Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
46
अध्याय 46 / 156

Book 2 - Adhyaya 8

102 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४६

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे काश्यपेयवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना ।प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde kāśyapeyavarṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsu sṛṣṭāsu kaśyapena mahātmanā / pratiṣṭhitāsu sarvāsu carāsu sthāvarāsu ca

हिन्दी अर्थ

१०६ अ्ह्याष्ड पुराण

English

He installed as king Soma, iti the kingdom of Brahmanas, creepers, constellations, planets, Yajfias and austerities.

अध्याय ४६

श्लोक 2

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः ।ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे

abhiṣicyādhipatyeṣu teṣāṃ mukhyānprajāpatiḥ / tataḥ krameṇa rājyāni ādeṣṭumupacakrame

हिन्दी अर्थ

चाहिए ।२१४। पन्द्रह निमेष काष्ठा है और तीस काष्ठाओं की कला होती है। तीस कला का मूह होता है। दशभाग हो कला कहा गया है

English

He gave the overlordship of all the Angiras to Bfhaspati. He anointed Kavya (i.e. Sukra) as the ruler over the kingdom ofBhrgus.

अध्याय ४६

श्लोक 3

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह ।यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatrāṇāṃ grahaiḥ saha / yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat

हिन्दी अर्थ

चालीस कलाओं के पाँच मुहूत्त' संज्ञा होती है । ये मूह और लव प्रमाणो के ज्ञाताओं के द्वारा कल्पित किये हैं। उसी भाँति से इसके द्वारा जल के भी तरह पल होते हैं। मागध मान से भी जल प्रस्थ किया जाता है ।

English

Then he made Visnu, the leader of the Adityas, Pavaka ( fire-god ) as the leader of Vasiis, Daksa chief of the Prajapatis and Vasava (Indra), as the head of Maruts.

अध्याय ४६

श्लोक 4

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम् ।भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ dadāvaṅgirasāṃ patim / bhṛgūṇāmadhipaṃ caiva kāvyaṃ rājye 'bhyaṣecayat

हिन्दी अर्थ

एते वाराष्लुतप्रस्थाश्चत्वारो नालिकोच्चय: ।

English

He made Prahlada, the delighter of Diti, the king of Daityas, Narayana, of the Sadhyas and the bull-bannered god as the king of Rudras.

अध्याय ४६

श्लोक 5

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् ।प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम्

ādityānāṃ punarviṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam / prajāpatīnāṃ dakṣaṃ ca marutāmatha vāsavam

हिन्दी अर्थ

समाहति च रात्रौ च मुहूर्ता वै द्विनालिका: ।

English

He made the trident-bearing Giriia, the lord of all Bhutas (goblins) and the Pisacas (ghosts); mount Himavan; the leader of all mountains and the ocean, the king of rivers.

अध्याय ४६

श्लोक 6

दैत्यानामथ राजानं प्रह्रादं दितिनन्दनम् ।नारायणं तु साध्यानां रुद्रणां च वृषध्वजम्

daityānāmatha rājānaṃ prahrādaṃ ditinandanam / nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ rudraṇāṃ ca vṛṣadhvajam

हिन्दी अर्थ

अटनानेन तु या संख्या मासत्वंयनवाधिकी ।

English

He made Citraratha the overlord of Gandharvas, and crowned Uccais£ravas as the king of horses.

अध्याय ४६

श्लोक 7

विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथादिशत् ।अपां च वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं तथा

vipracittiṃ ca rājānaṃ dānavānāmathādiśat / apāṃ ca varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

यदहो ब्रह्मणः प्रोक्तः दिव्या कोटी तु सा स्मृतः

English

He made Sardula (tiger) the king of all deer or animals in genera], and Govfsa (Bull) the king of all animals having humps. He made Garuda, the most excellent one among those who fly, the king of all birds.

अध्याय ४६

श्लोक 8

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च ।वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ dhanasya ca / vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat

हिन्दी अर्थ

ये धारा घलुत प्रस्थ नालिकोञ्चय चार हैं । चार अ'गुल चार हेम- माषों से कृतच्छिद्र है (२१८ सम दिन में ओर राभि में द्विजालि का मुहुत्त होते हैं । नित्य ही इन सबों में रवि की गति बिशेष से होते हैं ।२१६। और अधिक छं सो कलाओं का प्रविधान किया जाता है । वह मनुष्यो का दिन

English

He made Vayu the most excellent of all powerful ones, the leader of fragrant smells, Maruts and unembodied living beings who have (however) great strength at the same time.

अध्याय ४६

श्लोक 9

सर्वभूतपिशाचाना गिरिशं शूलपाणिनम् ।शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम्

sarvabhūtapiśācānā giriśaṃ śūlapāṇinam / śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnāmatha sāgaram

हिन्दी अर्थ

समझना चाहिए ओर जो नक्षत्र है वह दशाधिक होता है ।२२१। इस दिन से जो संख्या होती है वह मास-ऋतु-अयन बोर वर्ष की होती है। उस समय में यह बद्धज्ञान संज्ञा के द्वारा उपलक्षित होता है ।२२२। कलाओं का जो परिमाण है वह कला--इस नाम ये कहा जाया करता है । जो ब्रह्माजी

English

He made §e$a the leader of all those who have fangs, Vasuki the leader of Nagas (snakes ) and Taksaka the leader of Sansrpas (reptiles), Sarpas (Cobras) and Pannagas (serpents).

