Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
41
अध्याय 41 / 156

Book 2 - Adhyaya 3

131 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ131 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४१

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु ।देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः ।उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcu / devānāṃ dānavānāṃ ca daityānāṃ caiva sarvaśaḥ / utpattiṃ vistareṇaiva grūhi vaivasvateṃ'tare

हिन्दी अर्थ

विधाता हैं तथा आप गु हैं और परायण हैं। आप हमारा परित्राण भी करने वाले हैं। अब आप हमारी इस वतत पाल आपदा को दूर भगाइए।

English

Twelve Sadhyas were born as the sons of Sadhya and Dharma. Those conversant with the Devas affirm that they are superior to other Devas.

अध्याय ४१

श्लोक 2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत ।अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

sūta uvāca dharmmasyaiva pravakṣyāmi nisargantaṃ nibodhata / arundhatīvasurjāmālaṃbā bhānurmarutvatī

हिन्दी अर्थ

की रक्षा करने बाले होइए । हम तीनों लोकों में निवासी सगर के पुत्रों के द्वारा वह्यपान हो रहे हैं ।२६। है सुवत ! इस लोक मैं आप जैसे महापुरुषों की सात्विकी चेष्टा हुआ करतो है । इसलिए आप समस्त लोकों की और हमारी रक्षा करने के योग्य हैं ।२७। है भगवान् ! यदि आप ही हम सबकी

English

These are the gods called Jay a, created from the mouth of Brahma* with a desire for progeny. All are remem- bered as Devas with Mantras as their bodies, in all the Manvantaras.

अध्याय ४१

श्लोक 3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च ।धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

saṃkalpā ca muhūrttā ca sādhyā viśvā tathaiva ca / dharmasya patnyo daśa tā dakṣaḥ prācetaso dadau

हिन्दी अर्थ

रक्षा नहीं करेंगे तो यह सम्पूर्ण जगत् अकाल में ही विनष्ट हो जायगा । जैमिनि मुनि ने कहा-जब इस प्रकार से सब देवगणों ने अध्यर्थना की थी तो कपिल मुनि ने धोरे से अपने दोनों नेत्रों को खोला था

English

W. 8-14 emphasise how the same persons (gods, sages etc.) are bom in every Manvantara with a difference in their names.

अध्याय ४१

श्लोक 4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे ।देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

sādhyāputrāstu dharmasya sādhyā dvādaśajajñire / devebhyastānparāndevāndaivajñāḥ paricakṣate

हिन्दी अर्थ

विलोक्य तानुवाचेदं कपिल: सूनृतं वचः ।

English

They had originally been Vipascit and Indra, as well as Satya and Hari. Formerly, in the Svarocisa Manvantara, they were the sons of Tusita.

अध्याय ४१

श्लोक 5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया ।सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

brāhmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā / sarve mantraśarīraste samṛtā manvantareṣviha

हिन्दी अर्थ

स्वकर्मणैव निदंग्धा: प्रविनङ्क्यति सागराः

English

This had been in the Svayambhuva Manvantara (?) formerly. Again in the Svarocisa Manvantara the following were the names of the Tusitas. Understand them.

अध्याय ४१

श्लोक 6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् ।वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram / vittiścaiva vivittiśca ākūtiḥ kūtireva ca

हिन्दी अर्थ

काले प्राप्ते तु युष्माभिः स तावत्परिपाल्यताम् ।

English

Prana, Apana, Udana, Samana, Vyana, Caksus, Srotram, Rasa, Ghrana, Spar£a, Buddhi and Manas.

अध्याय ४१

श्लोक 7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च ।नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

vijñātā caiva vijñāto mano yajñastathaiva ca / nāmānyetāni teṣāṃ vai yajñānāṃ prathitāni ca

हिन्दी अर्थ

अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्

English

The sons of Dhara were Dravina, Hutahavya and Rajas. O dear one, the son of Dhruva was Kala who impels the worlds. ( Lokaprakdlana ).

अध्याय ४१

श्लोक 8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः ।स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

brahmaśāpena tejātāḥ punaḥ svāyaṃbhuve jitāḥ / svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ

हिन्दी अर्थ

मम क्रोधाग्निविप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः ।

English

The five sons of Soma (the Moon) were lord Varcas, Budha, Graha Bod h ana, Dharormin and Kalila.

अध्याय ४१

श्लोक 9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे ।ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

tāmase harayo nāma vaikuṇṭhā revatāntare / te sādhyāścākṣuṣe nāmnā chandajā jajñire surāḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यंतु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः ।

English

This verse and W. 35-54 contain ancient astronomy. The literature on Muhurta is enormous as it means "time fit for performance of auspicious acts" and as such is of vital importance to everyone. Names of muhurtas in Brahman as and Smrtis are different. The names 15 muhurtas of the day and 15 muhurtas of the night as given here in W. 39-46 agree with the list in VS. 40-44. Out of these Brahma is Abhijit of which he is the presiding deity. Prajapatya is Rauhigeya as Prajapati is the presiding deity of Rohixif. Mt. 8-9 mentions only eight auspicious muhurtas for beginning a work. Pur&nas regard muhurtas as deities probably because every muhUrta has a pre- siding deity.

अध्याय ४१

श्लोक 10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः ।पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

dharmaputrā mahābhāgāḥ sādhyā ye dvādaśāmarāḥ / pūrvaṃ samanusūyante cākṣuṣasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद्गतञ्वरा देवा लोकाश्चेवाकृतोभयाः

English

All the objects on the Earth were born of Arundhati. This is the scholarly permanent creation of Dharma. It has been thus narrated.

अध्याय ४१

श्लोक 11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः ।तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

svārociṣeṃ'tare 'tītā devā ye vai mahaujasaḥ / tuṣitā nāma te 'nyonyamūcurvai cākṣuṣeṃ'tare

हिन्दी अर्थ

कालं कंचित्मतीक्षध्वं ततोऽभौष्टमवाप्स्यथ ।

English

O sages of excellent holy rites, I shall narrate the Muhurta along with the substitutes of the Tithis (lunar days). Even as I mention them by their names, understand them.

अध्याय ४१

श्लोक 12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् ।एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

kiñcicchiṣṭe tadā tasmindevā vai tuṣitābruvan / etāmeva mahābhāgāṃ vayaṃ sādhyāṃ praviśya vai

हिन्दी अर्थ

कपिलेनेवमुक्तस्ते देवाः सर्वे सवासवाः

English

The division of day and night has the stars for its basis. The Muhurtas and the constellations cause the divisions in days and nights.

अध्याय ४१

श्लोक 13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

manvantare bhaviṣyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati / evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नंतरे राजा सगर: पृथिवीपतिः ।

English

More than cightysix Kalas of the day and night are remembered. They occur in all the seasons, every day, due to the special movement of the Sun.

अध्याय ४१

श्लोक 14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः ।नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

tasyāṃ dvādaśa saṃbhūtā dharmātsvāyaṃbhuvātpunaḥ / naranārāyaṇo tatra jajñāte punareva hi

हिन्दी अर्थ

किर उघ सबका अवलोकन करके कपिल भगवान ने यह परम मुनुत

English

Therefore, those who are conversant with the vedas accept this movement during the Parvan days (full moon, new moon, etc.). If no apparent peculiarity is perceived in the periods, it should be known on the basis of Sun.

