Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
45
अध्याय 45 / 156

Book 2 - Adhyaya 7

479 श्लोकभाग 1/3 · श्लोक 1–240WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ240 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४५

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे दनुवंशकीर्त्तनं नाम षष्ठो ऽध्याय सूत उवाच गन्धर्वाप्सरसः पुत्रा मौनेयास्तान्निबोधत ।भीमसेनेग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde danuvaṃśakīrttanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāya sūta uvāca gandharvāpsarasaḥ putrā mauneyāstānnibodhata / bhīmasenegrasenau ca suparṇo varuṇastathā

हिन्दी अर्थ

पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीम्

English

This chapter enumerates the prominent members of clans of Gan* dharvas, Apsaras, birds, serpents, Yaks as, Rak$asas, Pisacas, Yatudhanas and other species with super-natural powers.

अध्याय ४५

श्लोक 2

धृतराष्ट्रश्च गोमांश्च सूर्यवर्चास्तथैव च॥ पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्च तथैव हि

dhṛtarāṣṭraśca gomāṃśca sūryavarcāstathaiva ca// patravānarkaparṇaśca prayutaśca tathaiva hi

हिन्दी अर्थ

भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्र,तः ।

English

W. 1-29 enumerate the children of Muni, viz the clans of Gan- dharvas and the 14 groups of Apsaras with their sub-groups like Laukika, celestial, their kins and descendants. It is note-worthy that ten Apsaras were the expounders of Brahman and were Paflca-cu4as (having five plaits of hair). Apsaras bom of different gods are enumerated in W 20-24.

अध्याय ४५

श्लोक 3

भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वजीद्वशी ।त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः

bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvajīdvaśī / trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सनंधर्मार्थेकुशलः श्रीमानमितविक्रमः

English

These brilliant groups of Apsaras numbering many thousands are the wives and mothers of the Dcvas, and the sages.

अध्याय ४५

श्लोक 4

कलिः पञ्च दशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः ।इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

kaliḥ pañca daśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ / ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

राज्येऽभिषिच्य तं राजा दिलीपोऽपि वनं ययौ ।

English

The (vedic) metres are those beginning with Gayatrl. The birds arc born ofSuparna (Garuda)

अध्याय ४५

श्लोक 5

चतुर्विंशाश्चावरजास्तेषामप्सरसः शुभाः ।अरुणा चानपाया च विमनुष्या वरांबरा

caturviṃśāścāvarajāsteṣāmapsarasaḥ śubhāḥ / aruṇā cānapāyā ca vimanuṣyā varāṃbarā

हिन्दी अर्थ

स चापि पालयन्नुर्वी सम्यग्विहतकंटकाम्

English

W. 31-37 enumerate the children of Kadru viz. serpents.

अध्याय ४५

श्लोक 6

मिश्रकेशी तथाचासिपर्णिनी चाप्यलुंबुषा ।मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा

miśrakeśī tathācāsiparṇinī cāpyaluṃbuṣā / marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā

हिन्दी अर्थ

मुमुदे विविधै्भोगेदिवि देवपतियेथा ।

English

Khasa gave birth to two deformed sons of very rough modes of life; the elder was born at dusk and the younger at dawn.1

अध्याय ४५

श्लोक 7

अद्रिका लक्ष्मणा क्षेमा दिव्या रंभा मनोभवा ।असिता च सुबाहूश्च सुप्रिया सुभुजा तथा

adrikā lakṣmaṇā kṣemā divyā raṃbhā manobhavā / asitā ca subāhūśca supriyā subhujā tathā

हिन्दी अर्थ

तिरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्रभवम् ।

English

VV. 38-72 describe how the clans of Yak?as and R&k*asas came into being from Khasa.

अध्याय ४५

श्लोक 8

पुण्डरीकाजगन्धा च सुदती सुरसा तथा ।तथैवास्याः सुबाहूश्च विख्यातौ च हहाहुहू

puṇḍarīkājagandhā ca sudatī surasā tathā / tathaivāsyāḥ subāhūśca vikhyātau ca hahāhuhū

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदंडहतान्सर्वान्पितू ऊछु त्वाऽतिदुःखितः

English

Immediately after their birth, they increased in size. All their limbs became efficient in their respective functions.

अध्याय ४५

श्लोक 9

तुंबुरुश्चेति चत्वारः स्मृतागन्धर्वसत्तमाः ।गन्धर्वाप्सरसो ह्येते मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

tuṃburuśceti catvāraḥ smṛtāgandharvasattamāḥ / gandharvāpsaraso hyete mauneyāḥ parikīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

इसी समय में है राजन् ! अशुमःन का सुत परम धर्मात्मा दिलीप

English

With their limbs grown in size and power imme- diately after their birth, they began to drag their mother. The elder one of the two was very cruel and he pulled his mother.

अध्याय ४५

श्लोक 10

हंसा सरस्वती चैव सूता च कमलाभया ।सुमुखी हंसपादी च लौकिक्यो ऽप्सरसः स्मृताः

haṃsā sarasvatī caiva sūtā ca kamalābhayā / sumukhī haṃsapādī ca laukikyo 'psarasaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इस नाम से प्रसिद्ध हुआ था। अर्थात् दिलीप ने भूमि में जन्म ग्रहण

English

He said — "O mother, we are tormented due to hunger. In order to save ourselves we shall devour you". But the younger one attempted to forbid him.

अध्याय ४५

श्लोक 11

हंसो ज्योतिष्टमो मध्य आचारस्त्विह दारुणः ।वरूथो ऽथ वरेण्यश्य ततो वसुरुचिः स्मृतः

haṃso jyotiṣṭamo madhya ācārastviha dāruṇaḥ / varūtho 'tha vareṇyaśya tato vasuruciḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

५६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Seizing him (i.e. the cider one) with his pair of hands, he spoke to (his brother in front of) his mother — "Indeed you arc the person to render service to your ancestors and preserve their welfare. Protect (at least) your own mother."

अध्याय ४५

श्लोक 12

अष्टमः सुरुचिस्तेषां ततो विश्वा वसुः स्मृतः ।सुषुवे सा महाभागा रिष्टा देवर्षिपूजिता

aṣṭamaḥ surucisteṣāṃ tato viśvā vasuḥ smṛtaḥ / suṣuve sā mahābhāgā riṣṭā devarṣipūjitā

हिन्दी अर्थ

किया या ।२६। समस्त सांसारिक भोगों के उपभोग करने वाले अ शुमान नु ने राज्यासन पर उस अपने पुत्र को अभिषिक्त करा दिया था और मेधा सम्पन्न वह तपश्चर्या करने का संकल्प मन में करके वन में चला गया था ।३०। फिर श्री सम्पन्न राजा दिलीप ने समस्त शत्रुओं को परास्त

English

At that very instant, their father appeared before them. On seeing both these (children) of deformed features, he spoke to Khasa.

अध्याय ४५

श्लोक 13

अरूपां सुभगां भासीमिति त्रेधा व्यजायत ।मनुवन्ती सुकेशी च तुंबरोस्तु सुते शुभे

arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti tredhā vyajāyata / manuvantī sukeśī ca tuṃbarostu sute śubhe

हिन्दी अर्थ

करके इस सम्पूर्ण भूमि का परिपालन धमं पूर्वक किया था।३१। इस दिलीप का पुत्र भगीरथ हुआ था। जो लोक में परम प्रख्यात था सभी धर्म-अर्थ में महाकुशल और श्रीमात् अपरिमित बल-विक्रम से समन्वित था ।३२ वह दिलीप भी अवसर आने पर राज्यासन पर भगीरथ का

English

On seeing their father the two sons became frighten- ed and became one. By means of their Maya, they became merged into the limbs of their mother.

अध्याय ४५

श्लोक 14

पञ्चचूडास्त्विमा विद्यादेवमप्सरसो दश ।मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला

pañcacūḍāstvimā vidyādevamapsaraso daśa / menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā

हिन्दी अर्थ

अभिषेक कराकर वन में गमन कर गया या । उस भागीरथ ने भी भूमि का परिपालन अच्छी तरह से किया था और उसने भूमि के सभी कष्टकों को हत कर दिया था ।३३। स्वगेलोक में देवाघीश्वर को ही भाँति नाना प्रकार भोगों का उपभोग करके परम प्रसन्न हुआ था। उस राजा ने पहिले अपने

English

Then the sage said to his wife — "What is it that you have been told by these two boys? Report to me everything factually. This is your own transgression.

अध्याय ४५

श्लोक 15

कृतस्थला द्यृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि ।प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचैव तु ता दश

kṛtasthalā dyṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi / pramlocetyabhivikhyātānumlocaiva tu tā daśa

हिन्दी अर्थ

पृवंजो की जो दशा हुई थी उसका पूरा वृत्तान्त सुन लिया था ।३४। विप्र के कोप से महान घोर नरक में पूर्वजों का पतन हुआ है और उसके सभी 'पितृगण ग्रह्मवण्ड से मारे गये हैं--यह सब सुतकर उसको बहुत अधिक दुःख

English

A son or a daughter will be like the mother, * at the time of their birth. A son will have the same ( character and habit) as his mother.

अध्याय ४५

श्लोक 16

अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या ।कुलोचितानवद्याङ्गी उर्वश्चेकादशी स्मृता

anādinidhanasyātha jajñe nārāyaṇasya yā / kulocitānavadyāṅgī urvaścekādaśī smṛtā

हिन्दी अर्थ

स मंत्रि वरे राज्यं विन्यस्य तपसे बनम्

English

He gave them those names the root meaning of which befitted their activities as reported by their mother, and as inferred by him independently.

अध्याय ४५

श्लोक 17

मेनस्य मेनका कन्या जज्ञे सर्वाङ्गसुंदरी ।सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यो महाभागाश्च ताः स्मृताः

menasya menakā kanyā jajñe sarvāṅgasuṃdarī / sarvāśca brahmavādinyo mahābhāgāśca tāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः ।

English

The elder one had said "O mother, we shall eat (you)." (The root Yak$) is used in the sense of chewing and eating. Hence he became Yaksa.

अध्याय ४५

श्लोक 18

गणास्त्वप्सरसां ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्दश ।आहृत्यः शोभवत्यश्च वेगवत्यस्तथैव च

gaṇāstvapsarasāṃ khyātāḥ puṇyāste vai caturdaśa / āhṛtyaḥ śobhavatyaśca vegavatyastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

गंगा का पृथ्वी पर आगमन xs

English

After their father had departed, those two cruel (brothers) who are terrible by nature indulged in all kinds of adverse activities. They were ungrateful and they harassed all living creatures.

अध्याय ४५

श्लोक 19

ऊर्ज्जाश्चैव युवत्यश्च स्रुचस्तु कुरवस्तथाश्च ।वर्हयश्चामृताश्चैव मुदाश्च मृगवो रुचः

ūrjjāścaiva yuvatyaśca srucastu kuravastathāśca / varhayaścāmṛtāścaiva mudāśca mṛgavo rucaḥ

हिन्दी अर्थ

चुलको दकवच्छंभोविलीनां शिरसि प्रभोः

English

Etymology of Yak fa and R&kfasa,

अध्याय ४५

श्लोक 20

भीरवः शोभयन्त्यश्च गाणा ह्येते चतुर्दश ।ब्रह्मणो मानसाहृत्यः शोभवत्यो मरुत्सुताः

bhīravaḥ śobhayantyaśca gāṇā hyete caturdaśa / brahmaṇo mānasāhṛtyaḥ śobhavatyo marutsutāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर तो राजा भगीरथ को उस विज्ञाल अपने राज्य में-वस्थु- बान्धवों में तथा सुखोपभोगों में परम वैराग्य उत्पन्न हो गया था अर्थात् उसे कुछ भी नहीं सुहाता शा और सबको उसने निस्सार ही समझ सिया था । उसने फिर अपने एक परमश्रेष्ठ मन्त्री को राज्य शासन का भार सौंप

English

They were extremely powerful and # had great inherent vitality. They had huge bodies and were unassailable. They were conversant with Maya (power of illusion or witch- craft). They could be invisible. Both of them could vanish even as they were moving about.