अध्याय ४६

श्लोक 10

गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा ।उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्

gandharvāṇāmadhipatiṃ cakre citrarathaṃ tathā / uccaiḥśravasamaśvānāṃ rājānaṃ cābhyaṣecayat

हिन्दी अर्थ

का दिन कहा गया है वह दिव्य कोटी कही गयी है।२२३। शतों के सहस्र दश ही से गुणित होते हैं नब्बे सहस्र और उसो भाँति जो अन्य हैं

English

He installed Paijanya, one of the Adityas, as the lord of oceans, rivers, clouds and the showering rains.

अध्याय ४६

श्लोक 11

मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम् ।पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्

mṛgāṇāmatha śārdūlaṃ govṛṣaṃ ca kakudminām / pakṣiṇāmatha sarveṣāṃ garuḍaṃ patatāṃ varam

हिन्दी अर्थ

संप्रकालनमानं तू मानुषेणेव सम्मतम् ।

English

This entire earth consisting of seven continents and along with the cities is being protected righteously by them within their respective territories.

अध्याय ४६

श्लोक 12

गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम् ।समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्

gandhānāṃ marutāṃ caiva bhūtānāmaśarīriṇām / samakālabalānāṃ ca vāyuṃ balavatāṃ varam

हिन्दी अर्थ

तेषां श्रवा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः ।

English

They were formerly crowded in Svayambhuva Manvantara by Brahma. Those who become Manu are anoin- ted as kings. In those Manvantaras which have gone by, these kings had ruled and had gone away. When another Man- vantara comes, others will be crowned. All the rulers (of Man- vantaras whether) gone by or yet to come are declared as the overlords of the Manvantaras.

अध्याय ४६

श्लोक 13

सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् ।सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्

sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣaṃ nāgānāmatha vāsukim / sarīsṛpāṇāṃ sarpāṇāṃ pannagānāṃ ca takṣakam

हिन्दी अर्थ

एते रात्र्यहनी पूर्व कीतिते त्विह लौकिके ।

English

Nidhruvas, Santfilas and Raibhyas — these are the three branches of the line of Kafyapa. The thunderbolt-wield- ing Indra and other Devas are among the children (of Kafyapa).

अध्याय ४६

श्लोक 14

सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च ।आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान्

sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meghānāṃ varṣitasya ca / ādityānāmanyatamaṃ parjanyamabhiṣiktavān

हिन्दी अर्थ

तासां संख्याथ वर्षाग्र' ब्राह्मो वक्ष्याम्यहः क्षये

English

(Their birth took place) when the Dvapara Yuga began to function after the eleventh set of four Yugas of Manu, the lord of the Manvantara had elapsed.

अध्याय ४६

श्लोक 15

सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् ।ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च

sarvāpsarogaṇānāṃ ca kāmadevaṃ tathā prabhum / ṛtūnāmatha māsānāmārttavānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कोटीशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु ।

English

He became king in the beginning of the third Tret&- yuga. Ilavila born of the womb of Alambu§a was his daughter.

अध्याय ४६

श्लोक 16

यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् ।कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा

yakṣāṇāṃ ca vipakṣāṇāṃ muhūrttānāṃ ca parvaṇām / kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ gaterayanayostathā

हिन्दी अर्थ

द्वाभिशच्च तया कोटयः संख्याताः संख्यया द्विजैः

English

Kaikasi gave birth to Ravana, Kumbhakarna and

अध्याय ४६

श्लोक 17

गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् ।प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम्

gaṇitasyātha yogasya cakre saṃvatsaraṃ prabhum / prajāpatervirajasaḥ pūrvasyāṃ diśi viśrutam

हिन्दी अर्थ

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः ।

English

W. 47-54. The author if familiar with the traditional Rama story but his description of R£va$a is peculiar.

अध्याय ४६

श्लोक 18

पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ।दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः

putraṃ nāmnā sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat / dakṣiṇāsyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

अशीतिश्च सहस्राणि एप कालः प्लवस्य तु

English

Thus these ten Raksasas, the descendants of Pulastya, were of very cruel activities. They are of very terrible pursuits ever since their birth. All of these were unassailable even to the Devas.

अध्याय ४६

श्लोक 19

पुत्रां शङ्खपदं नाम राजानं सोभ्यषेचयत् ।पस्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्

putrāṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ sobhyaṣecayat / pascimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam

हिन्दी अर्थ

मातुषाख्येन संख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लव: ।

English

He had ten beautiful wives who were very chaste.1 All those ten were the children of Bhadra£va begot of Ghrtaci the celestial damsel.

अध्याय ४६

श्लोक 20

केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत् ।तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः

ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ cābhyaṣecayat / tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तसूयंप्रदग्धेषु तदा लोकेषु तेष वं ।

English

W. 74-86 describe the descendants of Atri, the 3rd PriyApati

अध्याय ४६

श्लोक 21

उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्ये ऽभ्यषेचयत् ।मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम्

udīcyāṃ diśi durddharṣaputraṃ rājye 'bhyaṣecayat / manuṣyāṇāmadhipatiṃ cakre vaivasvataṃ manum

हिन्दी अर्थ

समस्त ऋषियों ने जब यह मुना तो उनको बहुत ही अधिक आश्चर्य हुआ था। उस समय में पुनः इस संख्या के संमजन के ज्ञान को पूछा था

English

Among the descendants of his (i.e. Atri) four are well renowned on the earth. viz. Syavasvas, Mudgalas, Vagbhu- takas and Gavi$fhiras.