अध्याय ४१

श्लोक 15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ ।स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

vipaścidindro yaścābhūttathā satyo hariśca tau / svārociṣeṃ'tare pūrvamāstāṃ tau tuṣitāsutau

हिन्दी अर्थ

वचन कहा था । ये सगर के पुत्र सत्र अपने ही कर्म से निर्दर होकर बिनष्ट होकर यितष्ट हो जायेंगे ।२९। जव भी इनके विनाश का काल प्राप्त होगा तभी नाण होगा । तब तक उस काल की आप सब लोग प्रतीक्षा कीजिए । और मैं तो उन दुष्ट आत्मा वालों के दिना करने का कारण बनू गा

English

W. 47-53 give the distribution of different nakfatras (constella- tions) to different Vithis (divisions of planetary sphere comprising of three asterisms e.g. Alvin!, Bharazp and Krttiki constitute NdgavUhi; RohiI; Mrga; Ardri make Gqjarvfthi etc.

अध्याय ४१

श्लोक 16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते ।मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

tuṣitānāṃ tu sādhyātve nāmānyetāni cakṣate / mano 'numantā prāṇaśca naro 'pānaśca vīryavān

हिन्दी अर्थ

हे सुरश्रे "ठो ! आप लोगों के अं की सिद्धि के लिए केवल मैं कारण स्वरूप बनू'गा । महापापी ये सगर के पुत्र मेरे क्रोध की अस्ति से विप्लुष्ट होकर भस्मीभूत हो जायेंगे ।३१। ऐसा ही काल होगा कि इन सबको बुद्धि उपहृत हो जायगी और चिरकाल में इनका विनाश होगा। इसलिए सभी

English

Fourteen other girls of great nobility and fortune, KaSyapa accepted as his wives. All of them are mothers of the worlds.1

अध्याय ४१

श्लोक 17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ।विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

vitirnayo hayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā / vibhuścāpi prabhuścāpi sādhyā dvādaśa jajñire

हिन्दी अर्थ

देवों का दुःख दूर हो जायगा और सभी लोक सभी ओर से भयहीन हो जाँयगे ।३२। वे सभो बुरे आचरण वाले हो जायेंगे । इसलिए अब आप लोग सब निर्भय होकर अपनो पुरी की ओर गमन कीजिए ।३३। आप लोगों को कुछ काल की प्रतीक्षा अब्श्य हो करनी होगी । तभी आप अपने अभीप्सित

English

Since they were attached to (the worldly objects such as) sound, etc. of the worldly as well as Vedic tradition, and since they were entangled in the eightfold (Super human powers) like Animd (minuteness) etc., those Devas were reborn.

अध्याय ४१

श्लोक 18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः ।नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

svāyaṃbhuvaiṃ'tare pūrvaṃ tataḥ svāro ciṣe punaḥ / nāmānyāsanpunastāni tuṣitānāṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

की प्राप्ति करेंगे । जब इस प्रकार से कपिल मुनि के द्वारा देवगणों से कहा गया था तो इन्द्र के सहित सब देवों ने उनका अभिवादन किया था

English

VV. 55 give credit to Kasyapa for the creation of beings from his fourteen wives — ail daughters of Dak?a. This is another way of classifying the beings in the world in 14 classes or categories.

अध्याय ४१

श्लोक 19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ।चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca / cakṣuḥ śrotraṃ raso ghrāṇaṃ sparśo buddhirmanastathā

हिन्दी अर्थ

२६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Thus, the. attachment to the worldly pleasures is remembered as the cause of rebirth. The Devas, named Jayas were born as Jitas in the Svayambhuva Manvantara due to the curse of Brahma. They were bom as Tusitas in the Svarocisa Manvantara; Satyas in the Uttama Manvantara. Those Devas were born as Haris in the Tamasa Manvantara; in the Man- vantara Arista va (Raivata), they were born as Vaikunthas; as Sadhyas in the Caksusa Manvantara, and as Adityas in the seventh (i.e. Vaivasvata) Manvantara.

अध्याय ४१

श्लोक 20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च ।वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

nāmānyetāni vai pūrvaṃ tuṣitānāṃ smṛtāni ca / vasostu vasavaḥ putrāḥ sādhyānāmanujāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर उन मुनोश्वर को प्रणाम करके परम समाश्वस्त होकर उन सबने स्वर्ग की ओर प्रस्थान क्तिया था । इसो बोच में पृथिवी के स्वामी राजा सगर ने एक महान् यज्ञ करने का विचार मन में किया था

English

The noble lady, Surabhi, gave birth to two daughters also, viz. Rohlni of excellent loveliness and Gandharvi of great reputation.

अध्याय ४१

श्लोक 21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

dharo dhruvaśca somaśca āyuścaivānalo 'nilaḥ / pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

वाजिमेधं महायज्ञं कतुं चक्र मनोरथम् ।

English

Four daughters well-known in the worlds were bom of Rohinl. They were Surupa, Harhsakalf, Bhadra and Kamadugha.

अध्याय ४१

श्लोक 22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा ।ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

dharasya putro draviṇo hutahavyo rajas tathā / dhruvaputro 'bhavattāta kālo lokāprakālanaḥ

हिन्दी अर्थ

और्वाहैः सहितो विप्र येथावद्दीक्षितोऽभवत् ।

English

Kamadugha gave birth to cows. Surupa gave birth to two sons. Haihsakall gave birth to buffaloes and species of sheep were born of Bhadra.

अध्याय ४१

श्लोक 23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः ।धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

somasya bhagavānvarcā budhaśca grahabaudhanaḥ / dharormī kalilaścaiva pañca candramasaḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च ।

English

Horses of great splendour are the reputed sons of Gandharvi. They are Uccaissravas and others. They have the velocity of the mind and they traverse the sky.

अध्याय ४१

श्लोक 24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च ।स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

āyasya putro vaitaṇḍyaḥ śamaḥ śāntastathaiva ca / skandaḥ sanatkumāraśca jajñe pādena tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

नृपाश्चो दारवीर्येण करदाः समरे क्ताः ।

English

The horses with Gandharvi as their mother (source of origin) are said to be the vehicles of the Devas. They are white, red, tawny, spotted, green, and grey in colour.

अध्याय ४१

श्लोक 25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् ।तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

agneḥ putraṃ kumāraṃ tu svāhā jajñe śriyā ṣṛtam / tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca praṣṭajāḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय में वसिष्ठ मुनि की अनुरति से सगर नृपति ने अश्वमेध

English

Those three bodies of the self-born lord, it is remembered, exist in the three worlds. He adopts different forms and situations of his Kalas. with the various purposes in view.

अध्याय ४१

श्लोक 26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः ।अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ / avijñāna gatiścaiva dvau putrāvanilasya ca

हिन्दी अर्थ

नामक एक महान् यज्ञ के करने का मन में मनोरथ किया था और उस यज्ञ कार्य के सम्मादन करने के लिये सभी सम्मारों का समाहरण किया गया था ।३६। उस समय में और्व आदि जो विप्र बे उनके द्वारा राजा विधि-विधान के साथ दीक्षित हुआ था । जब राजा ने दीक्षा लेकर यज्ञ का समाचरण

English

He creates, blesses (i.e. maintains) and annihilates the subjects. Thus are remembered the three bodies of the self- born lord.