अध्याय ४५

श्लोक 21

वेगवत्यश्च रिष्टाया ऊर्ज्जाश्चैवाग्निसंभवाः ।युवत्यश्च तथा सूर्यरश्मिजाताः सुशोभनाः

vegavatyaśca riṣṭāyā ūrjjāścaivāgnisaṃbhavāḥ / yuvatyaśca tathā sūryaraśmijātāḥ suśobhanāḥ

हिन्दी अर्थ

दिया था और तप करने के लिए वन में चला गया था ।३६। उसकी उत्कट इच्छा यही थी कि वह श्रेष्ठ नृप अपने पितरों को नरक की घोर यातना से मुक्त कर स्वर्ग वासी बना देवे। सर्वप्रथम उसने महान तप के द्वारा आयु के द्वारा आयु के लिए ब्रह्माजी की समाराखना की थी ।३७। उनकी आरा-

English

Both of them could assume any form they desired. They were terrible by nature and free from all ailments. They roamed about with all sorts of activities befitting their forms and features. They harassed everyone.

अध्याय ४५

श्लोक 22

गभस्तिभिश्च सोमस्य जज्ञिरे कुरवः शुभाः ।यज्ञोत्पन्ना स्रुचो नाम कुशवत्यां च बर्हयः

gabhastibhiśca somasya jajñire kuravaḥ śubhāḥ / yajñotpannā sruco nāma kuśavatyāṃ ca barhayaḥ

हिन्दी अर्थ

घना से भगीरथ ने अपनी अभीष्ट आयु प्राप्त करली यी । फिर है महाराज ! गजला की आराधना की थी और गङ्गा को अपने ऊपर प्रसन्न कर लिया था ।३८। भगीरथने स्वर्ग से गङ्गा का भूमि पर समागमन करने का वरदान प्राप्त किया शा । फिर उस स्वर्ग से समापतन करने वाली गंगा की विशाल

English

W. 73-101 describe the marital relation between Pi&cas and Jt&kfasas and their progeny out of 8 forms of marriage. Pai&ca is the lowest form.

अध्याय ४५

श्लोक 23

वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः ।वायूत्पनाना मुदा नाम भूमिजा मृगवस्तथा

vārijā hyamṛtotpannā amṛtā nāmataḥ smṛtāḥ / vāyūtpanānā mudā nāma bhūmijā mṛgavastathā

हिन्दी अर्थ

धारा को अपने शिर पर धारण करने की कृपा करें-इसलिए शिव की आराधना तप द्वारा की थी । क्योंकि अन्य किसी की भी ऐसी शक्ति नहीं थी जो गंगा के बेग को सह सके ।३६। शिव भी भक्तों पर कृपा करने वाले हैं। उन्होंने भी यह बरदान दे दिया था । मेरु पर्वत की शिखर से समापतन

English

Aja then announced the assets (of his daughter). "This girl with the insects clinging to all the limbs like hair is

अध्याय ४५

श्लोक 24

विद्युतो ऽत्र रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भीरवः ।शोभयन्त्यश्च कामस्य गणाः प्रोक्ताश्चतुर्दश

vidyuto 'tra ruco nāma mṛtyoḥ kanyāśca bhīravaḥ / śobhayantyaśca kāmasya gaṇāḥ proktāścaturdaśa

हिन्दी अर्थ

करती हुई गंगा देवी को अपने शिर पर जगनों के स्वामी ने ग्रहण किया था जिसमें बड़े-बड़े प्रह-तक्र और मकर आदि सभी जल के जीव विद्यमान ये । बह गंगा उनके शिर पर सम्प्राप्त हुई थी जिसमें महान् प्रवाह का येग विद्यमान था ।४०-४१। किन्तु बह गंगा अति गहन परम शुभ शिव के जटा-

English

Thus the two daughters of Pisacas gave birth to children. Know them as I recount their creation of progeny.

अध्याय ४५

श्लोक 25

इत्येते बहुसाहस्रा भास्वरा अप्सरोगणाः ।देवतानामृषीणां च पत्न्यश्च मातरश्च ह

ityete bahusāhasrā bhāsvarā apsarogaṇāḥ / devatānāmṛṣīṇāṃ ca patnyaśca mātaraśca ha

हिन्दी अर्थ

जूटों का मण्डल था उसमें ही विलीन हो गयी थी । प्रभु शम्भु के शिर में वह ऐसे ही विलीन हो गयी थी जैसे एक चुल्लू जल विहीन हो जाया करता है

English

Cruel serpents and Raksasas were born in the family of Sarpa (mentioned as Surya in V. 90). Yatudhanas have been narrated in full. Now understand the Brahmadhanas.

अध्याय ४५

श्लोक 26

सुगन्धाश्चाथ निष्पन्दा सर्वाश्चाप्सरसः समाः ।संप्रयोगस्तु कामेन माद्यं दिवि हरं विना

sugandhāścātha niṣpandā sarvāścāpsarasaḥ samāḥ / saṃprayogastu kāmena mādyaṃ divi haraṃ vinā

हिन्दी अर्थ

विलोकय तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम्।

English

The sons of Bralunadharia were nine viz. Yajfiapeta,

अध्याय ४५

श्लोक 27

तासां देवर्षि संस्पर्शा जाताः साधारणा यतः ।पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ

tāsāṃ devarṣi saṃsparśā jātāḥ sādhāraṇā yataḥ / parvatastatra saṃbhūto nāradaścaiva tāvubhau

हिन्दी अर्थ

सडनुव्रजंती राजानं राजषेयेजतः पथि ॥

English

VV. 101-131 describe the progeny of Semi-divine clans Yaksas, Punyajanas, Guhyakas. 9

अध्याय ४५

श्लोक 28

ततो यवीयसी चैव तृतीयारुन्धती स्मृता ।देवर्षिभ्यस्तयोर्जन्म यस्मान्नारदपर्वतौ

tato yavīyasī caiva tṛtīyārundhatī smṛtā / devarṣibhyastayorjanma yasmānnāradaparvatau

हिन्दी अर्थ

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः

English

He thought thus — "All living beings resent me because 1 am noxious and hurtful. Hence, how shall I acquire that lady of fascinating limbs?"

अध्याय ४५

श्लोक 29

तस्मात्तौ तत्सनामानौ स्मृतौ नारदपर्वतौ ।विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ अरुणौ गरुडश्च ह

tasmāttau tatsanāmānau smṛtau nāradaparvatau / vinatāyāśca putrau dvau aruṇau garuḍaśca ha

हिन्दी अर्थ

शद ब्रह्माण्ड पुराण

English

He increased in size immediately in height as well as girth. He shone by means of his brilliance. "I am Nabhi(?) and I am a king," he said and saluted his father.

अध्याय ४५

श्लोक 30

गायत्र्यादीनि छन्दांसि सौपर्णेयानि पक्षिणाः ।व्यवहार्याणि सर्वाणि ऋजुसन्निहितानि च

gāyatryādīni chandāṃsi sauparṇeyāni pakṣiṇāḥ / vyavahāryāṇi sarvāṇi ṛjusannihitāni ca

हिन्दी अर्थ

स तु राजऋषिः संक्रुद्धो यज्ञथाटेऽखिले तथा

English

The father said to him in reply, "You are Rajatana- bha." A son is born resembling his mother in forms and features and his father in vigour and strength.

अध्याय ४५

श्लोक 31

क्रद्रूर्नागसहस्रं वै विजज्ञे धरणीधरम् ।अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्

kradrūrnāgasahasraṃ vai vijajñe dharaṇīdharam / anekaśirasāṃ teṣāṃ khecarāṇāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

राजा भगीरथ ने जब ऐसा देखा तो उस गङ्गा देवी के प्रमीक्षण के

English

The two splendid sisters named Punyajani and Deva- jani, the daughters of Kratusthala became their wives.

अध्याय ४५

श्लोक 32

बहुत्वान्नामधेयानां प्रधानांश्च निबोधत ।तेषां प्रधाना नागानां शेषवासुकितक्षकाः

bahutvānnāmadheyānāṃ pradhānāṃśca nibodhata / teṣāṃ pradhānā nāgānāṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये पुनः भगवान् शङ्कर की आराधना की थी । फिर भगवादू शिव के प्रसाद से राजा भगोरथ ने गङ्का को भूमि पर लाते का कार्य सम्पन्न किया था ।४३। राजा भगीरथ उस गङ्गा को उसी दिशा की ओर लाये थे जहाँ पर सगर सुत दश्ध हुए ये । वह ग'गा राजा भगोरथ के पीछे ही अनुगगन

English

W. 132-151 enumerate the 'leading figures in R&k$aaa dans such as Alambeya, K&pileyas and others (bom from Kha&'s daughters). Some dans are follower! of god Siva.

अध्याय ४५

श्लोक 33

अकर्णो हस्तिकर्णश्च पिजरश्चार्यकस्तथा ।ऐरावतो महापद्मः कंबलाश्वतरावुभौ

akarṇo hastikarṇaśca pijaraścāryakastathā / airāvato mahāpadmaḥ kaṃbalāśvatarāvubhau

हिन्दी अर्थ

कर रही थी कि उसके मार्ग में एक राजधि यज्ञ का यजन कर रहे थे

English

W. 152-166 enumerate the different clans of Bhumi-Raksasas and of Kaumara Grahas.

अध्याय ४५

श्लोक 34

एलापत्रश्च शङ्खश्च कर्केटकधनञ्जयौ ।महाकर्णमहानीलौ धृतराष्ट्रबलाहकौ

elāpatraśca śaṅkhaśca karkeṭakadhanañjayau / mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau

हिन्दी अर्थ

ग'गा देवी ते उसके यज्ञ स्थल को सभी ओर से पूर्णतया प्लावित कर दिया वह राजधि बहुत ही अधिक क्व हो गया था जबकि गगा के द्वारा उसका सब यज्ञ वाट निमग्न हो गया था । उस राजधि ने एक कुल्ली के ही समान उस सम्पूर्ण ग'गा का पान कर लिया चा । फिर बहुत ही सावधान होकर

English

VV. 166-170 describe the gradations (in descending order) of the divine and semi-divine beings.

अध्याय ४५

श्लोक 35

करवीरः पुष्पदंष्ट्रः सुमुखो दुर्मुखस्तथा ।सूनामुखो दधिमुखः कालियश्चालिपिण्डकः

karavīraḥ puṣpadaṃṣṭraḥ sumukho durmukhastathā / sūnāmukho dadhimukhaḥ kāliyaścālipiṇḍakaḥ

हिन्दी अर्थ

भगीरथ ने सौ वर्षो तक उस राजि की शुश्रूषा की थी ।४५-४६। फिर जब बह् राजघि प्रसन्न हुए तो भगीरथ ने उन महान् आत्मा वाले से गङ्का की प्राप्ति की थी । बहुत समय पर्यन्त निवास करके फिर उनके जटा से ग'गा निकली थी । इसीलिए सभी से जहनु के उदर से निकलने से ही उनका

English

Krodha gave birth to twelve daughters bom of her own bosom. They became the wives of Pulaha. Understand them through their names.1

अध्याय ४५

श्लोक 36

कपिलश्चांबरीषश्च अक्रूरश्च कपित्थकः ।प्रह्रादस्तु ब्रह्मणाश्च गन्धर्वो ऽथ मणिस्थकः

kapilaścāṃbarīṣaśca akrūraśca kapitthakaḥ / prahrādastu brahmaṇāśca gandharvo 'tha maṇisthakaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमण्डल में जाहनवी-यह नाम प्रख्यात हो गया या। फिर भागीरथ के पीछे अनुगमन करने वाली होकर उसके समस्त पितरों का उसने उद्धार कर दिया था ।४७-४८। फिर सुर नदी ने अपने परम पुनीत जल से सगर सुतों की अस्थियों और भस्म का सेवन किया था। ग'गा जल के सेचन होने

English

W. 171-179 describe the creation of the*, animal-world through the daughters of Krodhd.

अध्याय ४५

श्लोक 37

नहुषः कररोमा च मणिरित्येवमादयः ।काद्रवेयाः समाख्याताः खशायास्तु निबोधत

nahuṣaḥ kararomā ca maṇirityevamādayaḥ / kādraveyāḥ samākhyātāḥ khaśāyāstu nibodhata

हिन्दी अर्थ

पर जो उनकी अस्थियां ओर भस्म पर हुआ था उसी क्षण में उन सबका उद्धार हो गया था

English

w. 185-273 give again the special treatment of Vanaras (monkeys) in 319-323. It shows the influence of R&mAyapa as the history of Vfili and Sugriva is narrated succinctly here.