अध्याय ४६

श्लोक 22

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā / yathāpradeśamadyāpi dharmeṇa paripālyate

हिन्दी अर्थ

सम्मत होता है । अब हम लोग मान के द्वारा संक्षेपार्थ पदाक्षर को श्रवण करने की इच्छा करते हैं ।२२६। उनके इस वचन को सुनकर लोगों के हित में रति रखने वाले वायु देव ने जो प्रमु दिव्य चक, वाले ये यह वचन बोले

English

The following lour (also) are remembered as be- longing to the side (family) of Atris. They are of very great power. They are Kasyapa, Narada, Parvata and Arundhati.

अध्याय ४६

श्लोक 23

स्वायंभुवेन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ते ऽभिषेचिताः ।नृपाश्चैते ऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै

svāyaṃbhuventare pūrvaṃ brahmaṇā te 'bhiṣecitāḥ / nṛpāścaite 'bhiṣicyante manavo ye bhavanti vai

हिन्दी अर्थ

हैं और यहाँ पर माने जाते हैं वे तो अपने पूवं में ही वर्णन कर दिए है। उनकी सख्या और इसके पश्चात् वर्षाग्र ब्राह्म क्षय में बताऊ गा

English

These were the mental progeny (of Atri). Undec- stand ( the progeny) of Arundhati.

अध्याय ४६

श्लोक 24

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः ।एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः

manvantareṣvatīteṣu gatā hyeteṣu pārthivāḥ / evamanye 'bhiṣicyante prāpte manvantare punaḥ

हिन्दी अर्थ

१०८ ब्रह्माण्ड पुराण चार सौ करोड़ मानवों के वर्ष तथा बत्तीस करोड़ द्विजों के द्वारा संख्या से सं्यात हैं ।२२६। उसी भांति एकत सौ सहस्र और फिर उन्यासी अस्सो सहस्र यह उस महान् प्लव का काल होता है ।२३०। यह आभूत संप्लव का

English

By means of his penance the intelligent Vasistha enlivened the subjects by making the medicinal herbs.

अध्याय ४६

श्लोक 25

अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः ।राजसूये ऽभिषिक्तश्च पृथु रेभिर्नरोत्तमः

atītānāgatāḥ sarve smṛtā manvantareśvarāḥ / rājasūye 'bhiṣiktaśca pṛthu rebhirnarottamaḥ

हिन्दी अर्थ

काल मानुष नामक संख्या से गिनकर बताया गया है । जिसमें समस्त आणियों का संक्षय होकर सर्वत्र जल ही जल हो जाता है उस्ती को आभूत संप्लव कहा जाया करता है । सात सूर्यो के द्वारा उस समय में उन लोकों के प्रदग्ध होने पर चारों प्रकार की सम्पूणं प्रजा महाभूतो में लीन हो जाया

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 26

वेददृष्टेन विधिना ह्यधिराजः प्रतापवान् ।एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात्

vedadṛṣṭena vidhinā hyadhirājaḥ pratāpavān / etānutpādya putrāṃstu prajāsantānakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

करती है जरायुज--स्वेदज--अण्डज और उद्भिज--ये प्रजा के चार प्रकार होते हैं

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 27

पुनरेव महा भागः प्रजानां पतिरीश्वरः ।कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः

punareva mahā bhāgaḥ prajānāṃ patirīśvaraḥ / kaśyapo gotrakāmastu cacāra paramaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

सलिलेनाप्लुते लोके नष्टे स्थावरजंगमे

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 28

पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन् ।तस्यप्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः

putrau gotrakarau mahyaṃ bhavetāmiti cintayan / tasyapradhyāyamānasya kaśyapasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

निरालोके प्रदो तु नेशेत तमसा वृते

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 29

ब्रह्मण्ॐऽशौ सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ ।वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्म वादना

brahmaṇoṃ'śau sutau paścātprādurbhūtau mahaujasau / vatsāraścāsitaścaiva tāvubhau brahma vādanā

हिन्दी अर्थ

ईशवराधिष्ठिते त्वस्मिस्तदा ह्य काणंवे किल ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 30

वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रेभ्यश्च सुहमायशाः ।रेभ्यस्य रैभ्यो विज्ञेयो निध्रुवस्य निबोधत

vatsārānnidhruvo jajñe rebhyaśca suhamāyaśāḥ / rebhyasya raibhyo vijñeyo nidhruvasya nibodhata

हिन्दी अर्थ

तावदेकार्णेवे ज्ञेयं यावदासीदहः प्रभोः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 31

च्यवनस्य सुकन्याया सुमेधाः समपद्यत ।निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिराम्

cyavanasya sukanyāyā sumedhāḥ samapadyata / nidhruvasya tu yā patnī mātā vai kuṇḍapāyirām

हिन्दी अर्थ

रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्ती वाप्यहः स्पृतम् ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 32

असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत ।शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः

asitasyaikaparṇāyāṃ brahmiṣṭhaḥ samapadyata / śāṇḍilyānāṃ varaḥ śrīmān devalaḥ sumahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

तरलोक्ये यानि सत्वानि गतिमंति ध्रुवाणि च

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 33

निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः ।वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजा स्विमाः

nidhruvāḥ śāṇḍilā raibhyāstrayaḥ pakṣāstu kāśyapāḥ / vajriprabhṛtayo devā devāstasya prajā svimāḥ

हिन्दी अर्थ

पराद्ध' द्विगुणं चापि परमायुः प्रकीतितम्

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 34

चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रभोः ।अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रर्त्तिते

caturyuge tvatikrānte manorhyekādaśe prabhoḥ / athāvaśiṣṭe tasmiṃstu dvāpare saṃprarttite

हिन्दी अर्थ

उस समय में सम्पूर्ण लोक जल से समाप्लुत होकर नष्ट हो जाया करता है और सभी स्थावर तथा ज्म विनष्ट हो जाया करते हैं