अध्याय ४१

श्लोक 27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् ।द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

pratyūṣasya viduḥ putramṛṣiṃ nāmnātha devalam / dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau

हिन्दी अर्थ

करने के लिये दीक्षा में प्रविष्ट हो गया था तो उसमें जो अश्व छोड़ा जाता

English

These subjects are the same with the divine bodies) by means of unity and difference due to separateness. Those who perceive the different objects say "This is great (or different). This is not the same**.

अध्याय ४१

श्लोक 28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी ।योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

bṛhaspateśtu bhaginī bhuvanā brahmavādinī / yogasiddhā jagatkṛtsnamaśaktā carati sma ha

हिन्दी अर्थ

है उसके भली भांति चारण करने के लिये नियुक्ति को थी ।३७। महा यशस्वी सगर ने उत सत्र सहस्र पुत्रों को अपने समीप में बुलाकर उनको

English

The persons (thus engaged in philosophical specu- lation) are influenced by their knowledge. They are confused in their minds as they are attached to unlucky omens* (?) They say these things after observing the Sattva (inherent strength), Kdla(t ime), DeSa (place), Kdrya (effect) and Karman (activity).

अध्याय ४१

श्लोक 29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह ।विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnāmaṣṭamasya ha / viśvakarmā sutastasyāḥ prajāpatipatirvibhuḥ

हिन्दी अर्थ

आदेश दिया था । इस अश्व को इस पृथ्वी तल में चारों ओर चारण कराने को गमन करो ।३८! फिर है पुत्रो ! शीघ्र ही आप लोग घुमाकर इस अश्व को फिर मेरे पास ले आओ । जेमिनि मुनि ने कहा--इसके अनन्तर उन

English

These deities are remembered as the cause of the different affairs. A person who praises one, praises all.

अध्याय ४१

श्लोक 30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः ।क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

viśvedevāstu viśvāyā jajñire daśa viśrutāḥ / kraturdakṣaḥ śravaḥ satyaḥ kālaḥ munistathā

हिन्दी अर्थ

रों ने अपने पी आज्ञा से उस अश्व को वहाँसे अपने साथ में ले लिया था ।३९। उन्होंने उस अश्व को समस्त प्रथिबी तल में चारों ओर घुमाया था । दिधि को प्रेरणा से ही बह अश्व भूमि में परिवत्तित हो गया था ।४०। उस राजा ने अश्व को दिग्विजय करने के लिये तथा करों का

English

He who censures one censures all. Hence, no one who knows these, should have hatred towards the deities.

अध्याय ४१

श्लोक 31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश ।धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

purūravo mārdravaso rocamānaśca te daśa / dharmaputrāḥ surā ete viśvāyāṃ jajñire śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

आदान करने के लिये तो छोड़ा ही नहीं था क्योंकि समस्त नुषों को तो

English

Isvaras (gods) who are well established in their prowess and majesty cannot be understood perfectly. From unity (the lord) assumed three forms and confounded the subjects.

अध्याय ४१

श्लोक 32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः ।मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

marutvatyāṃ marutvanto bhānavo bhānujāḥ smṛtāḥ / muhūrtāśca muhūrtāyā ghoṣalaṃbā hyajāyata

हिन्दी अर्थ

नृषों को समर में कर देने वाले वन) लिया था । इसके पश्चात् जब वह अश्व दिखाई नहीं दिया था तो फिर उन समस्त राजपुत्रो ने जल से रहित क्षार सागर के पास गमन किया था ।४२। उस अश्व को परिवारित करके उन सबने भूतल के अन्दर प्रसम्न होकर प्रवेश किया था

English

People try to find out the difference amongst these three. Those who are desirous of knowing wish ( for' knowledge). They are attached. They are vicious. They are confounded in their minds.

अध्याय ४१

श्लोक 33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु ।नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

saṃkalpāyāṃ tu saṃjajñe vidvānsaṃkalpa eva tu / nava vīthyastu jāmāyāḥ pathatrayamupāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

विचित्य पृथिवीं ते तु स पृराचज्तकाननाम् । अपश्यंतो यज्ञपश्' दुःखं महदवाण्नुवन्

English

They see diversity because they say, "This is different. This is *not" ( the same) in their overeagemess and

अध्याय ४१

श्लोक 34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत ।एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

pṛthivī viṣayaṃ sarvamarundhatyāmajāyata / eṣa sargaḥ samākhyāto vidvāndharmasya śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽयोध्यां समासाच ऋषिभिः परिवारिताम् । ईष्टवा प्रणम्य पितरं तस्मे सवं न्यवेदयन् ।

English

(The supreme lord) is one but remains separate deluding the subjects by means of his bodies consisting of the Gunas.

अध्याय ४१

श्लोक 35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः ।नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

muhūrtāścaiva tithyāśca pratibhiḥ saha suvratāḥ / nāmataḥ saṃpravakṣyāmi bruvato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

रक्ष्यमाणोऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः

English

He who worships one among them, worships all the three. Hence, these three Devas (i.e. deities) are well establish- ed closely without difference.

अध्याय ४१

श्लोक 36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः ।मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

ahorātravibhāgaśca nakṣatrāṇi samāśritaḥ / muhurttāḥ sarvanakṣatrā ahorātrabhidastathā

हिन्दी अर्थ

र ब्रह्माण्ड पुराण

English

Hence, he creates, blesses (i.e. protects) and swallows in all respects. He is, therefore, called one when there is no identification with the Gunas.

अध्याय ४१

श्लोक 37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः ।रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

ahorātrakalānāṃ tu ṣaḍaśītyadhikāḥ smṛtāḥ / ravergati viśeṣeṇa sarvarttuṣu ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जैमिनि मुनि ने कहा--वे सगर के पुत्र जव वहाँ प्रविष्ट हो गये ये तो इसके अनन्तर इन्द्रदेव के द्वारा प्रेरणा प्राप्त करके वायु ने उसी क्षण में उस अश्व का हरण करके रसातल में पहुँचा दिया था।१। जब उन सगर पुत्रों ने वहाँ कहीं पर भी उत्त अश्व को नहीं देखा था । वायु देव ने उसका

English

The three bodies viz. Prajapatya, Raudri and Vai§navi recur again and again in different Manvantaras.

अध्याय ४१

श्लोक 38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु ।अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

tato vedavidaścaitāṃ gatimicchanti parvasu / aviśeṣeṣu kāleṣu jñeyaḥ savitṛmānataḥ

हिन्दी अर्थ

अपहरण करके है राजन् ! उसी मागे से कपिल मुनि के समीप में पहुँचा दिया था ।२। उस अश्व के वहाँ पर न दिखलाई देने पर सब नृप के पुत्र बहुत ही अधिक वेवेत हो गये ये और सम्पूर्ण पृथ्वी परिक्रमा लगाकर उस अश्व को खोज कर रहे ये ।३। उन्होंने पहिले सम्पूर्ण भूतल पर उस अश्व

English

O Brahmanas, these bodies of Brahma again and again re-appeared for the purpose of creation (etc. ) in all the three units of time (past, present, future), here in different Manvantaras.