अध्याय ४५

श्लोक 38

खशा विजज्ञे द्वौ पुत्रौ विकृतौ परुषव्रतौ ।श्रेष्ठं पश्चिमसंध्यायां पूर्वस्यां च कनीयसम्

khaśā vijajñe dvau putrau vikṛtau paruṣavratau / śreṣṭhaṃ paścimasaṃdhyāyāṃ pūrvasyāṃ ca kanīyasam

हिन्दी अर्थ

गंगा का पृथ्वी पर आगमन ५६

English

Among all animals they have no mean or insigni- ficant position. They arc devotedly attached to the Devas and Brahmanas. They never become pale and faded. They are truthful. They speak volubly on many matters.

अध्याय ४५

श्लोक 39

विलोहितैककर्णं च पूर्वं साजनयत्सुतम् ।चतुर्भुजं चतुष्पादं किञ्चित्स्पन्दं द्विधागतिम्

vilohitaikakarṇaṃ ca pūrvaṃ sājanayatsutam / caturbhujaṃ catuṣpādaṃ kiñcitspandaṃ dvidhāgatim

हिन्दी अर्थ

निरयात्सागरा: सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः ।

English

Similarly, the sun-god too begot of her in secret his son, a part of himself. He was Sugrlva the leader of the herds of monkeys.

अध्याय ४५

श्लोक 40

सर्वङ्गकेशं स्थूलाङ्गं शुभनासं महोदरम् ।स्वच्छशीर्षं महाकर्णं मुञ्जकेशं महाबलम्

sarvaṅgakeśaṃ sthūlāṅgaṃ śubhanāsaṃ mahodaram / svacchaśīrṣaṃ mahākarṇaṃ muñjakeśaṃ mahābalam

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि ।

English

On seeing both the sons endowed with strength, beauty of form and glorious splendour, Rk$a, the leader of the herds of all the monkeys, had a great deal of delight.

अध्याय ४५

श्लोक 41

ह्रस्वास्यं दीर्घजिह्वं च बहुदंष्ट्रं महाहनुम् ।रक्तपिङ्गाक्षपादं च स्थूलभ्रूदीर्घनासिकम्

hrasvāsyaṃ dīrghajihvaṃ ca bahudaṃṣṭraṃ mahāhanum / raktapiṅgākṣapādaṃ ca sthūlabhrūdīrghanāsikam

हिन्दी अर्थ

अंतहिताऽभवन्देशा वहवस्तत्समीपगाः

English

After finding out very beautiful wives for them the powerful Sugriva stayed beside Vali along with his monkey followers.

अध्याय ४५

श्लोक 42

गुह्यकं शितिकण्ठं च महापादं महामुखम् ।एवंविधं खशापुत्रं जज्ञे ऽसावतिभीषणम्

guhyakaṃ śitikaṇṭhaṃ ca mahāpādaṃ mahāmukham / evaṃvidhaṃ khaśāputraṃ jajñe 'sāvatibhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

गोकर्णेमिति च क्षेत्रं पर्व प्रोक्त तृ यत्तव ।

English

Thus these monkeys have been enumerated in view of their real importance. Since the names are many, they cannot be described in full.

अध्याय ४५

श्लोक 43

तस्यानुजं द्वितीयं सा ह्युषस्यन्ते व्यजायत ।त्रिशीर्षं च त्रिपादं च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम्

tasyānujaṃ dvitīyaṃ sā hyuṣasyante vyajāyata / triśīrṣaṃ ca tripādaṃ ca trihastaṃ kṛṣṇalocanam

हिन्दी अर्थ

ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकांक्षिणः ।

English

Prapitamaha (the great grandfather, Brahma) created more brilliance in it. It is considered that what were the two egg-shells, had got very great powet (i.e. the strength of the egg-shells was great).

अध्याय ४५

श्लोक 44

ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् ।ह्रस्वकायं प्रबाहुं च महाकाय महारवम्

ūrddhvakeśaṃ haricchmaśruṃ śilāsaṃhananaṃ dṛḍham / hrasvakāyaṃ prabāhuṃ ca mahākāya mahāravam

हिन्दी अर्थ

सह्याद्रेभू गुशादूलं द्रष्टुकामा ययुन'प

English

The lord placed them separately in her navel and gave them to Iravatl. With a wish for procreation, he stuffed them into her belly.

अध्याय ४५

श्लोक 45

आकर्णदारितास्यं च बलवत्सथूलनासिकम् ।स्थूलौष्ठमष्टदंष्ट्र च जिह्मास्यं शङ्कुकर्णकम्

ākarṇadāritāsyaṃ ca balavatsathūlanāsikam / sthūlauṣṭhamaṣṭadaṃṣṭra ca jihmāsyaṃ śaṅkukarṇakam

हिन्दी अर्थ

नरकों में जो घोर यातना पा रहे ये वे समी सगर के पुत्र समस्त पापों के नष्ट होने से नरक से उसी क्षण में स्वग' लोक में चले गये ये । इस रीति से उस महा नदी ने सव सगर सुतों को स्वग में पहुँचा कर फिर बहत करने लगी थी ।५०। उसी मार्ग से बड़े वेग से उसले पूर्व सागर की

English

Thereupon, four lordly elephants were born to Iravatl. They were very powerful and they became the befitting vehicles of Dcvas. They were honoured by the worlds.

अध्याय ४५

श्लोक 46

पिङ्गलोद्वत्तनयनं जटिलं द्वन्द्वपिण्डकम् ।महास्कन्धं महोरस्कं पृथुघोणं कृशोदरम्

piṅgalodvattanayanaṃ jaṭilaṃ dvandvapiṇḍakam / mahāskandhaṃ mahoraskaṃ pṛthughoṇaṃ kṛśodaram

हिन्दी अर्थ

ओर प्रयाण किया था । मेरु प्त के मस्तक से चार भेद होकर वह चारों दिशाओं में गमन कर गयी थी ।५१। उसके चार भेद होने से उसके नाम भी चार हो गये थे। वे नाम में हैं-सीता--अलक नन्दा- सुचक्षु और भद्रवती ये चार नाम हुए हैं ।१२। अगस्त्य मुनि के द्वारा जल पीये जाने पर

English

They were Airavana, Kumuda, Anjana and Vamana. I shall describe them unto you in detail later on.

अध्याय ४५

श्लोक 47

अस्थूलं लोहितं ग्रीवलंबमेढ्राण्डपिडकम् ।एवंविधं कुमारं सा कनिष्ठं समसूयत

asthūlaṃ lohitaṃ grīvalaṃbameḍhrāṇḍapiḍakam / evaṃvidhaṃ kumāraṃ sā kaniṣṭhaṃ samasūyata

हिन्दी अर्थ

बहुत समय तक जल के शुष्क ही जाने वाले चारों समुद्र भी ग'गा के जल से पुनः परिपूर्ण जल वाले हो गये ये ।५३। समुद्र के पूरित होने पर और सगर सुतों के द्वारा परिवद्धित हो जाने पर उसके समीप में स्थित बहुत से

English

The merit that one acquires after listening to the

अध्याय ४५

श्लोक 48

सद्यः प्रसूतमात्रौ तौ विवृद्धौ च प्रमादतः ।उपयौगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यां व्यवस्थितौ

sadyaḥ prasūtamātrau tau vivṛddhau ca pramādataḥ / upayaugasamarthābhyāṃ śarīrābhyāṃ vyavasthitau

हिन्दी अर्थ

६० ब्रह्माण्ड पुराण देश थे वे सब लुप्त हो गये थे अर्थात् समुद्र में लीन हो गये थे ।५४। समुद्र के समीप में रहने वाले समस्त क्षेत्र सभी ओर से निमग्न हो गये थे और हे नृप ! वहाँ पर जो भी जन निवास करते थे वे सभी इधर-उधर चले गये

English

If the story of the birth of Martanda is in anyone's house, if the story is narrated in anyone's house, under- stand that he is one who has no equal. His children will never die prematurely.

अध्याय ४५

श्लोक 49

सद्योजातौ विवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यकर्षताम् ।तयोः पूर्वस्तु यः क्रूरो मातरं सो ऽभ्य कर्षत

sadyojātau vivṛddhāṅgau mātaraṃ paryakarṣatām / tayoḥ pūrvastu yaḥ krūro mātaraṃ so 'bhya karṣata

हिन्दी अर्थ

थे ।५५। गोकणं नाम वाला क्षेत्र है जिसके विषय में पूर्व में ही आपसे कहा गया था । वह समुद्र के ही समीप में विद्यमान होने से समुद्र के ही अन्दर में छिप गया था ।५६। इसके अनन्तर उसके विनाश करने वाले सब उसके उद्धार की आकाइकषा वाले ये और सह्य अदि पर भृगुशादूल की देखने की

English

W. 299-304 enumerate the important members of the Species of bears.

अध्याय ४५

श्लोक 50

ब्रुवंश्च मातर्भक्षाव रक्षार्थं क्षुधयार्दितः ।न्यषेधयत्पुनर्ह्येनं स्वयं स तु कनिष्ठकः

bruvaṃśca mātarbhakṣāva rakṣārthaṃ kṣudhayārditaḥ / nyaṣedhayatpunarhyenaṃ svayaṃ sa tu kaniṣṭhakaḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा बाले है तूप ! बे साब वहाँ गये ये

English

They stay in villages, parts of forests, hollows of trees, caves, houses and inner apartments of abodes.

अध्याय ४५

श्लोक 51

पूर्वेषां क्षेमकृत्त्वं वै रक्षैतां मातरं स्वकाम् ।बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं सो ऽभ्यभाषयत्

pūrveṣāṃ kṣemakṛttvaṃ vai rakṣaitāṃ mātaraṃ svakām / bāhubhyāṃ parigṛhyainaṃ mātaraṃ so 'bhyabhāṣayat

हिन्दी अर्थ

करूषस्य तु कारूषा: क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

English

They move about by means of different modes of walking; they are clever, they arc seen in villages; they move about in forests. They stay (in both the places) naturally.

अध्याय ४५

श्लोक 52

एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुर्भूतस्तयोः पिता ।तौ दृष्ट्वा विकृता कारौ खशां तामभ्यभाषत

etasminneva kāle tu prādurbhūtastayoḥ pitā / tau dṛṣṭvā vikṛtā kārau khaśāṃ tāmabhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

प्रांशोरेकोऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

English

Two sons were born to Sarama. They were brave and extremely unbearable. They were Syama and &abala. They are remembered as the attendants of Yama.