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 35

मरुत्तस्य नरिष्यं तस्तस्य पुत्रो दमः किल ।राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः

maruttasya nariṣyaṃ tastasya putro damaḥ kila / rājyavarddhanakastasya sudhṛtistatsuto naraḥ

हिन्दी अर्थ

समग्र संहार के समीप हो जाने पर और प्रजापति के उपशान्त होने पर तथा सत्र प्रकाश से रहित एवं द्ध तया राजि के अन्धकार से आदृत होने पर

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 36

केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान्वेगवांस्ततः ।बुधस्तस्या भवद्यस्या तृणबिन्दुर्महीपतिः

kevalaśca tatastasya bandhumānvegavāṃstataḥ / budhastasyā bhavadyasyā tṛṇabindurmahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

और सवत्र एक ही अणंब था । यह तब तक एकाणंव का स्वरूप था जब

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 37

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह ।तस्य चेलविला कन्यालंबुषागर्भसंभवा

tretāyugamukhe rājā tṛtīye sa babhūva ha / tasya celavilā kanyālaṃbuṣāgarbhasaṃbhavā

हिन्दी अर्थ

उसी को दिन कहा गया है । इसी रोति से इनका अहोरात्र क्रम से परिव- त्तित हुआ करता है ।२३५॥ यह आभूत संप्लव प्रभु का अहोरात्र कह गया है । इन तीनों लोकों में जो भो प्राणो हैं वे सभी गतिमान् और ध्र. हैं ।२३६। जितने भी भूत हैं वे समी प्रलीन होते हैं इसी कारण से इसका

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 38

तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः ।बृहस्पतिबृर्हत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्त्तितः

tasyāṃ jāto viśravāstu vaulastyakulavarddhanaḥ / bṛhaspatibṛrhatkīrtirdevācāryastu kīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

नाम आभूत संप्लव होता है । जो व्यतीत हो चुके हैं--जो भी वत्तंमान है और जो प्रजा अनागत हैं और अपराधं से गुणी वृत हैं। पराधं द्विगुण है और यही परम आयु कोतित की गयी है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 39

कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् ।पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतस्तथा

kanyāṃ tasyopayeme sa nāmnā vai devavarṇinīm / puṣpotkaṭāṃ ca vākāṃ ca sute mālyavatastathā

हिन्दी अर्थ

एतावान्स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजापतेः ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 40

कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः ।ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी

kaikasīṃ mālinaḥ kanyāṃ tāsāṃ tu śṛṇuta prajāḥ / jyeṣṭhaṃ vaiśravaṇaṃ tasya suṣuve devavarṇinī

हिन्दी अर्थ

स्थित्यंतं प्रतिसर्गश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 41

दिव्येन विधिना युक्तमार्षेण च श्रुतेन च ।राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च

divyena vidhinā yuktamārṣeṇa ca śrutena ca / rākṣasena ca rūpeṇa āsureṇa balena ca

हिन्दी अर्थ

तथेव प्रतिसरेण ब्रह्मा समुपशाम्यति

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 42

त्रिपादं सुमहा कायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् ।अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्

tripādaṃ sumahā kāyaṃ sthūlaśīrṣaṃ mahāhanum / aṣṭadaṃṣṭraṃ harichmaśruṃ śaṅkukarṇaṃ vilohitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मने मित्तिको हष संध्रक्षालनसंयमः ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 43

ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम् ।वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्

hrasvabāhuṃ prabāhuṃ ca pigalaṃ sudvibhīṣaṇam / vaivarttajñānasaṃpannaṃ saṃbuddhaṃ caiva saṃbhavāt

हिन्दी अर्थ

समासेन समाख्यातो भूयः कि वर्णयामि वः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 44

पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरो ऽयमिति स्वयम् ।कुत्सायां क्विति शब्दो ऽयं शरीरं बेरमुच्यते

pitā dṛṣṭvābravīttaṃ tu kubero 'yamiti svayam / kutsāyāṃ kviti śabdo 'yaṃ śarīraṃ beramucyate

हिन्दी अर्थ

कीत्तयेद्वणंयेष्टापि महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 45

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना वै तेन स्ॐऽकितः ।यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव

kuberaḥ kuśarīratvānnāmnā vai tena soṃ'kitaḥ / yasmādviśravaso 'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva

हिन्दी अर्थ

उस अजन्मा प्रजापति का इतना ही स्थिति का काल होता है । उस परमेष्ठी ब्रह्माजी का स्थिति का अन्त और प्रति सगं होता है ।२३९। जिस प्रकार से वायु के प्रवेग से दीप की शिखा उपशान्त हो जाया करते हैं

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 46

तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना तेन भविष्यति ।ऋद्रयां कुबेरो ऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्

tasmādvaiśravaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyati / ṛdrayāṃ kubero 'janayadviśrutaṃ nalakūbaram

हिन्दी अर्थ

उसी भांति महदादि महेश्वर के अपने प्रति संसृष्ट होने पर महिमा है। जो भी कोई इसको नित्य धारण किया करता है अथवा इसका बारम्बार श्रवण किया करता है अथवा इसका कोत्तन किया करता है या वर्णन करता है बह मानव बड़ो भारी सिद्धि को प्राप्त कर लेता है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 47

रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा ।विभीषणचतुर्थांस्तु कैकस्यजनयत्सुतान्

rāvaṇaṃ kumbhakarṇaṃ ca kanyāṃ śūrpaṇakhīṃ tathā / vibhīṣaṇacaturthāṃstu kaikasyajanayatsutān

हिन्दी अर्थ

J ब्रह्माण्ड पुराण

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 48

शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः ।चतुष्पाद्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः

śaṅkukarṇo daśagrīvaḥ piṅgalo raktamūrddhajaḥ / catuṣpādviṃśatibhujo mahākāyo mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणः स्थितिकाले त, क्षीणे तस्मिस्तदा प्रभोः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 49

जात्यञ्ज ननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च ।राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च

jātyañja nanibho daṃṣṭrī lohitagrīva eva ca / rākṣasenaujasā yukto rūpeṇa ca balena ca

हिन्दी अर्थ

पुरांतद्व्यण् काआनां संपूर्णे कल्पसंक्षये । उपस्थिते महाघोरे हयप्रत्यक्ष तु कस्याचित् ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 50

सत्त्वबुद्धिजितैर्चङ्क्षरा असैरेव रावणः ।विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः

sattvabuddhijitaircaṅkṣarā asaireva rāvaṇaḥ / visargadāruṇaḥ krūro rāvaṇo drāvaṇastu saḥ

हिन्दी अर्थ

महदादिविकारस्य विशेषांतस्य संक्ष ये । स्वभावकारिटो तस्मिस्प्तत्ते संचरे

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 51

हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि ।चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः

hiraṇyakaśipurhyāsīdrāvaṇaḥ pūrvajanmani / caturyugāni rājābhūt trayodaśa sa rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

श्री सृतजी ने कहा--पर के अस्त में स्वयम्भू का प्रत्याहार मैं

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 52

ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः ।नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै

tāḥ pañcakoṭyo varṣāṇāṃ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijāḥ / niyutānyekaṣaṣṭiṃ ca śaradāṃ gaṇitāni vai

हिन्दी अर्थ

कहुँगा । प्रु बरह्म के स्थिति के काल में ओर उस समय में उसके क्षीण हो जाने पर ।१। जैसे ईश्वर इस सुसूक्ष्म व्यक्त विश्व की रचना , करता है अत्याहार के समय में इस अव्यक्त को व्यक्त ग्रस लिया करता है और पूर्ण-

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 53

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः ।देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ vai sa rāvaṇaḥ / devatānāmṛṣīṇāṃ ca ghoraṃ kṛtvā prajāgaram

हिन्दी अर्थ

यह प्रस्त हो जाता है ।२। पुरान्त द्वयणुक आदि का सम्पूर्ण कल्प

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 54

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् ।रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान्

tretāyuge caturviṃśe rāvaṇastapasaḥ kṣayāt / rāmaṃ dāśarathiṃ prāpya sagaṇaḥ kṣayamīyivān

हिन्दी अर्थ

संक्षय होने पर ।३। अन्त में उस समय में पश्चिम दुम मनु के . सम्प्राप्त होने पर अन्त में उस कलियुग के क्षीण हो जाने परु संहार कहा जाता है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 55

महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा ।पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा

mahodaraḥ prahastaśca mahāpārśvaḥ kharastathā / puṣpotkaṭāyāḥ putrāste kanyā kumbhīnasī tathā

हिन्दी अर्थ

उस समय में वृत्त के सक्षाल होने पर और प्रत्याहार के उपस्थित होने पर उस काल में प्रत्याहार में भूतो और तन्मात्राओं का संक्षय हो जाता है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 56

त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः ।कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः

triśirā dūṣaṇaścaiva vidyujjihvaḥ sarākṣasaḥ / kanyānupālikā caiva vākāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

महत् तत्व आदि जो प्रकृति के विकार हैं विशेषान्त पर्यन्ते सबका संक्षय हो जाता है । यह सभो कुछ स्वभाव से ही किया जाता है तंब यह प्रति सञ्चरः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 57

इत्येते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश ।दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः

ityete krūra karmāṇaḥ paulastyā rākṣasā daśa / dāruṇābhijanāḥ sarve devairapi durāsadāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवृत होता है ।६। सर्म प्रथम जल भूमि का जो विशेष गुण गन्ध है उसको अस लिया करते हैं । इसके अनन्तर गन्ध होन भूमि प्रलय को ही प्राप्त हो जाया करती है »

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 58

सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः ।यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या चे च राक्षसाः

sarve labdhavarāḥ śūrāḥ putrapautraiḥ samanvitāḥ / yakṣāṇāṃ caiva sarveṣāṃ paulastyā ce ca rākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुरति प्रकाशकम् ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 59

आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् ।वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्

āgastyavaiśvāmitrāṇāṃ krūrāṇāṃ brahmarakṣasām / vedādhyayanaśīlānāṃ tapovrataniṣeviṇām

हिन्दी अर्थ

प्रलीयसे तदा तस्मिन्दीपाचिरिव मारतो

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 60

तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः ।इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः

teṣāmaiḍaviḍo rājā paulastyaḥ savyapiṅgalaḥ / itare ye yajñajuṣaste vai rakṣogaṇāstrayaḥ

हिन्दी अर्थ

गन्ध की तन्मात्रा जब प्रणष्ट हो जाती है तो यह समस्त पृथ्वी जल की ही अवस्था वाली हो जाया करती है ओर भूमि का अस्तित्व ही सवथा लुप्त हो जाता है। उस समय में यह जल बड़े भीषण घोष ओर वेग से समन्वित होकर प्रविष्ट हो जाया करते हैं।=। ये जल सबको आपूरित करके

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 61

यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः ।निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः

yātudhānā brahmadhānā vārttāścaiva divācarāḥ / niśācaragaṇāsteṣāṃ catvāraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ही स्थित हो जाया करते हैं तया विचरण किया करते हैं। फिर जल का जो विशेष गुण रस है वह तेज में लीन हो जाता है ।६। जब रस की तन्माता का विनाश हो जाता करता है। तेज की तीव्रता से जल के रस के अपहत हो जाने पर वह जल तेज के ही स्वरूप को प्राप्त हो जाया करता है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 62

पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा ।इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः

paulastyā nairṛtāścaiva āgastyāḥ kauśikāstathā / ityetāḥ sapta teṣāṃ vai jātayo rākṣasāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

।१०। तेज के द्वारा जल के ग्रस्त हो जाने पर वही तेज सभी और दिखाई दिया करता है । इसके पश्चातु सभी ओर व्याप्त हुआ अग्नि उस समय में

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 63

तेषां रुपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम् ।वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः

teṣāṃ rupaṃ pravakṣyāmi svābhāvyena vyavasthitam / vṛttākṣāḥ piṅgalāścaiva mahākāyā mahodarāḥ

हिन्दी अर्थ

११९ बह्माण्ड पुराण

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 64

अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च ।आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः

aṣṭadaṃṣṭrāḥ śaṅkukārṇā ūrddhvaromāṇa eva ca / ākarṇā hāritasyāśca muñjadhūmrordhvamūrdhajāḥ

हिन्दी अर्थ

उस जल को अपने ही स्वरूप ले लेता है ।११। बीरे-धीरे यह सव जगत् अग्नि (तेज) को ज्वालाओं से सम्पूरित हो जाता है। वे सब अक्षयां ऊपर-तीचे और तिरछी ओर सबत्र व्याप्त हो जाती हैं ।१२। इस तेज का विशेष गुण रूप होता है जो कि इसका प्रकाश करने वाला है । इस रूप को

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 65

स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः ।ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

sthūlaśīrṣāḥ sitābhāśca hrasvasakthiprabāhavaḥ / tāmrāsyā laṃbajihvoṣṭhā laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ

हिन्दी अर्थ

वायु भक्षण कर जाता है । उस समय में वह तेज की ज्वालाओं वायु में दोप की शिखा के हो समान प्रलीन हो जाया करती है। जब रूप की तन्मात्रा विनष्ट हो जाती है तो वह अग्नि रूप से रहित हो जाता है। तेज तो फिर उपशान्त हो जाता है ओर केवल बायु ही महान् स्वरूप को धारण करके

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 66

नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः ।महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः

nīlāṅgā lohitagrīvā gaṃbhīrākṣā vibhīṣaṇāḥ / mahāghorasvarāścaiva vikaṭodbaddhapiṇḍikāḥ

हिन्दी अर्थ

धूम धाम से संत्र बहन किया करता है (१३-१४

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 67

स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः ।दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः

sthūlāśca tuṅganāsāśca śilāsaṃhananā dṛḍhāḥ / dāruṇābhijanāḥ krūrāḥ prāyaśaḥ kliṣṭakarmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 68

सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः ।विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः

sakuṇḍalāṅgadāpīḍā mukuṭoṣṇīṣadhāriṇaḥ / vicitrābharaṇāścitramālyagandhānulepanāḥ

हिन्दी अर्थ

वायोरपि गुणं स्पशंमाकाशं ग्रसते च तत्

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 69

अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः ।इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां स्मृतं बुधैः

annādāḥ piśitādāśca puruṣādāśca te smṛtāḥ / ityetadrūpasādharmyaṃ rākṣasānāṃ smṛtaṃ budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वमापूरयच्छब्हैः सुमहत्तत्प्रकाशते ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 70

न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा ।पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः

na samāste bale buddhau yuddhe māyā kṛte tadā / pulahasya mṛgāḥ putrāḥ sarve vyālāśca daṃṣṭriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 71

भूताः सर्प्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा ।वानराः किन्नराश्चेव मायुः किंपुरुषास्तथा

bhūtāḥ sarppāḥ piśācāśca sṛmarā hastinastathā / vānarāḥ kinnarāśceva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā

हिन्दी अर्थ

शब्दमात्रं तदाऽकाशं सर्वेमावृत्य तिष्ठति।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 72

प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः ।अनपत्यः क्रतुर्ह्यस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंऽतरे

prāgapyete parikrāntā mayā krodhavaśānvayāḥ / anapatyaḥ kraturhyasminsmṛto vaivasvateṃ'tare

हिन्दी अर्थ

अभिमानारमको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 73

न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः ।अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः

na tasya patnyaḥ putrā vā tejaḥ saṃkṣivya ca sthitaḥ / atrervaśaṃ pravakṣyāmi tṛtīyasya prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

तेज को जब वायु ने ग्रस लिया था तो प्रकाशक रूप के अभाव होने से लोक में आलोक संथा नहीं रहा था क्योंकि तेज तो वायु के ही रूप में लीन हो गया था। इसके पश्चात् वायु अपने सम्बन्ध भूत को प्राप्त करके

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 74

तस्य पत्न्यस्तु सुन्दर्य्ॐ दशैवासन्पतिव्रताः ।बद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः

tasya patnyastu sundaryoṃ daśaivāsanpativratāḥ / badrāśvasya ghṛtācyāṃ vai daśāpsarasi sūnavaḥ

हिन्दी अर्थ

किया करता है। इस वायु का विशेष गुण स्पर्श होता है उस स्पर्श को

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 75

भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा ।बला हला च सप्तैता या च गोचपलाः स्मृताः

bhadrā śūdrā ca madrā ca śālabhā maladā tathā / balā halā ca saptaitā yā ca gocapalāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