अध्याय ४१

श्लोक 39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च ।आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

raudraḥ sārpastathā maitraḥ pitryo vāsava eva ca / āpyo 'tha vaiśvadevaśca brāhmo madhyāhnasaṃśritaḥ

हिन्दी अर्थ

को ढूढ़ा था फिर सव नगर-पर्वंत और बनो में उसकी खोज की थी । जब उन्होंने कहीं पर भो उक यज्ञ के पशु अश्व को नहीं देखा था तो उन सबके हृदयों में बड़ा भारी दु:ख हुआ था ।४। फिर वे सब अनेक ऋषियों से घिरो हुई अयोध्या पुरो में समागत हो गये थे । अपने पिता सगर का दर्शन

English

All the subjects, both mobile and immobile, are bom once simultaneously at the beginning of the Yugas in all the Manvantaras and they continue to stay till their destruc- tion and withdrawal (at the time of Pralaya).

अध्याय ४१

श्लोक 40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा ।वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

prājāpatyastathaivendra indrāgnī nirṛtistathā / vāruṇaśca yathāryamṇo bhagaścāpi dinaśritāḥ

हिन्दी अर्थ

कर उन्होंने प्रणाम करके समी घटित घटना के विषय में अपने पिता से निवेदन किया था ।५। उन्होंते कहा--हम सबने पूरो पृथ्वी की परिक्रमा करके फिर वरुणालय (सागर) में प्रवेश किया था । हम उस अश्व को बरा- बर देखते रहे थे किन्तु हमारे द्वारा रक्षा किया हुआ भो बह अश्व को किसी

English

Whenever the Kalpa comes to an end, Rudra annihilates the subjects. It is after becoming Kala again that Rudra, the soul of the Yugas, annihilates the subjects).

अध्याय ४१

श्लोक 41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः ।शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

ete dinamuhūrtāśca divākaravinirmitāḥ / śaṅkucchāyā viśeṣeṇa veditavyāḥ pramāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

के द्वारा सहसा हरणकर लिया गया है ।६। जब इस रीति से उनके द्वारा राजा सगर से कहा गया था तो यह सुनकर उसको बड़ा भारी क्रोध हो गया था ओर उस उत्तमनृप ने उन सबसे यह कहा था-सुम सव बड़े पापो हो, महाँ से इसी समय निकलकर चले जाओ और फिर लौटकर

English

When the end of the Kalpa arrives, the sun of seven rays assumes the form of S&rhvartakaditya (the sun of final annihilation) and bums down the three worlds.

अध्याय ४१

श्लोक 42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः ।आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

ajaikapādahirbudhnyaḥ pūṣāśviyamadevatāḥ / āgneyaścāpi vijñeyaḥ prājāpatyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

ऊचुने इश्यतेऽद्यापि तुरगः कि श्रकुर्महै ९

English

Visnu protects the subjects always. He is the bestower of blessings on the subjects. In different situations, he causes the (requisite) reasons to be produced (for the same ).

अध्याय ४१

श्लोक 43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः ।सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

saumyaścāpi tathādityo bārhaspatyaśca vaiṣmavaḥ / sāvitraśca tathā tvāṣṭro vāyavyaśceti saṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

वसुधा विचिताऽस्माभिः सशेलवनकानना ।

English

By means of three steps. Lord Visnu incarnated as Trivikrama, conquered all these (three worlds) and handed them over to Indra accompanied by all the Devas.

अध्याय ४१

श्लोक 44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च ।इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

ete rātrermuhūrttāḥ syuḥ kramoktā daśa pañca ca / indorgatyudayā jñeyā nāḍikā āditastathā

हिन्दी अर्थ

तुम सबने जीवित रहते हुए ही किस तरह से उस अश्व को श्लो दिया हे! तुम बड़े डरपोक हो । जब बह अश्व हो नहीं हैं तो उसके बिना आप सबका यहाँ पर आगमन सचमुच नहीं होना चाहिए ।=। इसके अनन्तर वे सब इकट्ठे होकर वहाँ से प्रयाण कर गये ये और परस्पर में कहते थे कि

English

Thus these bodies were bom seven times in the course of the seven Manvantaras that have passed by and the subjects have been protected by these bodies.

अध्याय ४१

श्लोक 45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः ।सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

kālāvasthāstvimāstvete muhūrttā devatāḥ smṛtāḥ / sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni vihitāni ca

हिन्दी अर्थ

अभी तक भो बहू अश्‍ब कही पर भी दिखलाई नहीं दे रहा है। हम अब क्या करें ।६। हमने सम्पूर्ण बसुधा तो देख डालो है और पर्वत-वन और कानन भी देख लिये हैं किन्तु वह अश्‍व कहीं पर भी दिखाई नहीं दे रहा है । अश्व का दिखाई देना तो दूर रहा, उसको कहीं पर चर्चा भी नहीं हो

English

W. 112-123 give' the different incarnations of Viu in different manvantaras and his accomplishment as Trivikrama.

अध्याय ४१

श्लोक 46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् ।स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

dakṣiṇottaramadhyāni tāni vidyādyathākramam / sthānaṃ jāradgavaṃ sadhye tathairāvatamuttaram

हिन्दी अर्थ

रही है कि बह कहाँ पर होकर निकला था ।१०। इसलिए समुद्र से आरम्भ करके पाताल पर्यन्त इस भूमि का विभाजन कर खोद डालें और पाताल में उस अश्व की खोज करें।१। फिर लगर के पुत्रों ने यही अपना विचार बना लिया था और उन सबका यह बड़ा ही कूर निश्चय था। उन सबने

English

They are anterior to me (i.e. Suta). Hence, they are more potential lords. Just as the persons who point out the Truth, so also they make use of these bases (?).

अध्याय ४१

श्लोक 47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः ।अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ / aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthīti viśrutā

हिन्दी अर्थ

समुद्र के तट से आरम्भ करके सब आर से उस भूमि को खोदना आरम्भ कर दिया था ।२१। उनके द्वारा खोदो जाने वाली भूमि बहुत ही बेचैन होती हुई उत्पोड़ित हुई थी । उन सबके इस महान भीषण कृत्य को देखकर समस्त प्राणी रोने लग गये ये ।१३। इसके पश्चात उन्होने भूमण्डल में

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता ।पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

brāhmaṃ saumyaṃ tathārdrā ca gajavīthīti śabditā / puṣyāśleṣe tathādityaṃ vīthī cairāvatī matā

हिन्दी अर्थ

भारतखण्ड को खोदकर संक्षिप्त कर दिया था ओर भूमि के एक सहस्र योजन भाग को सागर के स्वरूप में योजित कर दिया था जिससे यह भूभाग कम हो गया था

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते ।पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

tisrastu vithayo hyetā uttaro mārga ucyate / pūrvottare ca phalgunyau maghā caivārṣabhī smṛtā

हिन्दी अर्थ

३० बह्माण्ड पुराण

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता ।ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā / jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā

हिन्दी अर्थ

संतोपाञ्जहसुः केचिन्ननृतुश्व मुदान्विताः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ।मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate / mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe ajavīthyābhiśabdite

हिन्दी अर्थ

प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपबत् ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा ।वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣaktathā / vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrttitā

हिन्दी अर्थ

स्वांतप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम् ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते ।अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

etāstu vīthayastisro dakṣiṇe mārga ucyate / aṣṭāviśati yāḥ kanyā dakṣaḥ somāya tā dadau

हिन्दी अर्थ

विलोक्य तत्र तिष्ठंतं विमृशंतः परस्परम्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः ।तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

sarvā nakṣatranāmnyastā jyautiṣe parikīrttitāḥ / tāsāmapatyānyabhavandīptayo 'mitatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