अध्याय ४५

श्लोक 53

तौ सुतौ पितरं दृष्ट्वा ह्येकभूतौ भयान्वितौ ।मातुरेव पुनश्चाङ्गे प्रलीयेतां स्वमायया

tau sutau pitaraṃ dṛṣṭvā hyekabhūtau bhayānvitau / mātureva punaścāṅge pralīyetāṃ svamāyayā

हिन्दी अर्थ

ऋद्धि इष्टवा तु यज्ञस्य कर् दवस्तस्य वृहस्पतिः । संवर्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

English

Their sons were unassailable. They were blessed with sons and grandsons. Their race became well renowned for ever among Sarameyas (Dogs).

अध्याय ४५

श्लोक 54

अथाब्रवीदृषिर्भार्यां किमाभ्यामुक्तवत्यसि ।सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तवैवायं व्यतिक्रमः

athābravīdṛṣirbhāryāṃ kimābhyāmuktavatyasi / sarvamācakṣva tattvena tavaivāyaṃ vyatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकानां स हि नाशाय देवतेहि प्रसादितः । भरुत्तश्चक्रवत्ती स नरिष्यंतमवासवाव्

English

In the course of the battles between the Devas and the Asuras, he was the violent slayer of the terrible and powerful Asuras who would rather get slain (than submit), because they were perpetually self-respecting.

अध्याय ४५

श्लोक 55

मातृतुल्यश्च जनने पुत्रो भवति कन्यका ।यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत्सुतः

mātṛtulyaśca janane putro bhavati kanyakā / yathāśīlā bhavenmātā tathāśīlo bhavetsutaḥ

हिन्दी अर्थ

श्री सृतजी ने कहा--अव आप मनु के पुत्रों का विसर्ग विस्तार के साथ समझ लीजिए । पृष राति में गुरुदेव की गौ की हिंसा करके उसके क्षय होने पर महात्मा च्यवन के शाप से शूद्रता को प्राप्त हो गया था । करुष

English

W. 324-358 describe the different types of elephants, their cha- racteristics and their favourite haunts.

अध्याय ४५

श्लोक 56

यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम् ।मातॄणां शीलदोषेण तथा रूपगुणैः पुनः

yadvarṇā tu bhavedbhūmistadvarṇaṃ salilaṃ dhruvam / mātṝṇāṃ śīladoṣeṇa tathā rūpaguṇaiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

के कारुष क्षत्रिय हुए वे जो युद्ध करने में दुर्मद थे ।१-२। यह एक सहर क्षत्रियों का समुदाय या जो बहुत ही अधिक विकान्त हुआ था दिष्ट पुत्र नाभाग या और. भलन्दन विद्वान था ।३। इस भलन्दन का पुत्र महान् बल- बानु प्रांगु नाम वाला हुआ था । प्रांशु का एक ही पुव 'हुआ था जो नृप

English

Those elephants are tawny-coloured with white hairs and nails. They have various other colours also.

अध्याय ४५

श्लोक 57

विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च ।इत्येवमुक्त्वा भगवान्खशामप्रतिमस्तदा

vibhinnāstu prajāḥ sarvāstathā khyātivaśena ca / ityevamuktvā bhagavānkhaśāmapratimastadā

हिन्दी अर्थ

प्रजापति के हो समान था ।४। उसको सुहृतु और वान्धवो के साथ संवत्त' के द्वारा स्वग में ले जाया गया था । इस विषय में संवत्त का और वृहस्पति का बड़ा भारी विवाद हुआ था ।५। उसके यज्ञ की ऋड्धि का अवलोकन करके वृहस्पति क्रुद्ध हो गये ये । संवत्त केद्वारा यज्ञ के विस्तृत होने पर

English

Elephants with lips hanging down, beautiful to behold, are born in his race. Their skin, tongue and trunk are dark -coloured. Their faces (heads) are large and stout.

अध्याय ४५

श्लोक 58

पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे ताभ्यां तु नामनी ।पुत्राभ्यां यत्कृतं तस्यास्तदाचष्ट खशा तदा

putrāvāhūya sāmnā vai cakre tābhyāṃ tu nāmanī / putrābhyāṃ yatkṛtaṃ tasyāstadācaṣṭa khaśā tadā

हिन्दी अर्थ

उस समय में वह अत्यधिक कुपित हो गया था ।६। लोकों के विनाश करने के लिए देवगणों के द्वारा वह प्रसन्न किया था। मरुत चक्रवत्तीं उसने नरिष्यम्त को बसाया था

English

Vamadeva, Anjana, Syama and Vamana were born of Saman. His wife is Afijana and Nilavan and Laksana are the sons.

अध्याय ४५

श्लोक 59

माता यथा समाख्याता तर्माभ्यां च पृथक्पृथक् ।तेन धात्वर्थयोगेन तत्तदर्थे चकार ह

mātā yathā samākhyātā tarmābhyāṃ ca pṛthakpṛthak / tena dhātvarthayogena tattadarthe cakāra ha

हिन्दी अर्थ

नरिष्यंतस्य दायादो राजा दंडघरो दमः ।

English

Elephants of the following type are bom in his family. They arc very enormously big and fierce. Their necks and heads are beautiful. They are broad-chested and swift. They are fettered from below (i.e. by means of feet).

अध्याय ४५

श्लोक 60

मातर्भक्षेत्यथोक्तो वै खादने भक्षणे च सः ।भक्षावेत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो ऽभवत्त्वयम्

mātarbhakṣetyathokto vai khādane bhakṣaṇe ca saḥ / bhakṣāvetyuktavāneṣa tasmādyakṣo 'bhavattvayam

हिन्दी अर्थ

तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजाउसीद्राष्ट्रवद्ध न:

English

With the removal of his deformity Supratika attain- ed the same form as that of Saman. He had three sons viz. — Prahari, Sampati, and Prthu.

अध्याय ४५

श्लोक 61

रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते ।उक्तवांश्चैष यस्मात्तु रक्षेमां मातरं स्वकाम्

rakṣa ityeṣa dhāturyaḥ pālane sa vibhāvyate / uktavāṃścaiṣa yasmāttu rakṣemāṃ mātaraṃ svakām

हिन्दी अर्थ

केवलस्य पुत्रस्तु बंधुमान्केवलात्मजः ।

English

Elephants of the following type were born in his family. Their heads are remarkably divided into two (Here partition of the head is referred to). They resemble the glossy clouds. They are pleasing to look at. Their bodies are well-built. They have the luster of lotus. They have proportionate girth of the body, globular in shape. They are brave and they have stout and large faces.

अध्याय ४५

श्लोक 62

नाम्ना रक्षो ऽपरस्तस्माद्भविष्यति तवात्मजः ।स तदा तद्विधां दृष्ट्वा विक्रियां च तयोः पिता

nāmnā rakṣo 'parastasmādbhaviṣyati tavātmajaḥ / sa tadā tadvidhāṃ dṛṣṭvā vikriyāṃ ca tayoḥ pitā

हिन्दी अर्थ

अथ वंधुमतः पुत्रो धर्मात्मा वेगवान्तृप ।

English

The turning away of their tongues (i.e. inabi- lity to speak or cessation of the power of speech) has been mentioned as originating from the curse of Agni (firegod). The fact that an elephant cannot be aware of its own inherent strength and that its scrotum lies hidden within its body — these two should be known as resulting from the curse of the Suras.

अध्याय ४५

श्लोक 63

तदा भाविनमर्थं च बुद्ध्वा मात्रा कृतं तयोः ।तावृभौ क्षुधितौ दृष्ट्वा विस्मितः परिमृष्टधीः

tadā bhāvinamarthaṃ ca buddhvā mātrā kṛtaṃ tayoḥ / tāvṛbhau kṣudhitau dṛṣṭvā vismitaḥ parimṛṣṭadhīḥ

हिन्दी अर्थ

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह् ।

English

The king of these (elephants) is Abhramu. It should be understood that the habitat of Afijana of a single tusk (Ekamula?) is that forest region north of the Kausiki and the Ganga extending as far as the ocean.

अध्याय ४५

श्लोक 64

तयोः प्रादिशदाहारं खशापतिरसृग्वसे ।पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वर मेतं तयोर्ददौ

tayoḥ prādiśadāhāraṃ khaśāpatirasṛgvase / pitā tau kṣudhitau dṛṣṭvā vara metaṃ tayordadau

हिन्दी अर्थ

पुत्रो योऽस्य विशालोऽभूद्राजा परमधामिकः ।

English

Some of them are very terrible and they walk about during twilight hours; some of them are very gentle and they

अध्याय ४५

श्लोक 65

युवयोर्हस्तसंस्पर्शाद्रक्तधाराश्च सर्वशः ।सृङ्मांसवसाभूता भविष्यन्तीह कामतः

yuvayorhastasaṃsparśādraktadhārāśca sarvaśaḥ / sṛṅmāṃsavasābhūtā bhaviṣyantīha kāmataḥ

हिन्दी अर्थ

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः ।

English

All of them meditate upon lord Bhava as the greatest God, in their minds. None of these has a wife or sons.

अध्याय ४५

श्लोक 66

नक्ताहारविहारौ च द्विजदेवादिभोजनौ ।नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा वै निर्बलौ युवाम्

naktāhāravihārau ca dvijadevādibhojanau / naktaṃ caiva balīyāṃsau divā vai nirbalau yuvām

हिन्दी अर्थ

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रूतः ।

English

There are hundred thousand Bhutas with yogic powers in their souls. They are the attendants of Bhava.

अध्याय ४५

श्लोक 67

मातरं रक्षत इमां धर्मश्चैवानुशिष्यते ।इत्युक्त्वा काश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत

mātaraṃ rakṣata imāṃ dharmaścaivānuśiṣyate / ityuktvā kāśyapaḥ putrau tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

नरिष्यस्त का दायाद दण्डधर राजा दम था। उसका पुत्र परम विज्ञान राष्ट्र वर्धन राजा हुआ था।८। उसका पुत्र सुधृति हुआ था और फिर सुधृति से नर पुत्र ने जत्म ग्रहण किया या । केवल का पुत्र तो एक

English

Kusmandas2 were born of Kapisa again and again in the form of twins. They are PiSacas with tawny colour.

अध्याय ४५

श्लोक 68

गते पितरि तौ क्रूरौ निसर्गादेव दारुणौ ।विपर्ययेषु वर्त्तेते ऽकृतज्ञौ प्राणिहिंसकौ

gate pitari tau krūrau nisargādeva dāruṇau / viparyayeṣu varttete 'kṛtajñau prāṇihiṃsakau

हिन्दी अर्थ

६२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

On account of their tawny colour (we can infer) that all the Pisacas are flesh-eaters. These pairs (of Pi£acas)

अध्याय ४५

श्लोक 69

महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ ।मायाविदावदृश्यौ तावन्तर्धानगतावुभौ

mahābalau mahāsattvau mahākāyau durāsadau / māyāvidāvadṛśyau tāvantardhānagatāvubhau

हिन्दी अर्थ

केवलात्मज बन्धुमाव हुआ या ।ह। है तृप ! फिर बनधुमानू के यहाँ धर्मात्मा गयान् ने पुत्र के रूप में जन्म धारण किया था । वेगवान् का पुत्र बुध हुआ चा ओर बुध का पुढ तृण बन्धु उत्पन्न हुआ था ॥१०) तृतीय त्ता के मुख में राजा हुआ था ! उसको कन्या इडविडा थी जो विश्ववा को माता थी

English

W. 374-384 describe the goblins called Kilmndas. They are mixed up with Pis&cas.

अध्याय ४५

श्लोक 70

तौ कामरूपिणौ घोरौ नीरुजौ च स्वभावतः ।रूपा नुरूपैराचारैः प्रचरन्तौ प्रबाधकौ

tau kāmarūpiṇau ghorau nīrujau ca svabhāvataḥ / rūpā nurūpairācāraiḥ pracarantau prabādhakau

हिन्दी अर्थ

और प्रख्यात बोर्य तथा ओज वाला था जिसने विज्ञाल का निर्माण किया था ।१२। इस विशाल का पुत्र महावलान् हेमचन्द्र उत्पन्न हुआ था। इस हेमचन्द्र के अनन्तर सुचन्द्र लाः विख्यात हुआ था ।१३। सुचन्द्र का पुत्र राजा घूज़ाश्व हुआ या ओ प्रसिद्ध था और बूजाश्‍्व का पुत्र परम

English

Thus the members of the families of Kusmandas have been recounted. Those male Pisacas and the female Pisacas are born in the family.