आकाश ग्रस लिया करता है ।१९। उस समय में वायु भी अस्तित्व खोकर प्रशान्त हो जाता है ओर केवल आकाश ही अनावृत होकर स्थित रहा करता है । न तो इसके रूप है जोर न रस-स्पर्श-गन्ध तथा मूत्ति हैं । ऐसा आकाश रहा करता है ।१७। आकाश का विशेष गुण शब्द है। वह इसी से

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 76

तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः ।तत्र यो वंशकृच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः

tathā tāmarasā caiva ratnakūṭā ca tādṛśaḥ / tatra yo vaṃśakṛccāsau tasya nāma prabhākaraḥ

हिन्दी अर्थ

सबको पूरित करके बहुत विशाल दिखाई देता है। तात्पर्य यही है कि इसी का अस्तित्व होता है । वायु में भी लीन होने पर केवल अवशिष्ट आकाश ही होता है जिसका लक्षण ही शब्द होता है ।१८। उस समय में केवल शब्द ही जिसमें शेष रह गया था ऐसा आकाश सबको ढककर स्थित था । वहां

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 77

मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्

madrāyāṃ janayāmāsa somaṃ putraṃ yaśasvinam / svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm

हिन्दी अर्थ

पर जो उसका गुण शब्द था उसको भूतादि गरस लेते हं ।१६। भूतेरिद्ियों में एक साथ भूतादि के संस्थित होने पर यहू अभिमान के ही स्वरूप वाला भूतादि तमस कहा गया है ।२०। बुद्धि के लक्षण वाला यह महानू भूतादि का ग्रसन कर लेता है, महान के स्वरूप वाला यह व्यवसाय करने वाला

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 78

तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता ।स्वस्ति तेस्त्विति चौक्तो वै पतन्निह दिवाकरः

tamo 'bhibhūte loke 'sminprabhā yena pravarttitā / svasti testviti caukto vai patanniha divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

सक्कूल्प ही समझ लेना चाहिए

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 79

ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ।अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः

brahmarṣervacanāttasya na papāta divo mahīm / atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaścakāra mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

पर्यायवाचक: शब्देस्तमाहुस्तत्त्वचितका:

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 80

यज्ञेष्वनिधनं चैव सुरैर्यस्य प्रवर्तितम् ।स तासु जनयामास पुत्रानात्मसमानकान्

yajñeṣvanidhanaṃ caiva surairyasya pravartitam / sa tāsu janayāmāsa putrānātmasamānakān

हिन्दी अर्थ

लीयंते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 81

दश तान्वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः ।स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः

daśa tānvai sumahatā tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ / svastyātreyā iti khyātā ṛṣayo vedapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येष संयमश्चेव तत्त्वानां कारणैः सह्

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 82

तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ ।दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः

teṣāṃ dvau khyātayaśasau brahmiṣṭhau sumahaujasau / datto hyanumato jyeṣṭho durvāsāstasya cānujaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्त्वप्रसंयमो ह्य ष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 83

यवीयसी सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी ।अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा

yavīyasī sutā teṣāmabalā brahmavādinī / atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikāḥ purā

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्म तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 84

अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् ।दत्तात्रेयं तनुं विषणोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते

atreḥ putraṃ mahātmānaṃ śāntātmānamakalmaṣam / dattātreyaṃ tanuṃ viṣaṇoḥ purāṇajñāḥ prajakṣate

हिन्दी अर्थ

प्रकृत्यां चंत्र तत्सर्वं पुण्यं पापः प्रतिष्ठति

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 85

तस्य गोत्रान्वयज्जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि ।श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगवि स्थिराः

tasya gotrānvayajjātāścatvāraḥ prathitā bhuvi / śyāvāśvā mudgalāścaiva vāgbhūtakagavi sthirāḥ

हिन्दी अर्थ

जंतुना पापपुण्य तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 86

एते ऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः ।काश्यपो नारदश्चैव पर्वतो ऽरुन्धती तथा

ete 'trīṇāṃ tu catvāraḥ smṛtāḥ pakṣā mahaujasaḥ / kāśyapo nāradaścaiva parvato 'rundhatī tathā

हिन्दी अर्थ

३१४ ब्रह्माण्ड पुराण जो तत्वों का चिन्तन करने वाले महा मनीषी हैं वे उसको बुद्धि

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 87

जज्ञिरे मानसा ह्येते ऽरुधत्यास्तन्निबोधत ।नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत्

jajñire mānasā hyete 'rudhatyāstannibodhata / nāradastu vasiṣṭhāyārundhatī pratyapādayat

हिन्दी अर्थ

मन-लिङ्ग-महान् और अक्षर--इन पर्याय वाचक शब्दों के द्वारा कहा करते हैं।२२। जब ये सब भूतादिक भली भाँति से प्रलीन हो जाया करते हैं तब गुणों की (सत्व-राज-तम) समता हो जाती है और उस में वह गुणों का साम्य लीन हो जाता है तया अपने ही स्वरूप में अवस्थित रहा करता है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 88

ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः ।पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये

ūrddhvaretā mahātejā dakṣaśāpāttu nāradaḥ / purā devāsure tasminsaṃgrāme tārakāmaye

हिन्दी अर्थ

।२३। समस्त भूतों के कारण प्रसङ्ग में लीन हो जाया करते हैं। यही तत्त्वो का कारणों के साथ संयम होता है ।२४ है द्विजो ! यह तत्त्वों का प्रसंयम आवत्त'क कहा गया है । धर्म और अधमं, शुभ ज्ञान, सत्य और मिथ्या-- ऊर्ध्वेभाव और अधोभाव--सुख और दुःख-प्रिय और अप्रिय-यह सभी