उन तृप के पुत्रों ने उस समय भूमि को खोदते हुए पाताल लोक के तसे तक खोद डाला था और उसके अन्दर पाताल में फिर उस अश्व को देखा था ।१५। फिर जब उनको वह यज्ञ का अश्व वहाँ दिखाई पड़ गया तो सब चारों ओर से एकत्रित होकर वहुत अधिक प्रसन्न हुए थे । उनका

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः ।चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

yāstu śeṣāstadā kanyāḥ pratijagrāha kaśyapaḥ / caturdaśā mahābhāgāḥ sarvāstā lokamātaraḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत अधिक सन्तोष हो गया था । उनमें कुछ तो बहुत अधिक हॅसने लगे थे और कुछ परमानन्दित होते हुए नाचने लग गये ये ।१६। वहाँ पर महान आत्मा बाले कपिल मुनि का देन किया था जो कि परम वृद्ध थे और तेज से देदीप्यमान हो रहे ये । उन्होने पद्मासन बांध रक्खा या । इस तरह से

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा ।सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

aditirditirdanuḥ kāṣṭhāriṣṭānāyuḥ khaśā tathā / surabhirvinatā tāmrā muniḥ krodhavaśā tathā

हिन्दी अर्थ

बेठकर अपने नेत्रों को नासिका के अग्रमाग लगाकर ध्यान में योग क्रिया के अनुसार मग्न हो रहे ये ।१७। उनका मिर और गरीवा एकदम सीधे ये और आगे की ओर उनका वक्षःस्थल विष्टवत्र या । उनका परिपूर्ण तेज सभी ओर मे अभिसरण कर रहा था अर्थात् उतका अपना आत्म तेज उनके चारों ओर

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत ।स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

kadrūrmātā ca nāgānāṃ prajāstāsāṃ nibodhata / svāyaṃbhuve 'ntare tāta ye dvādaśa surottamāḥ

हिन्दी अर्थ

एक मण्डलाकार में उद्दोप्त होकर दिखाई दे रहा था ।१८। जिस तरह से निर्वात स्थान में एक रस दीपक की सौ प्रकाशित हुआ करती है कि उसी भाँति से सब ओर उनका तेज प्रकाशित होता हुआ दिखाई दे रहा था। उनके अपने अन्तःकरण में प्रकाशित जो विज्ञान था उसी से परिपूर्ण उतका

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे ।उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

vaikuṇṭhā nāma te sādhyā babhūvuścākṣuṣeṃ'tare / upasthiteṃ'tare hyasminpunarvaivasvatasya ha

हिन्दी अर्थ

कलेवर या ।१६। समाधि में उनका संलग्त चित्त छिपे हुए समुद्र के ही

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् ।एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

ārādhitā ādityā te sametyocuḥ parasparam / etāmeva mahābhāgāmaditiṃ saṃpraviśya vai

हिन्दी अर्थ

समान था ओर बे विधि के साथ योगाभ्यास में समाझ्ड़ होकर अपने ध्येय. परब्रह्म में संलग्न मन वाले ये ।२०। उन्होंने परम शाम्त योगीन्द्रं में अधिक श्रेष्ठ मुनि का अवलोकन किया तो ऐसा उस समय में आभास हो रहा था कि यह कोई जनतो हुई ज्वालाओं को मालाओं से परिपूर्ण साक्षात् अग्नि

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा ।गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

vaivasvateṃ'tare hyasminyogādarddhena tejasā / gacchema putratāmasyāstannaḥ śreyo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

का ही स्वरूप है। जब उनको समाधि स्थित सबने देखा था तो सव आपस में विजार करने लगे चे कि यह अत्यधिक तेजस्वी कौन महापुरुष है

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा ।जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

evamuktvā tu te sarve varttamāneṃ'tare tadā / jajñire dvādaśādityā mārīyātkaśyapātpunaḥ

हिन्दी अर्थ

ततोऽयमश्वहत्तेति सागरा कालचोदिताः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि ।वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

śatakratuśca viṣṇuśca jajñāte punareva hi / vaivasvateṃ'tare hyasminnaranārāyaṇau tadā

हिन्दी अर्थ

परिवव्रू दु रात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

teṣāmapi hi devānāṃ nidhanotpattirucyate / yathā sūryasya loke 'sminnudayāstamayāvubhau

हिन्दी अर्थ

अश्वहर्तता ततो ह्येष वध्योऽस्माभिदूं राशयः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे ।अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

dṛṣṭānuśravike yasmātsaktāḥ śabdādilakṣaṇe / aṣṭātmake 'ṇimādye ca tasmātte jajñire surāḥ

हिन्दी अर्थ

आसन्नमरणाश्चकर,घेषितं मुनिमं जसा ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् ।ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

ityeṣa viṣaye rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam / brahmaśāpena saṃbhūtā jayāḥ svāyaṃbhuve jitāḥ

हिन्दी अर्थ

ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभंगप्रधषितः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः ।तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ / tāmase harayo devā jātāścā riṣṭave tu vai

हिन्दी अर्थ

तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः ।धातार्यमा च मित्रश्च वरुण्ॐऽशो भगस्तथा

vaikuṇṭhāścāśruṣe sādhyā ādityāḥ saptame punaḥ / dhātāryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā

हिन्दी अर्थ

दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणोऽनलः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

indro vivasvānpūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ / tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo jaghanyajaḥ

हिन्दी अर्थ

हे राजन ! मुहूर्त मात्र समय तक तो दङ्ग से होकर रह गये ये और उनको बड़ा भारी डर लगा था । फिर भावी को प्रबलता से प्रेरित होकर उन सगर के पुत्रों ने बही निश्चय बना लिवा कि हो न हो यही इस अश्व के हरण करने वाला है ।२२। उन दुष्ट आत्माओं वालों ने परम श्रेष्ठ मुनि

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः ।सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasya sutā vibhoḥ / surabhyāṃ kaśyapādrudrā ekādaśa vijajñire

हिन्दी अर्थ

कपिल को चारों ओर पेर लिया द्या और घेरा डालकर उन्होने कहा था- यही चोर है-इसमें लेश भर भो संशय नहीं हैं।२३। क्योंकि इसने अश्‍व का अपहरण किया है इसलिए इस बुरे विचार वाले का हमको वध कर

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती ।अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī / aṅgārakaṃ tathā sarpaṃ nirṛtiṃ sadasatpatim

हिन्दी अर्थ

३२ अह्माण्ड पुराण

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा ।भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

acaikapādahirbudhnyau dvāvekaṃ ca jvaraṃ tathā / bhuvanaṃ ceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālīti ca viśutam

हिन्दी अर्थ

डालना चाहिए । उन सबकी बुद्धि तो होनहार के व क्षीण हो गयी थी और उनकी मृत्यु निकट में प्राप्त हो रहो यी ' उन सबने योगासीन उस मुनि को एक साधारण मनुष्य के हो समान सहसा धर्षित किया था अर्थात् डाट- फटकार सगाना आरम्भ कर दिया था । जेमिनो मुनि ने कहा--इसके

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

devānekādaśaitāṃstu rudrāṃstribhuvaneśvarān / tapasogreṇa mahātā surabhistānajījanat