अध्याय ४५

श्लोक 71

देवानृषीन्पितॄंश्चैव गन्धर्वान्किन्नरानपि ।पिशाचांश्चमनुष्यांश्चपन्नगान्पक्षिणः पशून्

devānṛṣīnpitṝṃścaiva gandharvānkinnarānapi / piśācāṃścamanuṣyāṃścapannagānpakṣiṇaḥ paśūn

हिन्दी अर्थ

बिद्वान् सृ जय हुआ था

English

Those Pisacas1 called Ajamukhas have hairs all over their body. Their eyes are round. They have curved fang- like teeth and clawlike nails. Their limbs are crooked and oblique. They diffuse harshness.

अध्याय ४५

श्लोक 72

भक्षार्थमिह लिप्संतौ चेरतुस्तौ निशाचरौ ।इन्द्रस्यानुचरौ चैव क्षुब्धौ दृष्ट्वा ह्यतिष्ठताम्

bhakṣārthamiha lipsaṃtau ceratustau niśācarau / indrasyānucarau caiva kṣubdhau dṛṣṭvā hyatiṣṭhatām

हिन्दी अर्थ

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् ।

English

The Pisacas called Kusandikas have no ear. They are devoid of hair and garments. They (sometimes) wear skins and hides as garments. They are fond of food that always consists of meat.

अध्याय ४५

श्लोक 73

राक्षसं तं कदाचिद्वै निशीथे ह्येक मीश्वरम् ।आहारं स परीप्सन्वै शब्देनानुससार ह

rākṣasaṃ taṃ kadācidvai niśīthe hyeka mīśvaram / āhāraṃ sa parīpsanvai śabdenānusasāra ha

हिन्दी अर्थ

कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधाभिकः ॥

English

It should be known that Piiacas called Vakras can assume any form they wish. They walk crookedly. All their limbs, hands and feet are bent and crooked. Their habits and opinions are fradulent.

अध्याय ४५

श्लोक 74

आससाद पिशाचौ वै त्वजः शण्ढश्च ताबुभौ ।कपिपुत्रौ महावीर्यौं कूष्माडौ पूर्वजावुभौ

āsasāda piśācau vai tvajaḥ śaṇḍhaśca tābubhau / kapiputrau mahāvīryauṃ kūṣmāḍau pūrvajāvubhau

हिन्दी अर्थ

तृणबिदुप्रभावेण सर्भे विशालका नृपाः

English

The Pisacas called Nituridakas are portly and pot- bellied. They have snout-like noses. Their bodies, heads and arms are very short. Their staple diet is gingelly seeds. They

अध्याय ४५

श्लोक 75

पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ च सुदारुणौ ।कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां भर्तुश्चिकीर्षया

piṅgākṣāvūrddhvaromāṇau vṛttākṣau ca sudāruṇau / kanyābhyāṃ sahitau tau tu tābhyāṃ bhartuścikīrṣayā

हिन्दी अर्थ

दीर्घायृषो महात्मानो बीर्यवन्त: सुधामिकाः ।

English

VV. 386-400 describe the various tribes of Pis&cas mentioned in W. 381-383 above.

अध्याय ४५

श्लोक 76

ते कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारमुभे च तम् ।आहारार्थे समीहन्तौ सकन्यौ तु बुभुक्षितौ

te kanye kāmarūpiṇyau tadācāramubhe ca tam / āhārārthe samīhantau sakanyau tu bubhukṣitau

हिन्दी अर्थ

कन्यया सह श्रुत्वा च गांधवं ब्रह्मणोंऽतिके

English

The PiSacas called Arkamarkas (or Akarmakas as in V. 379 above) have the forms of monkeys. They are garrulous* They move about leaping and galloping. They are fond of eating cooked rice and staying on trees.

अध्याय ४५

श्लोक 77

अपश्यतां रक्षसं तौ कामरूपिणमग्रतः ।सहसा सन्निपातेन दृष्ट्वा चैव परस्परम्

apaśyatāṃ rakṣasaṃ tau kāmarūpiṇamagrataḥ / sahasā sannipātena dṛṣṭvā caiva parasparam

हिन्दी अर्थ

इस सृ जय का जो पुत्र समुत्पन्न हुआ था वह खी सम्पन्न और प्रताप बाला सहदेब था । सहदेव के पुत्र का नाम कुशाश्व था। यह भी परम घाभिक् हुआ था ।१४। कुलाश३ का तनय सोमदत्त हुआ था जो महान तेज वाला था और परम प्रतापी या। राजि सोमदत्त के यहां जनमेजय ने पुत्र

English

The PiSacas called Pamsus discharge dust from their limbs. They keep their arms lifted up. Their hairs stand up erect. Their eyes appear as though they have been taken out. They take to anything as their abode.

अध्याय ४५

श्लोक 78

ईक्षमाणाः स्थितान्योन्यं परस्परजिघृक्षवः ।पितरावूचतुः कन्ये युवा मानयत द्रुतम्

īkṣamāṇāḥ sthitānyonyaṃ parasparajighṛkṣavaḥ / pitarāvūcatuḥ kanye yuvā mānayata drutam

हिन्दी अर्थ

के रूप में जन्म धारण किया था ।१६। इस जनमेजय का पत्र प्रमति नाम वाला बहुत हो परडयात हुआ था । तुणविन्दु के प्रभाव से ये सब वंशालक नृप हुए ये।१७। ये समी सुदीर्ष आयु वाले--महान् समुच्च आत्माओं वाले- बल--बीय॑ से सुसमस्वित और बहुत ही अधिक धार्मिक वृत्ति वाले हुए ये ।

English

The Pisacas called Upavlras have their permanent abode in burning grounds. They resemble bees. They are dry. They are armed with tridents and wear bark garments.

अध्याय ४५

श्लोक 79

जीवग्राहं निगृह्यैनं विस्फुरन्तं पदेपदे ।ततस्तमभिसृत्यैनं कन्ये जगृहतुस्तदा

jīvagrāhaṃ nigṛhyainaṃ visphurantaṃ padepade / tatastamabhisṛtyainaṃ kanye jagṛhatustadā

हिन्दी अर्थ

शर्याति के एक जोड़ा हुआ था जो आनत के नाम विधुत था ।१८। एक पुत्र था और एक सुकन्या नाम वाली कन्या थी जो च्यवन ऋषि की भार्या थी । उस आनत्त के दायको ग्रहण करने वाला पुत्र रेव नामक हुआ था जो बड़ा वीयं वाला था ।१६। आंनत्त का देश या जिसको कुशस्थलो नाम वाली

English

The Pisacas called Ulukhalas have motionless eyes and large tongues with which they constantly lick the sides of their mouth. Mortars constitute their ornaments. They are roguish. They scatter jewels as if in a continuous stream.

अध्याय ४५

श्लोक 80

संगृहीत्वा तु हस्ताभ्यामानीतः पितृसंसदि ।ताभ्यां कन्यागृहीतं तं पिशाचौ वीक्ष्य रक्षसम्

saṃgṛhītvā tu hastābhyāmānītaḥ pitṛsaṃsadi / tābhyāṃ kanyāgṛhītaṃ taṃ piśācau vīkṣya rakṣasam

हिन्दी अर्थ

पुरी थी । रेव का पुत्र रंवत ककुदूमो नाम वाला बड़ा धार्मिक हुआ था

English

The Pisacas called Panipatras have the oblations offered by people as their food. They have stout heads like those of elephants and camels. Their calves are plump and curved.

अध्याय ४५

श्लोक 81

अपृच्छतां च कस्य त्वं स च सर्वमभाषत ।तस्य कर्माभिजाती च श्रुत्वा तौ रक्षसस्तदा

apṛcchatāṃ ca kasya tvaṃ sa ca sarvamabhāṣata / tasya karmābhijātī ca śrutvā tau rakṣasastadā

हिन्दी अर्थ

यह सौ भाइयों में सबसे बड़ा था । इसने हो कुशस्थली के राज्य को प्राप्त क्रिया था । ब्रह्माजी के समीप में कन्या का अवण करके उसके साथ गध ज्ञान कर लिया था

English

The Pisacas called Kumbhapatras eat invisible food- stuffs. They are subtle, hairy and tawny-coloured. They walk about sometimes visible and sometimes invisible.

अध्याय ४५

श्लोक 82

अजः शण्डश्च तस्मै ते कन्यके प्रत्यपादयत् ।तौ तुष्टौ कर्मणा तस्य कन्ये ते ददतुस्तु वै

ajaḥ śaṇḍaśca tasmai te kanyake pratyapādayat / tau tuṣṭau karmaṇā tasya kanye te dadatustu vai

हिन्दी अर्थ

मुहर्त्त देवदेवस्य मात्यं बहुयुगं विभो ।

English

The Pilacas called Nipurias move about without associates (i.e. singly). Their mouths appear to be divided extending upto their ears. Their brows hang down and their noses arc thick.

अध्याय ४५

श्लोक 83

पैशाचैन विवाहेन रुदन्त्यावुद्ववाह सः ।अजः शण्डः सुताभ्यां तु तदा श्रावयतां धनम्

paiśācaina vivāhena rudantyāvudvavāha saḥ / ajaḥ śaṇḍaḥ sutābhyāṃ tu tadā śrāvayatāṃ dhanam

हिन्दी अर्थ

भोजवृष्ण्यंधकंगु पतां वसुदेवपुरोगमैः

English

The Pisacas called Puranas are fond of vacant horses and apartments. They are stout and short in stature. Their hands and feet cover up their snouts. Their eyes are directed towards the ground.

अध्याय ४५

श्लोक 84

इयं ब्रह्मधना नाम कन्या या सहिता शुभा ।ब्रह्म तस्यापराहार इति शण्डो ऽभ्यभाषत

iyaṃ brahmadhanā nāma kanyā yā sahitā śubhā / brahma tasyāparāhāra iti śaṇḍo 'bhyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

कन्यां तु बलदेवाय सुद्रतां नाम रेवतीम् ।

English

The Pisacas called Baladas frequently resort to the lying-in-chamber. Their hands and feet are directed backwards. They have the velocity of the wind and they run backwards.

अध्याय ४५

श्लोक 85

इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वाङ्गजन्तिला ।जन्तुभाव धनादाना इत्यजौऽश्रावयद्धनम्

iyaṃ jantudhanā nāma kanyā sarvāṅgajantilā / jantubhāva dhanādānā ityajau'śrāvayaddhanam

हिन्दी अर्थ

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल ।

English

The Pis&cas called Vipadakas drink blood during battles. They are naked. 'They don't have any abode. Their penis, scrotum and the calves hang down dangling.