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 89

अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह ।वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः

anāvṛṣṭyā hate loke vyagre śaste suraiḥ saha / vasiṣṭhastapasā dhīmāñjīvayāmāsa vai prajāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ प्रपञ्च में स्थित गुणमात्र के स्वरूप बाला कहा गया है।२५-२६। बिना इन्द्रियों बाले ज्ञातियों का उस समय में जो भी शुभ और अशुभ कमं है वह सब पुण्य और पाप प्रकृति में प्रतिष्ठित होता है ।२७। और यही अवस्था होती है जो देह धारियों की कही जाया करती है और जन्तुओं का जो भी

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 90

अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् ।तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः

anekaphalamūlinya auṣadhīśca pravartayan / tāstena jīvayāmāsa kāruṇyādauṣadhena saḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ पुण्य और पाप है वह प्रकृति में प्रतिक्षित होता है

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 91

अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादय त्सुतम् ।स्वाङ्गज जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम्

arundhatyāṃ vasiṣṭastu śaktimutpādaya tsutam / svāṅgaja janayacchaktiradṛśyantyāṃ parāśaram

हिन्दी अर्थ

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जंतवः ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 92

काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः

kālyāṃ parāśarājjajñe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ / dvaipāyanādaraṇyāṃ vai śuko jajñe guṇānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधमे तु जंतूनां गुणमात्रात्मकाबुभौ ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 93

उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः ।भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः

udapadyanta ṣaḍime pīvaryāṃ śukasūnavaḥ / bhūriśravāḥ prabhuḥ śaṃbhuḥ kṛṣṇo gauraśca pañcamaḥ

हिन्दी अर्थ

कारणे: स्वैः प्रचीयेते कार्यत्वेन जंतुभिः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 94

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता ।जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वणुहस्य च

kanyā kīrtimatī caiva yogamātā dhṛtavratā / jananī brahmadattasya patnī sā tvaṇuhasya ca

हिन्दी अर्थ

संयुञ्यन्तो वियुज्यन्ते कारणे: संचरंति च ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 95

श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः ।ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः

śvetāḥ kṛṣṇāśca paurāśca śyāmadhūmrāśca caṇḍinaḥ / ūṣmādā dārikāścaiva nīlāścaiva parāśarāḥ

हिन्दी अर्थ

राजसी तामसो चंव सात्विकी चैव वृत्तयः

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 96

पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ।अत ऊर्द्ध्व निबोध त्वमिन्द्रप्रमति संभवम्

parāśarāṇāmaṣṭau te pakṣāḥ proktā mahātmanām / ata ūrddhva nibodha tvamindrapramati saṃbhavam

हिन्दी अर्थ

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावत्त कं रजः ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 97

वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत ।कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते

vasiṣṭhasya kapiñjalyāṃ ghṛtācyāmudapadyata / kuṇīti yaḥ samākhyāta indrapramatirucyate

हिन्दी अर्थ

इत्येवं परिवर्तते त्रयश्चेतोगुणात्मकाः ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 98

पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः ।उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः

pṛthoḥ sutāyāṃ saṃbhūtaḥ putrastasyābhavadvasuḥ / upamanyuḥ sutastasya yasyeme hyaupamanyavaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकेष्, सवंभूतानां तन्न कार्यं विजानता ।

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 99

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः ।एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः

mitrāvaruṇayoścaiva kuṇḍineyāḥ pariśrutāḥ / ekārṣeyāstathā cānye vasiṣṭhā nāma viśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

उस अवस्था में स्थित हो वे ही सब पाप और पुण्य जन्तुओं को पुनः परस्व से उसी प्रकार से देहो के साय योजित किया करते हैं अर्थात् उन्हीं पुण्य पापों के अनुसार जीव देहो को प्राप्त किया करते हैं ।२३। जीवों के धर्म और अधर्म दोनों ही गुण मात्रों के स्वरूप बाले होते है । जन्तुओ के द्वारा

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 100

एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु ।इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः

ete pakṣā vasiṣṭhānāṃ smṛtā hyekādaśaiva tu / ityete brahmaṇaḥ putrā mānasā aṣṭa viśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने ही कारणों से कायं के रूप में परिणत होकर बढ़ जाया करते हैं

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 101

भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान्

bhrātaraḥ sumahābhāgā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ / trīṃllokāndhārayantīmāndevarṣigaṇasaṃkulān

हिन्दी अर्थ

कषेत्रज्ञ (आत्मा) में अधिष्ठित गुण चेतन के सहित धलीन होते हैं। इस संसार में सगे में सब जन्तु होते हैं ।३१। राजसी तामसो और सात्त्विकी बृत्तियां संयुक्त होती हैं-वियुक्त होती हैं ओर कारणों के हारा सङ्चरण किया करती हैं ।३२। पुरुषों में अधिष्ठित केबल गुण ही प्रवृत्त हुआ करते हैं

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

अध्याय ४६

श्लोक 102

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ।व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ / vyāptā yestu trayo lokāḥ sūryasyeva gabhastibhiḥ

हिन्दी अर्थ

और तीन प्रकार से होते हैं । ऊध्वं दशात्मक सत्व है--और अधोभागात्मक तम है ।३३। इन दोनों का मध्य प्रवत्तेक रजोगुण चेत इसी रीति से यहाँ पर है और ये तीनों परिवत्तित हुआ करते हैं ।३४। लोको में समस्त भूतो के कार्य को जानने वाले को बह नहीं करना चाहिए। मानबों के द्वारा

English

W. 90-100 describe the race of Vasiftha.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 46
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.