हिन्दी अर्थ

पश्चात् यह हुआ या कि जब उन सबने बहुत शोर मचाया तो मुनि का ध्यान टूट गया था और अत्युच्च आत्मा बाले मुनि कपिल प्रधषित हो गये ये ।२४-२५। उस समय में ध्यान के भङ्ग हो जाने से कपिल मुनि को महान् क्रोध हो गया था ओर उस समय में विष्ट उनके हृदय में बड़ा भारी क्षोभ

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत ।रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

tato duhitarāvanye surabhirdevyajāyata / rohiṇī caiva subhagāṃ gāndhavī ca yaśasvinīm

हिन्दी अर्थ

हो गया था । वे तो इतने तेजस्वो ये कि उनके ऊपर किसी का भी प्रभाव नहीं पड़ सकता था और उनका दबा देना महान कठिन था। जब उन दुरात्माओं ने धषित करने का प्रयास किया था तो वे संचलित हो गये थे । उस समय में कपिल मुनि ऐसे ही करोधवेज़ में देदीप्यमान दिखाई पड़ रहे

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः ।सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

rohiṇyā jajñire kanyāścatasro lokaviśrutāḥ / surūpā haṃsakālī ca bhadrā kāmadughā tathā

हिन्दी अर्थ

थे जेसे कल्प के अन्त में सर्व संहारक वासे प्रेरित अग्नि होता है । उस समय में समुद्र के समान परभ गम्भीर उनके शरीर से कोपाग्ि निकल रही थी ।२६-२७। बह सर्वसंहारक क्रोधारित पाताल लोकों को दग्ध करने बाले के ही समान था और धर्षंण अर्थात् फटकार से जो क्रोध उत्पन्न हो

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् ।हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

suṣuve gāḥ kāmadughā surūpā tanayadvayam / haṃsakālī tu mahiṣānbhadrāyastvavijātayaḥ

हिन्दी अर्थ

गया था उसके होने से अत्यधिक प्रदीप्न होकर वह शोभित हो रहा था

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः ।उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

viśrutāstu mahābhāgā gāndharvyā vājinaḥ sutāḥ / uccaiḥśravādayo jātāḥ khecarāste manojavāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्मीलयत्तदा नेत्रे वहिनचक्रसमद्य ति: । तबाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः ।उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

śvetāḥ śoṇāḥ piśaṅgāsca sāraṅgā hari tārjunāḥ / uktā devopavāhyāste gāndharviyonayo hayāḥ

हिन्दी अर्थ

अवेक्षत च गंभीरः कृतांत: कालपयंये ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः ।स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

bhūyo jajñe surabhyāstu śrīmāṃścandraprabho vṛṣaḥ / sragvī kakudmāndyutimā namṛtālayasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

क्र द्वस्य तस्य नेत्राभ्यां सहसा पावकाचिषः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः ।इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

surabhyanumate datto dhvajo māheśvarastu saḥ / ityete kaśyapasutā rudrādityāḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चेरुरभितो दिक्षु कालाग्नेरिव संतता: ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा ।यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

dharmapu putrāḥ smṛtāḥ sādhyā viśve ca vasavastathā / yathendhanavaśādvahnirekastu bahudhā bhavet

हिन्दी अर्थ

मुनिक्रोवानलज्वालाः समंताद्व्यानशुदिशः । व्यालोदरोग्रकुहरा ज्वालास्तन्तेत्रनिगंताः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः ।एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

bhavatyekastathā tadvanmūrttīnāṃ sa pitā mahaḥ / eko brahmāntakaścaiva puruṣaścaiti tatra yaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्धांश्रकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः ।ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

ekasyaitāḥ smṛtāstisrastanavastu svayaṃbhuvaḥ / brāhmī ca pauruṣī caiva kālākhyā ceti tāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय में कपिल मुनि ने अग्नि मण्डल के समान अपने नेत्रों को खोला था । है राजन् ! उनकी दोनों आँखें अण भर तो अत्यधिक अरुण

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी ।मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

yā tatra rājasī tasya tanuḥ sā vai prajākarī / matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā

हिन्दी अर्थ

में समुदित अम्बर में दो पुष्यो के ही सहन प्रतीत हो रहे ये । इसके अनम्तर ही उन्होंने अपने खुले हुए नेतरो को उन सब नृप सगर के पुत्रों पर डाला था ।३०। संहार के समय में यमराज के हो तुल्य अत्यन्त गम्मोर मुनि ने नृप सुतों को ओर देखा था । अत्यधिक रोध तो समाधि के भज होने से

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता ।राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

sāttvikī pauruṣī yā tu sā tanuḥ pālikā smṛtā / rājasī brahmaṇo yā tu mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

उनको हो ही रहा या । परम क़ उनके नेत्रं से अग्नि की ज्वालायें निकल रही थीं ।३१। ओर वे ज्वालाएं कालाग्नि के ही समान दिशाओं में सभी ओर फली हुई थो । यूम के समूहों से युक्त वे ज्वालाएः अत्यन्त आगे की ओर बढ़ रहो थीं और बारम्बार उनमें से अग्ति के कण छूटकर निकल रहे

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

tāmasī cāntakṛdyā tu tadaṃśo viṣṇurucyate

हिन्दी अर्थ

थे ।३२। क्रोधारित को ज्ञालाओं ने सभी ओर दिशाओं को व्याप्त कर दिया था । उनके नेत्रो से निकलने वालो क्रोबाग्नि की ज्वालाए' कालोदर के उग्र कुहरो वाली थीं तात्प यह है कि ज्यालाओं के मण्डल की ऐसी व्याप्ति हो गयी थी । उस समय में कुहरे के समान कुछ भी दिखलाई नहीं

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी ।मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

trailokye tāḥ smṛtāstisrastanavo vai prajākarī / matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā

हिन्दी अर्थ

दे रहा था ।३३। है सुमहाराज ! उनके क्रोधाग्नि की ज्वालाएं छिपे हुए समुद्र को बड़वारित की ज्वालाओं के हो समान शोभित हो रहो थो और उन कपिल मुनि की क्रोधारित ने सभी दिशाओं के अन्तर को व्याप्त कर रक्‍खा था वह सर्वत्र फेल गया था ।३४। उस क्रोधारिनि ने पूर्ण नभन

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः ।एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

sṛjatyathānugṛhṇāti tathā saṃharati prajāḥ / evametāḥ smṛtāstisrastanavo hi svayaṃbhuvaḥ

हिन्दी अर्थ

स्तल को आवृत करते हुए उन समस्त सगर के साठ सहन पुत्रों को दग्ध करके भस्मीभूत कर दिया था

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा ।एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

prājāpatyā ca raudrā ca vaiṣṇavī ceti tāstridhā / etāstanvaḥ smṛtā devā dharmaśāstre purātane

हिन्दी अर्थ

सःब्दमुद रांत मरुटप्रकोपविवर्तमानानलधूमजालेः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः ।अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

sāṃkhyayogaratairdhīraiḥ pṛthagekārthadarśibhiḥ / abhijātiprabhāvajñairmunibhistattvadarśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

लोकमभूद् भृशातुरम्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः ।इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

ekatvena pṛthaktvena tāsu bhinnāḥ prajāstvimāḥ / idaṃ paramidaṃ neti bruvate bhinnadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स वहिनविलिखन्तिवाभित: समीरवेगाभि रमीभिरंबरम्।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् ।केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

brahmāṇāṃ kāraṇaṃ ke citkecidāhuḥ prajāpatim / kecidbhavaṃ paratvena prāhurviṣṇuṃ tathāpare