अध्याय ४५

श्लोक 86

सर्वाङ्गकेशापाशा च कन्या जन्तुधना तु या ।यातुधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

sarvāṅgakeśāpāśā ca kanyā jantudhanā tu yā / yātudhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

हिन्दी अर्थ

कथं बहुयुगे काले समतीते महामते ।

English

The Pisacas called Skandins and others called Ucche$anadins (those who habitually eat food remnants)

अध्याय ४५

श्लोक 87

अरुणा चाप्यलोमा च कन्या ब्रह्मधना तु या ।ब्रह्मधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

aruṇā cāpyalomā ca kanyā brahmadhanā tu yā / brahmadhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

हिन्दी अर्थ

न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः ।

English

After assigning all these to the Pi £acas,# Brahma gave all the goblins and Pisacas an overlord viz — the trident- bearing Girisa.

अध्याय ४५

श्लोक 88

एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने द्वे प्रसूयताम् ।तयोः प्रजानिसर्गं च कथयिष्ये निबोधत

evaṃ piśācakanye te mithune dve prasūyatām / tayoḥ prajānisargaṃ ca kathayiṣye nibodhata

हिन्दी अर्थ

न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह्

English

The beautiful lady, Damstra gave birth to lions and tigers as her sons. Leopards and other carnivorus beasts of prey are also her sons.

अध्याय ४५

श्लोक 89

हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषेयौ वधस्तथा ।विद्युत्स्फूर्जश्च वातश्च आयो प्याघ्रस्तथैव च

hetiḥ prahetirugraśca pauruṣeyau vadhastathā / vidyutsphūrjaśca vātaśca āyo pyāghrastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

६४ . ब्ह्माण्ड पुराण

English

Understand completely the creation of progeny of Rsa also. She had five daughters. Listen to their names from me.

अध्याय ४५

श्लोक 90

सूर्यश्च राक्षसा ह्येते यातुधानात्मजा दश ।माल्यवांश्च सुमाली च प्रहेतितनयौ शृणु

sūryaśca rākṣasā hyete yātudhānātmajā daśa / mālyavāṃśca sumālī ca prahetitanayau śṛṇu

हिन्दी अर्थ

गांधर्व प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः ।

English

They should be known as follows: — Mina, Amina, Vrtta, Parivrtta and Anuvrtta. Listen to their progeny.

अध्याय ४५

श्लोक 91

प्रहेतितनयः श्रीमानपुलोमा नाम विश्रुतः ।मधुः परो महोग्रस्तु लवणस्तस्य चात्मजः

prahetitanayaḥ śrīmānapulomā nāma viśrutaḥ / madhuḥ paro mahograstu lavaṇastasya cātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

हे विभो ! वह समय देवों के देव का तो एक हो मुहूर्त था और मनुष्यों का बह समय बहुत से युगों के बराबर था । फिर बह युवा यादवों के समुदायों से घिरी हुई अपनी पुरी में आ गया था ।२२। बह पुरी द्वारवती नाम वाली की गयो थी जिसमें बहुत से द्वार थे और यह परम मनोहर थी।

English

Crocodiles with thousand fangs, the species of fish known as Pathinas, Timis and Rohitas, these and others are mentioned as Maina group (i.e. children of Mina). They are very vast (in number).

अध्याय ४५

श्लोक 92

महायोगबलोपेतो महा देवमुपस्थितः ।उग्रस्य पुत्रौ विक्रान्तो वज्रहा नाम विश्रुतः

mahāyogabalopeto mahā devamupasthitaḥ / ugrasya putrau vikrānto vajrahā nāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

भोज-वृषिण ओर अस्धक जो यादवों के विभिन्न भेद ये जिममें वसुदेव अग्र गामी थे-इन सबने उसकी रक्षा को थो ।२३। अरियों के दमन करने बाले रैवत ने ठोक तात्विक रूप से उस कया का श्रवण किया भौर फिर उसने अपनी सुन्दर ब्रत वाली रेवतो नाम वाली कन्या को बलदेवजो के लिए

English

Grahas (Alligators) should be known classified into four groups viz — Madguras, Sahkus, Ugras and Siiumdras. It was Amina who gave birth to these.

अध्याय ४५

श्लोक 93

पौरुषेयसुताः पञ्च पुरुषादा महाबलाः ।कूरश्च विकृतश्चैव रुधिरादस्तथैव च

pauruṣeyasutāḥ pañca puruṣādā mahābalāḥ / kūraśca vikṛtaścaiva rudhirādastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

समापित करके बह फिर मेरु पर्वत के शिखर तप चला गया था और वहां पर करने में संस्थित हो गया था।२४। फिर वलरामजी भी जो परम धर्मात्मा थे, अपनो प्रिय पत्नो रेवती के साथ रमण किया करते थे । इस कथा को ऋषियों ने श्रवण करके इसके पश्चात उन्होंने पूछा था

English

Vrtta gave birth to (different species of) tortoises and many other aquatic creatures and diverse kinds of conchs.

अध्याय ४५

श्लोक 94

मेदाशश्चवपाशश्च नामभिः परिकीर्त्तिताः ।वधपुत्रौ दुराचारौ विघ्नश्च शामनश्च ह

medāśaścavapāśaśca nāmabhiḥ parikīrttitāḥ / vadhaputrau durācārau vighnaśca śāmanaśca ha

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा--हे महामते ! बहुत युगों वाले काल के व्यतीत जाने पर भी रेवती को और ककुद्मो रेवत को जरावस्या किस कारण से प्राप्त नहीं हुई थी ? इस सबके श्रवण करने को इच्छा वालों को बह गान्धर्व क्या है- यह भी बतलाने की कृपा कीजिए ।२६। श्रीसूतजी ने कहा-जो प्राणी बरह्म

English

Anuvrtta gave birth to the various forms of frogs, of black does and Sambukas ( bivalve shells and noxious insects).

अध्याय ४५

श्लोक 95

विद्युत्पुत्रो दुराचारो रसनो नाम राक्षसः ।स्फूर्जक्षेत्रे निकुंभस्तु जातो वै ब्रह्मराक्षसः

vidyutputro durācāro rasano nāma rākṣasaḥ / sphūrjakṣetre nikuṃbhastu jāto vai brahmarākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

लोक में गमन कर जाया करता है उसको न तो कोई रोग ही होता है और उसको त मृत्यु का भय रहता है। वहां पर जरा और भूच प्यास भी नहीं सताया करती हैं ।२५। है श्रंछ मुनिगणो ! आपने जो मुझसे गान्धर्व के

English

O Brahmanas, lice, nits etc are born of the bodies moistened by sweat. The creatures called U£ana are born of the dirt and residue of human sweat.

अध्याय ४५

श्लोक 96

वातपुत्रो विरोधस्तु तथा यस्य जनातकः ।व्याघ्र पुत्रो निरानन्दः क्रतूनां विघ्नकारकः

vātaputro virodhastu tathā yasya janātakaḥ / vyāghra putro nirānandaḥ kratūnāṃ vighnakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

तानाश्चकोनपंचा शदित्येतत्स्वरमंडलम् ॥२€

English

There are many groups of ants of different species; there are worms with many feet; there are varieties of products of conchs and stones smaller than pms.

अध्याय ४५

श्लोक 97

सर्वस्य चान्वये जाता पूराः सर्पाश्च राक्षसाः ।यातुधानाः परिक्रान्ता ब्रह्म धानान्निबोधत

sarvasya cānvaye jātā pūrāḥ sarpāśca rākṣasāḥ / yātudhānāḥ parikrāntā brahma dhānānnibodhata

हिन्दी अर्थ

तस्याः कालायनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः ।

English

These and others are the numerous groups of earthly (creatures) bom of sweat. Many of these creatijres are bom of waters heated by the sun etc. as well as from rain.

अध्याय ४५

श्लोक 98

यज्ञापेतो धृतिः क्षेमो ब्रह्मपेतश्च यज्ञहा ।श्वात्ॐऽबुकः केलिसर्पौं ब्रह्मधानात्मजा नव

yajñāpeto dhṛtiḥ kṣemo brahmapetaśca yajñahā / śvātoṃ'bukaḥ kelisarpauṃ brahmadhānātmajā nava

हिन्दी अर्थ

अग्नि च पौषा वे देव इष्ट्वा कांच यथाक्रम:

English

The creatures Naladas (? varieties of shrimps) of many feet arc the worms born of the water stagnating near the roots of the Kasa grass. They are stated to be of three kinds — Simhalas, Romalas (hairy) and Picchilas (Slimy).

अध्याय ४५

श्लोक 99

स्वसारो ब्रह्मराक्षस्यस्तेषां चेमाः सुदारुणाः ।रक्तकर्णी महाजिह्वा क्षमा चेष्टापहारिणी

svasāro brahmarākṣasyasteṣāṃ cemāḥ sudāruṇāḥ / raktakarṇī mahājihvā kṣamā ceṣṭāpahāriṇī

हिन्दी अर्थ

मध्यमग्रामिकाख्याता पड्जग्रामा निबोधत ।

English

These and other groups and species are remembered as born of water as well as sweat. Similarly, worms are bom from the pods of black gram and green gram and other pulses.

अध्याय ४५

श्लोक 100

एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः ।इत्येते राक्षसाः क्रान्ता यक्षस्यविनिबोधत

etāsāmanvaye jātāḥ pṛthivyāṃ brahmarākṣasāḥ / ityete rākṣasāḥ krāntā yakṣasyavinibodhata

हिन्दी अर्थ

गांधारग्रामिका श्यामा कीतिमाना निबोधत

English

Creatures arc born of horses etc. and poisons etc. If cowdung is put (into pits etc) and left there for many days creatures are born of it.

अध्याय ४५

श्लोक 101

चकमे सरसं यक्षः पञ्चचूडां क्रतुस्थलाम् ।तल्लिप्सुश्चिन्तयानः स देवोद्यानानि मार्गते

cakame sarasaṃ yakṣaḥ pañcacūḍāṃ kratusthalām / tallipsuścintayānaḥ sa devodyānāni mārgate

हिन्दी अर्थ

सात तो स्वर होते हैं-तीन ग्राम हैं और इबकीस मूच्छंनाए' होती हैं। और तान उनचास हैं--यह सम्पूर्ण स्वर मण्डल होता है।२६। सात स्वरों के नाम बताये जाते हैं-पड्ज-ऋषभ-गान्धार मध्यम-घैवत और निषाद ये सात स्वर हैं ।३०। सौबीरा-मध्यमा और हरिणा--ये तीन ग्राम

English

Worms are born, O Brahmanas, wholly from timber and wooden logs. Scorpions are born of dry cowdung, produced by sweat.

अध्याय ४५

श्लोक 102

वैभ्राजं सुरभिं चैव तथा चैत्ररथं च यत् ।विशोकं सुमनं चैव नन्दनं च वनोत्तमम्

vaibhrājaṃ surabhiṃ caiva tathā caitrarathaṃ ca yat / viśokaṃ sumanaṃ caiva nandanaṃ ca vanottamam

हिन्दी अर्थ

ह।३१। उसके कालायनोपेता चतुर्या शुद्ध मध्यमा है। है देव ! क्रमानुसार नब्ति-पौषा और कांच ये देखकर होती हैं ।३२। ये मध्य ग्रामिका कही गयी है। अब षड्ज ग्रामा को समझ लोजिए । उत्तर -मन्द्रा-रजनी और वाचो-

English

Offsprings of mosquitoes and black bees generally live in stagnating water and slushy mud.

अध्याय ४५

श्लोक 103

बहूनि रमणीयानि मार्गते जातलालसः ।दृष्ट्वा तां नन्दने सो ऽथ अप्सरोभिः सहासिनीम्

bahūni ramaṇīyāni mārgate jātalālasaḥ / dṛṣṭvā tāṃ nandane so 'tha apsarobhiḥ sahāsinīm

हिन्दी अर्थ

गान्धारग्रामिका-श्यामा अब कीत्तिमाना होती है उसको समझलों

English

Clusters of seven varieties of nits (? Puttikd-Putra sap takas) are born of cows. ( Defective text). Vyalas (? serpents) arc remembered as Manicchedas (?). Thus insects produced from foetus with no enveloping membrane have been recounted.

