम् मति

English

(The seven jewels of an Emperor) having life are mentioned as follows: The Queen, the family priest, the com- mander-in-chief, the chariot-maker, the minuter, the horae and the elephant.

अध्याय २८

श्लोक 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः ।क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

dīrghāyuṣo 'tiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ / kṣutpipāsāparītāśca vidravantastatastataḥ

हिन्दी अर्थ

वाले ! मैं आपको परम दिव्य मन्त्र और कवच दे दूग। ।५४। यही विनाही किसी आयास के लीला ही से जिनके प्रसाद के प्रभाव से आप कास बीर्य का हनन कर दोगे और जैसी तुम्हारी प्रतिज्ञा है वह भी पूर्ण होगी और इक्कीस बार इस पृथ्वी को भी भूपों से रहित तुम कर दोगे ।५५। इतना यह

English

These jewels are divine ones. They have been (naturally) acquired by the noble«uled ones. These fourteen (jewels) should be assigned to all Emperors.

अध्याय २८

श्लोक 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः ।परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

saritsarastaḍāgāni vāpīścāpyupalipsavaḥ / parānnāni ca lipsaṃtaḥ kālyamānāstatastataḥ

हिन्दी अर्थ

इस रीति से कहकर भगवाच शम्भु ते उस परशुराम के लिए सुदुर्लभ मन्त प्रदान कर दिया था और तीनों लोकों का विजय करने वाला परम अदभुत कवच भी उसे दे दिया था

English

W. 74-77 describe two lists of seven 'jewris* of an eonperui {Cckrt perlui) Here 14 jewels are mentioned. A similar list of royal jewris is ibood in P&li literature. The represenuUofi of the 2itd cent B.C. of a Cakravtrtm at Jigayyetta shows these jewels* and one more fcaturat the touch of Coboporh' band above (towards the sky) it shows gold mni.

अध्याय २८

श्लोक 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः ।शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

sthāneṣu pātyamānāśca yātanāśca punaḥ punaḥ / śālmale vaitaraṇyāṃ ca kuṃbhīpāke tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

नागपाशं पाशुपतं ब्रह्मास्त्रं च सुदुल्लंभभ्र ।

English

In all the Manvantaras of the past and future, emperors are bom on the Earth from a pare of Visnu.

अध्याय २८

श्लोक 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा ।शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

karaṃbhavālukāyāṃ ca asipatravane tathā / śilā saṃpeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

परिक्रम्य ययौ रामः पुष्करं तीर्थमुत्तमम् ।

English

Emperors arc bom in the Trcta Yuga of all the Manvantaras of ihe past> present and future.

अध्याय २८

श्लोक 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् ।तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

tatrasthānāṃ hi teṣāṃ vai duḥ khitānāmanāśinām / teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāma gotrataḥ

हिन्दी अर्थ

साधयामास, निखिलं स्वकार्य भृगुनन्दनः ।

English

The following four shall be very wonderful and excellent in regard to those kings:—viz. strength (or army), Dharma (virtue, piety), happiness and wealth.

अध्याय २८

श्लोक 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै ।यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai / yānti tāstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitān

हिन्दी अर्थ

निहत्य कार्तवीर्यं तं ससैन्यं सकुलं मुदा ।

English

Wealth, dharma, love, fameand victory are acquired by the kings on a par with one anotlter and without coining into conflict.

अध्याय २८

श्लोक 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा ।पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ya ca pañcadhā / paścādye sthāvarānte vai jātā nīcaiḥ svakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

विनिवृत्तो गृहं प्रागात्पितुः स्वस्य भृगूद्वहः ॥

English

They over-power even the sages by means of Ariima (minuteness) and other AUvaiyas, the power of lordship, learning and penance.

अध्याय २८

श्लोक 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु ।यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

nānārūpāsu jāyante tiryagyoniṣvayoniṣu / yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu

हिन्दी अर्थ

नागपाश--पाशुपत. रं सुडुलेभ ब्रह्मास्त्र--नारायणास्त्र--आस्नेय

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते ।काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

tasmiṃstasmiṃstadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ pratiṣṭhate / kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam

हिन्दी अर्थ

जुम्भणा भी प्रदत्त कर दिया थो । तैथा गदा-शक्ति-शूल-उत्तम' दण्ड उसको

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

prāpnotyannaṃ yathādattaṃ janturyatrāvatiṣṭhate / yathā goṣu pranaṣṭāmu vatso vindati mātaram

हिन्दी अर्थ

दे दिया का. इवा. इस तरह सम्पूर्ण शस्त्रों और अस्त्रों के समूह को पाकर खम-बहुत ही ्रसन्त हुआ का । फिर उस परशुराम ने परम शान्त शिव: को“-दुर्गा देवीः को --स्वामी कात्तिकेय को और गणेश्वर की सेवा में.प्रणि- पात करके तथा इन, सबकी परिक्रमा करके फिर वह राम परमोत्तम तीथं

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

tathā śrāddheṣu dattānnaṃ mantraḥ prāpayate pitṝn / evaṃ hyaviphalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ tu mantrataḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्कर को बहाँ से चला गया था. और वहाँ पर संस्थिति करते हुए. भगवानु शिव के द्वारा बताये हुए.उत्तम: मन्त्र को ओर कवच को सिद्ध किया घा ।५९।-९०। फिर भृगु नन्दन ने बड़े ही आनन्द से सम्पूर्ण कुल और सेना के सहित राजा कात्त'वीयं का निइनम करके अपना पूर्ण कार्य साधित किया

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा ।गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

tattatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā / gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya taiḥ saha

हिन्दी अर्थ

था.। फिर बह राग अपने पिता के घर.को बिनिवृत्त होकर चला गया

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

bāhlīkāścoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ / kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मेऽनुग्रहः कृत: ।

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै ।ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai / ṛtvartavārddhamāsāstu anyonyaṃ pitaraḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

यदिदं कवचं मह्य प्रकाशितमनामयम्-

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये ।प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

ityeta pitaro devā manuṣyapitaraśca ye / prīteṣu teṣu prīyante śrāddhayukteṣu karmasu

हिन्दी अर्थ

भवतस्तु कृपापात्रं जातोऽहमधुना विंभो

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् ।एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

ityeṣa vicayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām / evaṃ pitṛsatattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam

हिन्दी अर्थ

रामेण भाग॑केंद्रेण कार्तवीर्यो नृपो गुरो ।

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः ।सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

ityarkapitṛsomānāmailasya ca samāgamaḥ / sudhāmṛtasya ca prāptiḥ pitṝṇāṃ caiva tarppaṇam

हिन्दी अर्थ

कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च ।

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च ।समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

pūrṇā māvāsyayoḥ kālo yātanāsthānameva ca / samāsātkīrtitastubhyameṣa sargaḥ manātanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्वुणु राजन्त्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् ।

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् ।न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

vaiśvarūpyaṃ tu sargasya kathitaṃ hyekadaiśikam / na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā

हिन्दी अर्थ

कार्रावीयंस्य भूपस्थ रामस्य च महात्मनः

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

अध्याय २८

श्लोक 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै ।विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

svāyaṃbhuvasya hi hyeṣa sargaḥ krānto mayā tu vai / vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham

हिन्दी अर्थ

चकार साधनं तस्य भक्ता फ्रमया युतः

English

(They overpower) Devas, Danavas and human beings by means of strength and austerity.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 28
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.