हिन्दी अर्थ

मिषतः सवंलोकस्य क्रोधाग्निस्तमृते हयम् ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः ।सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

abhijñānena saṃbhūtāḥ saktāriṣṭavicetasaḥ / sattvaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca kāryaṃ cāvekṣya karma ca

हिन्दी अर्थ

३४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः ।एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

kāraṇaṃ tu smṛtā hyete nānārtheṣviha devatāḥ / ekaṃ praśaṃsamānastu sarvānevapraśasati

हिन्दी अर्थ

सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति ।न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

ekaṃ nindati yastveṣāṃ sarvāneva sa nindati / na pradveṣastataḥ kāryo devatāsu vijānatā

हिन्दी अर्थ

एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः ।एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

na śakyā īśvarājñātumaiśvaryeṇa vyavasthitāḥ / ekatvātsa tridhā bhūtvā saṃpramohayati prajāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्योन्यमत्र वन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः ।जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

eteṣāṃ vai trayāṇāṃ tu vicinvantyantaraṃ janāḥ / jijñāsavaḥ parīhante saktā duṣṭā vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः ।यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

idaṃ paramidaṃ neti saṃraṃbhādbhinnadarśinaḥ / yātudhānā viśeṣā ye piśācāścaiva nāntaram

हिन्दी अर्थ

दुरंतः खलु लोकेऽस्मिन्न राणामसदात्मनाम्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति ।गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

ekaḥ sa tu pṛthaktvena svayaṃ bhūtvā ca tiṣṭhati / guṇamātrātmikābhistu tanubhirmohayanprajāḥ

हिन्दी अर्थ

यदि मे पर्वेताकारा नृशंसाः क्रृरबुद्धयः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् ।तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

teṣvekaṃ yajate yo vai sa tadā yajate trayam / tasmāddevāstrayo hyete nairantaryeṇadhiṣṭatāḥ

हिन्दी अर्थ

युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसेव तृणाग्निवत्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् ।अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

tasmātpṛthaktvamekatvaṃ saṃkhyā saṃkhye gatāgatam / alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā teṣu ko jñātumarhati

हिन्दी अर्थ

सरर-सरर करती हुई महाध्वनि से परिपूर्ण बड़ी जोरदार हवा के प्रकोप से चारों ओर फंली हुई अग्नि को धु'आ के गुब्बारों से और अत्य- घिक ऊपर की ऑर उठकर उड़ती हुई भूमि की धूलि के सम्पूर्णे लोक ढक सा गया था और बहुत ही अधिक लोक में विकलता हो गयी

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः ।गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

tasmātsṛṣṭvānugṛhṇati grasate caiva sarvaśaḥ / guṇātmakatvavai kalpaye tasmādekaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

यो ।३६। इसके पश्चात् वह अन्न वायु के वेग से समाहत शिखाओ से जो घूम-घुम करके ऊपर की ओर उठ रहीं थीं नभस्त में मानों वे कुछ लिख रहीं होवे चारों ओर फली हुई थी । उन्होंने उन सुरगण के शत्रु तूप के पुत्रों को पूर्णतया तुरन्त ही प्रदग्ध कर दिया था ।३७। समग्र लोक का

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् ।देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

rudraṃ brahmāṇamindraṃ ca lokapālānṛṣīnmanūn / devaṃ tamekaṃ bahudhā prāhurnārāyaṇaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

विनाश करने वाले उन सगर के पुत्रों का पूर्णतया उस कपिल मुनि की क्रोधारित ने दाह करके राख की ढेरियां अना दिया था और उस यज्ञ के अश्व को छोड़ दिया था ।३८। नीरस सूखे हुए वृक्ष तुरन्त ही दान की अग्नि से जल जाया करते हैं उसी भाँति पुण्य रस बिहीन पापात्मा के सगर सुत

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी ।मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

prājāpatyā ca raudrī ca tanuryā caiva vaiṣṇavī / manvantareṣu vai tisra āvarttante punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तुरन्त हो जल गये ये ।३९। इस रोति से उन महान् दष्ट सगर सुतों का निधन का अवलोकन करके सभी देवगण अत्यन्त विस्मय को प्राप्त हो गये थे और परस्पर में ऋषियों के साथ एक दूसरे से कहने लगे थे ।४०। अहो ! बड़े आश्चर्य को बात है कि महात् दारुण पाप करने बालों के पापों का

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् ।तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

kṣetrajñā api cānye 'sya vibhorjāyantyanugrahāt / tejasā yaśasā buddhyā śrutena ca balena ca

हिन्दी अर्थ

निपाक कितनो शीघ्रता से हो गया है । निश्चय ही इस लोक में जो असत् आस्माओं बाले नर होते हैं उनका अन्त बड़ा ही दुःख से पूणं हुआ करता है । तात्पयं यह है कि नोचों का विनाश तुरन्त हो अवश्यम्भावी होता है। ।४१। यही बात है कि ये महान् ऋर बृद्धि वाले निदयी जिनका कलेवरा-

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत ।राजस्या ब्रह्मण्ॐऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

jāyante tatsamāścaiva tānapīmānnibodhata / rājasyā brahmaṇoṃ'śena mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कार पवंतों के सहश था और कितनी अधिक संख्या में ये इस समय में तृण

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते ।सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

tāmasyāstasya cāṃśena kālo rudraḥ sa ucyate / sāttvikyāśca tathāṃśena yajño viṣṇurajā yata

हिन्दी अर्थ

में लगी हुई अग्नि के ही समान तुरन्त ही एक ही साथ बिलय को पराप्त हो गये हैं मानों हुए हो नहीं ये । आप उनका नाम माव ही रह गया है

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः ।मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

triṣu kāleṣu tasyaitā brahmamastanavo dvijāḥ / manvantareṣviha sraṣṭumāvarttante punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ।युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

manvantareṣu sarveṣu prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ / yugādau sakṛdutpannāstiṣṭhantīhāprasaṃyamāt

हिन्दी अर्थ

विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः । ब्रह्मदंडहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः ।कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

prāpte prāpte tu kalpānte rudraḥ saṃharati prajāḥ / kālo bhūtvā yugātmāsau rudraḥ saṃharate punaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्सहैव कत्त व्यं कर्म पु सां मनीषिणाम् । दृरतंश्च परित्याज्यमित रल्लोकनिदितम्

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः ।भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

saṃprāpte caiva kalpānte saptaraśimardivākaraḥ / bhūtvā saṃvarttakādityastrīṃllokāṃśca dahatyuta

हिन्दी अर्थ

कतत व्यः श्रेयसे यत्नो यावड्जीबं विजानता । नाचरेत्कस्यचिद्द्रो हमनित्यं जीवनं यतः ।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः ।तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

viṣṇuḥ prajānugrahakṛtsadā pālayati prajāḥ / tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tata utpādya kāraṇam

हिन्दी अर्थ

संसां रस्चातिनिस्सारम्तत्कथं विश्वसेद्बृधः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः ।तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

sattvodriktā tu yā proktā brahmaṇaḥ pauruṣī tanuḥ / tasyāśena ca vijñeyo manoḥ svāyaṃbhuventare

हिन्दी अर्थ

मुनिक्रोधेधनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः ।ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