अध्याय ४५

श्लोक 104

नोपायं विन्दते तत्र तस्या लाभाय चिन्तयन् ।दूषितः स्वेन रूपेण कर्मणा चैव दूषितः

nopāyaṃ vindate tatra tasyā lābhāya cintayan / dūṣitaḥ svena rūpeṇa karmaṇā caiva dūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्निष्टोम-माद्य-द्वितोय वाजयिक-यवरातसूया-षक्चवत्-सुवर्णक है

English

These scions of the family ofKasyapa consisting of the mobile and immobile beings, have been explained. The whole universe is stretched (i.e. thickly covered) with their sons and grandsons.

अध्याय ४५

श्लोक 105

ममोद्विजन्ति हिंस्रस्य तथाभूतानि सर्वशः ।तत्कथं नाम चार्वगीं प्राप्नुयामहमङ्गनाम्

mamodvijanti hiṃsrasya tathābhūtāni sarvaśaḥ / tatkathaṃ nāma cārvagīṃ prāpnuyāmahamaṅganām

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनंतरम् ।

English

This part of a section of creation has been mentioned by me. The Creative activity pertaining to Marlci's son (i.e. Kasyapa) has been succinctly recounted to you.

अध्याय ४५

श्लोक 106

दृष्ट्वोपायं ततः सो ऽथ शीघ्रकारी व्यवर्त्तयत् ।कृत्वा रूपं वसुरुचेर्गन्धर्वस्य च गुह्यकः

dṛṣṭvopāyaṃ tataḥ so 'tha śīghrakārī vyavarttayat / kṛtvā rūpaṃ vasurucergandharvasya ca guhyakaḥ

हिन्दी अर्थ

पदकांतमृगक्रांतं विष्णुक्रांतमनोहरा ।

English

Arista habitually indulged in singing. Kha£a habit- ually followed cruel pursuits. Kadru was habitually fiery in temper (and indulged in angry outbursts). Krodha habitually engaged herself in cleanliness.

अध्याय ४५

श्लोक 107

ततः सो ऽप्सरसां मध्ये ता जचग्राह क्रतुस्थलाम् ।बुद्ध्वा वसुरुचिं तं सा भावेनैवाभ्यावर्त्तत

tataḥ so 'psarasāṃ madhye tā jacagrāha kratusthalām / buddhvā vasuruciṃ taṃ sā bhāvenaivābhyāvarttata

हिन्दी अर्थ

सूर्यकांतधरेण्येव संतकोकिलविश्र त: ।

English

They were Devas, Asuras, Gandharvas, Yak$as, R&k?asas, serpents, Pisacas, animals, deer birds and creepers.

अध्याय ४५

श्लोक 108

संभूतः स तया सार्द्धं दृश्यमानो ऽप्सरोगणैः ।जगाम मैथुनं यक्षः पुत्रार्थं स तया सह

saṃbhūtaḥ sa tayā sārddhaṃ dṛśyamāno 'psarogaṇaiḥ / jagāma maithunaṃ yakṣaḥ putrārthaṃ sa tayā saha

हिन्दी अर्थ

अलंबुषेमथो विष्णुवेणवरावुभी

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 109

दृश्यमानो ऽप्सरो लिप्सुः शङ्कां नैव चकार सः ।ततः संसिद्धकारणः सद्यो जातः सुतस्तु वै

dṛśyamāno 'psaro lipsuḥ śaṅkāṃ naiva cakāra saḥ / tataḥ saṃsiddhakāraṇaḥ sadyo jātaḥ sutastu vai

हिन्दी अर्थ

६६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 110

उछ्रयात्परिणाहेन सद्यो वृद्धः श्रिया ज्वलन् ।राजाहमिति नाभिर्हि पितरं सो ऽभ्यवादयत्

uchrayātpariṇāhena sadyo vṛddhaḥ śriyā jvalan / rājāhamiti nābhirhi pitaraṃ so 'bhyavādayat

हिन्दी अर्थ

अलंद्सेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 111

भवान् रजतनाभेति पिता तं प्रत्युवाच ह ।मात्रानुरूपो रूपेम पितुर्वीर्येणजायते

bhavān rajatanābheti pitā taṃ pratyuvāca ha / mātrānurūpo rūpema piturvīryeṇajāyate

हिन्दी अर्थ

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रिय:।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 112

जाते तस्मिन्कुमारे तु स्वरुपं प्रयपद्यत ।स्वरूपं प्रतिपद्यन्ते गूहन्तो यक्षराक्षसाः

jāte tasminkumāre tu svarupaṃ prayapadyata / svarūpaṃ pratipadyante gūhanto yakṣarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

सक्त गौसवना ओर महावृष्टिकता अष्टमा है और प्रह्मदान नवग है। इसके अनन्तर प्राजापत्य है । नागयक्षाश्रय बिद्वाच और तदुगोत्तर तथा है ।३६। पदकरान्त-मृगक्रान्त-विषणुङ्रान्त-मनोहरा । सूर्यकान्त धरेण्या-सन्त कोकिलविश्रू त है तेनवा नित्यपवशपिशा चा-अतोवनही -सावित्र-अधं सावित्र

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 113

सुप्ता म्रियन्तः क्रुद्धाश्च भीतास्ते हर्षितास्तथा ।ततो ऽब्रवीत्सो ऽप्सरसं स्मयमानस्तु गुह्यकः

suptā mriyantaḥ kruddhāśca bhītāste harṣitāstathā / tato 'bravītso 'psarasaṃ smayamānastu guhyakaḥ

हिन्दी अर्थ

और सबंतोभद् है ।३७-३०। मनोहर-अधात्र्य और गन्धर्वानृपत है । अलम्वु- दष्ट-विष्गु और वंणवर ये दो हैं ।३६। सागरा विजय ओर सर्वशूत मनोहर- हृतोत्वृष्-सकस्ध और प्रिय जान लेना चाहिए ।४०। जो मनोहर अधाश््य तथा गन्बर्वानृपत है । अलम्बुषेष्ट की और नारद प्रिय है ।४१। नगरातान-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 114

गृहं मे गच्छ भद्रं ते सपुत्रा त्वं वरानने ।इत्युक्त्वा सहसा तत्र दृष्ट्वा स्वं रूपमास्थितम्

gṛhaṃ me gaccha bhadraṃ te saputrā tvaṃ varānane / ityuktvā sahasā tatra dṛṣṭvā svaṃ rūpamāsthitam

हिन्दी अर्थ

प्रिय भीमसेन के द्वारा कहा गया है । बिकलोपनीत बिनता श्री नाम वाला भागंब को प्रिय है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 115

विभ्रान्ताः प्रद्रुताः सर्वाः समेत्याप्सरसस्तदा ।गच्छन्तीमन्वगच्छत्तां पुत्रस्तप्तां त्वयन्शिरा

vibhrāntāḥ pradrutāḥ sarvāḥ sametyāpsarasastadā / gacchantīmanvagacchattāṃ putrastaptāṃ tvayanśirā

हिन्दी अर्थ

ससीवीरां सुसोबीरा ब्रह्मणो हयुपगीयते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 116

गन्धर्वाप्सरसां मध्ये नयित्वा स न्यवर्त्तत ।तां च दृष्ट्वा समुत्पत्तिं यक्षस्याप्सरसां गणाः

gandharvāpsarasāṃ madhye nayitvā sa nyavarttata / tāṃ ca dṛṣṭvā samutpattiṃ yakṣasyāpsarasāṃ gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 117

यक्षाणां तु जनित्री त्वं इत्यूचुस्तां क्रतुस्थलाम् ।जगाम सह पुत्रेण ततो यक्षः स्वमालयम्

yakṣāṇāṃ tu janitrī tvaṃ ityūcustāṃ kratusthalām / jagāma saha putreṇa tato yakṣaḥ svamālayam

हिन्दी अर्थ

मूछ ना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदेवतम् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 118

न्यग्रोधो रोहिणो नाम्ना शेरते तत्र गुह्यकाः ।तस्मिन्निवासो यक्षाणां न्यग्रोधे रोहिणे स्मृतः

nyagrodho rohiṇo nāmnā śerate tatra guhyakāḥ / tasminnivāso yakṣāṇāṃ nyagrodhe rohiṇe smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

करोपनीता विवृताबनुद्रि: स्वरमंडले

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 119

यक्षो रजतनाभश्च गुह्यकानां पितामहः ।अनुह्रादस्य दैत्यस्य भद्रां मणिवरां सुताम्

yakṣo rajatanābhaśca guhyakānāṃ pitāmahaḥ / anuhrādasya daityasya bhadrāṃ maṇivarāṃ sutām

हिन्दी अर्थ

साकलोपनता तस्मान्मनुतस्यान्नहैवत: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 120

उपयेमे ऽनवद्याङ्गीं तस्यां मणिवरो वशी ।जज्ञे सा मणिभद्रं च शक्रतुल्यपराक्रममम्

upayeme 'navadyāṅgīṃ tasyāṃ maṇivaro vaśī / jajñe sā maṇibhadraṃ ca śakratulyaparākramamam

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तस्मान्मृगा मार्गीमृऽगेद्रोस्याधिदेवता ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 121

तयोः पत्न्यौ भगिन्यौ च क्रतुस्थस्यात्मजे शुभे ।नाम्ना पुण्यजनी चैव तथा देवजनी च या

tayoḥ patnyau bhaginyau ca kratusthasyātmaje śubhe / nāmnā puṇyajanī caiva tathā devajanī ca yā

हिन्दी अर्थ

सावाश्रमसमाद्यम्ना अनेकापोरुपान खान्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 122

विजज्ञे पणिभद्रातु पुत्रान्पुण्यजनी शुभा ।सिद्धार्थं सूर्यतेजश्च सुमनं नन्दनं तथा

vijajñe paṇibhadrātu putrānpuṇyajanī śubhā / siddhārthaṃ sūryatejaśca sumanaṃ nandanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तानि उतरतद्रांसपदगदेवतकं बिदुः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 123

मण्डूकं रुचकं चैव मणिमन्तं वसुं तथा ।सर्वानुभूतं शङ्खं च पिङ्गाक्षं भीरुमेव च

maṇḍūkaṃ rucakaṃ caiva maṇimantaṃ vasuṃ tathā / sarvānubhūtaṃ śaṅkhaṃ ca piṅgākṣaṃ bhīrumeva ca

हिन्दी अर्थ

तमोदुत्त रमंद्रोयदेवतास्याध्रुबेत च

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 124

असोमं दूरसोमं च पद्मं चन्द्रप्रभं तथा ।मेघवर्णं सुभद्रं च प्रद्योतं च महाद्युतिम्

asomaṃ dūrasomaṃ ca padmaṃ candraprabhaṃ tathā / meghavarṇaṃ subhadraṃ ca pradyotaṃ ca mahādyutim

हिन्दी अर्थ

यहाँ पर चतुर्द और पञ्चदश की नारद इच्छा किया करते हैं? ससोबीरा ओर सुसोदीरा ब्रह्माजी की उपगीत की आती हैं।४३। और उत्तरादि स्वर है । ब्रह्मा तीन देवता हैं । हरि देश में समुत्पन्ना हरिण की हुई बी ।४४। जो मूच्छ ना हरिणा है वे इस चन्द्रकी अधिदेवत हैं। निवृत्ति

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 125

द्युति मन्तं केतुमन्तं दर्शनीयं सुदर्शनम् ।चत्वारो विंशतिश्चैव पुत्राः पुण्यजनीभवाः

dyuti mantaṃ ketumantaṃ darśanīyaṃ sudarśanam / catvāro viṃśatiścaiva putrāḥ puṇyajanībhavāḥ