ākṛtyāṃ manasā deva utpannaḥ prathamaṃ vibhuḥ / tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare

हिन्दी अर्थ

अवापुनिरयं सद्य: सागरास्ते स्वकर्मभिः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह ।औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

tuṣitāyāṃ samutpanno hyajitastuṣitaiḥ saha / auttame hyantare vāpi hyajitastu punaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमंजसा

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः ।तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

satyāyāmabhavatsatyaḥ saha satyaiḥ surottamaiḥ / tāmasasyātare cāpi sa devaḥ punareva hi

हिन्दी अर्थ

भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः । वष्टूवृस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनाथिनः

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह ।वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

hariṇyāṃ haribhiḥ sārddhaṃ harireva babhūva ha / vaivasvatentare cāpi harirdeveḥ punastu saḥ

हिन्दी अर्थ

ये सभी प्राणियों के लिए उद्र ग करने वाले ये और सत्पुरुषों के द्वारा

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह ।मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

vaikuṇṭho nāmato jajñe vidhūtarajasaiḥ saha / marīcātkaśyapādviṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha

हिन्दी अर्थ

मझे जाया करते ये। ये जीउन जब तक इनका रहा किया करते ये । अब बहुत ही अच्छा हुआ कि सबके

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः ।प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

tribhiḥ kramairimāṃllokañjitvā viṣṇustrivikramaḥ / pratyapādayadindrāya daivataiścaiva sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सब विनाश को प्राप्त हो गवे हैं। यह तो एक प्रसन्नता की ही बात हुई है।

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु ।मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ityetāstanavo jātā vyatītāḥ saptasaptasu / manvantareṣvatīteṣu yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

३६ बह्माण्ड पुराण

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः ।यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

yasmādviśvamidaṃ sarvaṃ jāyate līyate punaḥ / yasyāṃśenāmarāḥ sarve jāyante tridiveśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

४३। जो निरन्तर ही दूसरे प्राणियों को उपताप दिया करता है तथा सदा ही सवंत्र जिसकी लोग निन्दा किया करते हैं ऐसा इस लोक में परमाशुम कर्मों को करके कोन सा पुरुष है जो सुख प्राप्त करता है अर्थात् ऐसा कोई भी सुख नहीं प्राप्त करता है ।४८। सब प्राणियों को सता कर अपने ही

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च ।यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

varddhante tejasā buddhyā śrutena ca balena ca / yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā

हिन्दी अर्थ

कुमो के दोरा इस लोक से विदा होकर चल बसे हैं । ब्राह्माण के अपराध का दण्ड पाकर निहत हो गये हैं। ये महापापी सगर सुत निरन्तर सैकड़ों वर्षों तक नरक में रहेंगे ।४६॥ इस कारण से मनीषो पुरुषों को सर्वदा सत् कर्म ही करन! चाहिए और जो दूसरे लोगों के द्वारा बिनिन्दित कर्म हो

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेज्ॐऽशसंभवम् ।स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

tattadevāvagacchadhvaṃ viṣṇostejoṃ'śasaṃbhavam / sa eva jāyateṃ'śena kecidicchanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

उसका तो दूर से हा परित्याग कर देना नाहिए ।४६। मानव का परम कलं व्य है कि जब तक भी उसका जीवन रहे सदा श्रेय के ही यत्न करना चाहिए क्योंकि उसको यह ज्ञान होना चाहिए कि शुभ कमं ही सफल होता है और सदा बुरे कमों का बुरा ही परिणाम हुआ करता है कभी भी किसी

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि ।एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

eke vivadamānāstu dṛṣṭāntācca bruvanti hi / eṣāṃ na vidyate bhedastrayāṇāṃ dyusadāmiha

हिन्दी अर्थ

के साथ द्रोह का समाचरण नहों करे क्योंकि जिस जीवन में द्रोह करता है बही जीवन अनित्य है फिर द्रोह का पाप क्‍यों अजित किया जावे ।४७। यह देह तो सदा ही अनित्य है कोई चाहे कंसा भो क्यों न हो यहां सदा नहीं रहता है न रहा है और न कभी रहेगा । जिस सम्पदा के लिये मानव बड़े-

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

jāyante pohayantyaṃ śairīśvarā yogamāyayā

हिन्दी अर्थ

बड़े कुत्सित कर्म किया करता है वह सम्पदा भो अत्यन्त चञ्चल है और कभी किसो के पास स्थिर नहीं रहा करती है । यह संसार अति निस्सार है अर्थात् समो सांसारिक कर्मों में पारमार्थिक श्रेय नहीं हैं जो सार कहा जा सके । समां यहाँ को बातें यहों समाप्त हो जाया करती हैं फिर भी

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते ।भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

tasmātteṣāṃ pracāre tu yuktāyuktaṃ na vidyate / bhūtānuvādinā mādyā madhyasthā bhūtavādinām

हिन्दी अर्थ

आश्चर्य यहो है कि बुध पुरुष भो केसे इसमें विश्‍वास किया करते हैं

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् ।परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

bhūtānuvādinaḥ saktastrayaścaiva pravādinām / parīkṣya cānugṛhṇanti nigṛhṇanti khalānsvayam

हिन्दी अर्थ

इस रीति से सुरगण और मुनिगण परस्पर में कह रहे ये और नृप सगर के पुत्र सब के साब कपिल मुनि के क्रोध में इन्धन होकर विनष्ट हो गये थे। ।४९। ने सागर के पुत्र अपने ही कर्मों से दग्ध देहों वाले होकर साहुसा भस्म के रूप में भूमि में मिल गये ये और तुरन्त हो नरक में पहुँच गये थे

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः ।तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

mattaḥ pūrvve ca te tasmātprabhavaśca tato 'dhikāḥ / tathādhikaraṇairatairyathā tattvanidarśakāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनि के क्रोध को अग्नि ने पूर्ण ल्प से उन सगर पुत्रो को दग्ध करके फिर बह अग्नि तुरन्त ही समस्त लोकों को दग्ध करने के लिये उद्यत हो गयी थी ।५१। तब सब देवगण भय से भीत हो गये ये और दिवलोक में हो संस्थित रहते हुए उस क्रोधाग्नि कें शमन की इच्छा वालों ने उन महात्मा

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः ।कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

devānāṃ devabhūtāśca te vai sarvapravarttakāḥ / karmmaṇāṃ mahatāṃ te hi karttāro jagadīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनि का स्तवन किया या

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः ।बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

śrutijñaiḥ kāraṇairetaiścaturbhiḥ parikīrttitāḥ / bāliśāste na jānanti daivatāni prabhāgaśaḥ

हिन्दी अर्थ

कपिल आश्रम में अश्वानयत ३७

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति ।कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

imaṃ codāharantyatra ślokaṃ yogeśvarānprati / kuryādyogabalaṃ prāpya taiśca sarvairmahāṃścaret

हिन्दी अर्थ

कपिल आश्रम में अश्वानयन

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

अध्याय ४१

श्लोक 131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् ।संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścorddhva tapaścaret / saṃhareta punaḥ sarvvānsūryyo jyotirgaṇāniva

हिन्दी अर्थ

नो चेदकाले लोकोऽयं सकलस्तेन दह्यते

English

They are the lords of the Universe. They are Devas of Devas. They make others function. They are the achievers of great tasks.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 41
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.