हिन्दी अर्थ

में करोपनोत स्वरमण्डल में अनुद्रि है । ४५५ साकलोपनता है इसलिये मत उसका अस्नदेवत है । मनुदेशा समुत्पन्ना मूच्छंना आत्मा से शुद्ध है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 126

जज्ञिरे मणिभद्रस्य सर्वे ते पुण्यलक्षणाः ।तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यक्षाः पुण्यजनाः शुभाः

jajñire maṇibhadrasya sarve te puṇyalakṣaṇāḥ / teṣāṃ putrāśca pautrāśca yakṣāḥ puṇyajanāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

इससे मृगामार्गी मृगेर्त्र इसका अधिदेवता है । बह अनेक पोश्वा नखों को समुद्य,म्ना है ।४७। यह मूच्छ ना योजना रजसारजनोत से होतो है । उनको उत्तरमद्रांस सपद्ग देवत जाननो चाहिए ।४। इस कारण से जब तक उत्त- रता हो तब तक इस स्वायम जानना चाहिए । इस देयता तमोदुत्तर मन्द्रोम

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 127

विजज्ञे वै देवजनी पुत्रान्मणिवराञ्छुभा ।पूर्णभद्रं हैमवन्तं मणिमन्त्रविवर्द्धनौ

vijajñe vai devajanī putrānmaṇivarāñchubhā / pūrṇabhadraṃ haimavantaṃ maṇimantravivarddhanau

हिन्दी अर्थ

निश्चित रूप से समझना चाहिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 128

कुसुं चरं पिशङ्गं च स्थूलकर्णं महामुदम् ।स्वेतं च विमलं चैव पुष्पदन्तं चयावहम्

kusuṃ caraṃ piśaṅgaṃ ca sthūlakarṇaṃ mahāmudam / svetaṃ ca vimalaṃ caiva puṣpadantaṃ cayāvaham

हिन्दी अर्थ

स्यादिजमूछ नाहयेच पितर: श्राद्धदेवताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 129

पद्मवर्णं सुचन्द्रं च पक्षञ्च बलकं तथा ।कुमुदाक्षं सुकमलं वर्द्धमानं तथा हितम्

padmavarṇaṃ sucandraṃ ca pakṣañca balakaṃ tathā / kumudākṣaṃ sukamalaṃ varddhamānaṃ tathā hitam

हिन्दी अर्थ

उपैति तस्मान्न जञानोयाच्छद्यच्छिकरासभाः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 130

पद्मनाभं सुगन्धं च सुवीरं विजयं कृतम् ।पूर्ममासं हिरण्याक्षं सारणं चैव मानसम्

padmanābhaṃ sugandhaṃ ca suvīraṃ vijayaṃ kṛtam / pūrmamāsaṃ hiraṇyākṣaṃ sāraṇaṃ caiva mānasam

हिन्दी अर्थ

पक्षिणां मूछं नाः शरुत्वा पक्ोका सूछ ना: स्मृताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 131

पुत्रा मणिवरस्यैते यक्षा वै गुह्यकाः स्मृताः ।सुरुपाश्च सुवेषाश्च स्रग्विणः प्रियदर्शनाः

putrā maṇivarasyaite yakṣā vai guhyakāḥ smṛtāḥ / surupāśca suveṣāśca sragviṇaḥ priyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

अपामदुत्तरत्ब होने से अवधेवत का उत्तरायण हैं। यह इजमूच्छना है और पितर श्राद्ध देवता होते हैं।५०। शुद्ध षड्ज स्वर करके जिससे अग्नि महृधि हैं। इससे प्राप्त होता है अतः शुद्धयच्छिकरा सभा नहीं जानती चाहिए ।५१। ये इतनी मूच्छना करके जिममें जैसा भी भाव हो । पक्षियों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 132

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ।खशायास्त्वपरे पुत्रा राक्षसाः कामरूपिणः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ / khaśāyāstvapare putrā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

की मुच्छना का श्रवण करके पक्षी का मूच्छ ता कहो गयी है। नानाहष्टि विषा गीता वडवा त्रिविद होती हैं ५२-५३

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 133

तेषां यथा प्रधानान्वै वर्ण्यमा नान्निबोधत ।लालाविः क्रथनो भीमः सुमाली मधुरेव च

teṣāṃ yathā pradhānānvai varṇyamā nānnibodhata / lālāviḥ krathano bhīmaḥ sumālī madhureva ca

हिन्दी अर्थ

विख्यातान्वे अलंकारांस्तन्मे निगदतः "णु

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 134

विस्फूर्जनो बृहज्जिह्वो मातङ्गो धूम्रितस्तथा ।चन्द्रार्कभीकरो बुध्नः कपिलोमा प्रहासकः

visphūrjano bṛhajjihvo mātaṅgo dhūmritastathā / candrārkabhīkaro budhnaḥ kapilomā prahāsakaḥ

हिन्दी अर्थ

६८ ब्रह्माण्ड पुराण अलंकारास्तु वक्तव्या: स्वैः स्वैवंणे: प्रहेतव: । संस्थानयोगंश्र॒ तथा सदा नाट्याद्यवेक्षया

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 135

पीडापरस्त्रिनाभश्च वक्राक्षश्च निशाचरः ।त्रिशिराः शतदंष्ट्रश्च तुण्डकोशश्च राक्षसः

pīḍāparastrinābhaśca vakrākṣaśca niśācaraḥ / triśirāḥ śatadaṃṣṭraśca tuṇḍakośaśca rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

वाक्यार्थपदयोगार्थरलंकारेश्च पूरणम् । पदानि गीतकस्याहु: पुरस्तात्पृष्टतोऽ वा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 136

अश्वश्चाकंपनश्चैव दुर्मुखश्च निशाचरः ।इत्येते राक्षसवारा विक्रान्ता गणरूपिमः

aśvaścākaṃpanaścaiva durmukhaśca niśācaraḥ / ityete rākṣasavārā vikrāntā gaṇarūpimaḥ

हिन्दी अर्थ

विकह्पमष्टधा चेव देवा: षोडशधा विदुः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 137

सर्वलोकचरास्ते तु त्रिदशानां समक्रमाः ।सप्त चान्या दुहितरस्ताः शृणुध्वं यथाक्रमम्

sarvalokacarāste tu tridaśānāṃ samakramāḥ / sapta cānyā duhitarastāḥ śṛṇudhvaṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

श्री सूतजी ने कहा--मैं अपने पूर्व में होने वाले आवायों के मत को समझ कर क्रम से आरम्भ से अन्त तक बताऊँगा जो भी अलंकार परम प्रसिद्ध हैं उनको मुझ से आप लोग अब श्रवण कीजिए ।१। जो अपने-अपने बर्णो से प्रकृष्ट हेतुओं वाले हैं वे ही अलंकार बताने चाहिए । और जो नादय

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 138

यासां च यः प्रजासर्गो येन चोत्पादिता गणाः ।आलंबा उत्कचोत्कृष्टा निरृता कपिला शिवा

yāsāṃ ca yaḥ prajāsargo yena cotpāditā gaṇāḥ / ālaṃbā utkacotkṛṣṭā nirṛtā kapilā śivā

हिन्दी अर्थ

आदि के अवेक्षण से संस्थान योगों से सदा समन्वित हुआ करते हैं।२। जहाँ पर वाक्य-अथं-पद-योग-अथं ओर जलकारों से पूति होती है वे गीत के पद आगे अथवा पीछे कहे गये हैं ।३। स्वातोनित्रीनर-नीड्डीमनः कण्ठ और

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 139

केशिनी च महाभागा भगिन्यः सप्त याः स्मृताः ।ताभ्यो लोकनिकायस्य हन्तारो युद्धदुर्मदाः

keśinī ca mahābhāgā bhaginyaḥ sapta yāḥ smṛtāḥ / tābhyo lokanikāyasya hantāro yuddhadurmadāḥ

हिन्दी अर्थ

शिर में स्थित-इन तीन स्थानों में जो विधि है बहो उत्तम होती है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 140

उदीर्णा राक्षसगणा इमे चोत्पादिताः शुभाः ।आलंबेयो गणः क्रूर औत्कचेयो गणस्तथा

udīrṇā rākṣasagaṇā ime cotpāditāḥ śubhāḥ / ālaṃbeyo gaṇaḥ krūra autkaceyo gaṇastathā

हिन्दी अर्थ

प्रकृति में चार वर्ण हैं और प्रविचार के चार-प्रकार के हैं। आठ प्रकार से

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 141

तथौ त्कार्ष्टेयशैवेयौ रक्षसां ह्युत्तमा गणाः ।तथैव नैरृतो नाम त्र्यंबकानुचरेण ह

tathau tkārṣṭeyaśaiveyau rakṣasāṃ hyuttamā gaṇāḥ / tathaiva nairṛto nāma tryaṃbakānucareṇa ha

हिन्दी अर्थ

विकल्प है । इसको देव १६ प्रकार का जानते हैं।५। वर्ण प्रसंचारी सृजन किया गया है । तीसरा अवरोहण होता है । चौथा आरोहण है--इस तरह से वर्णों के ज्ञाता वर्ण को जानते हैं ।६। वहाँ पर संचर स्थायी है और संचर तो चर होगया है । जो अवरोह वर्ण हैं उनका अवरोह विनिदिष्ट करना

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 142

उत्पादितः प्रजाकर्गे गणेश्वरवरेण तु ।विक्रान्ताः शौर्यसंपन्ना नैरृता देवराक्षसाः

utpāditaḥ prajākarge gaṇeśvaravareṇa tu / vikrāntāḥ śauryasaṃpannā nairṛtā devarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

एतेषामेव वर्णानामलंकारान्निबोधत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 143

येषामधिपतिर्युक्तो नाम्ना ख्यातो विरूपकः ।तेषां गणशतानीका उद्धतानां महात्मनाम्

yeṣāmadhipatiryukto nāmnā khyāto virūpakaḥ / teṣāṃ gaṇaśatānīkā uddhatānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

अलंकारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजन: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 144

प्रायेणानुचरन्त्येते शङ्करं जगतः प्रभुम् ।दैत्यराजेन कुम्भेन महाकाया महात्मना

prāyeṇānucarantyete śaṅkaraṃ jagataḥ prabhum / daityarājena kumbhena mahākāyā mahātmanā

हिन्दी अर्थ

आवत्त स्माक्रमोत्वाक्षौ वेकार्या परिमाणतः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 145

उत्पादिता महावीर्या महाबलपराक्रमाः ।कापिलेया महावीर्या उदीर्णा दैत्यराक्षसाः

utpāditā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ / kāpileyā mahāvīryā udīrṇā daityarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वेन स्वे कातरे जातकलामरिनितरेपि

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 146

कपिलेन च यक्षेण केशिन्यां ह्यपरे जनाः ।उत्पादिता बलावता उदीर्णा यक्षराक्षसाः

kapilena ca yakṣeṇa keśinyāṃ hyapare janāḥ / utpāditā balāvatā udīrṇā yakṣarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 147

केशिनी दुहिता चैव नीला या श्रुद्रराक्षसी ।आलंबेयेन जनिता नैकाः सुरसिकेन हि

keśinī duhitā caiva nīlā yā śrudrarākṣasī / ālaṃbeyena janitā naikāḥ surasikena hi

हिन्दी अर्थ

वों के ज्ञाता विद्वदुगण आरोहण वर्णों को आरोहण से ज्ञात किया ज्ञात किया करते हैं। इन्हीं बर्णो के अलंकारों को समझ लीजिए ।७। अलं- कार चार हैं-पापनो-क्रेम-रोजन ओर प्रमाद का अप्रमाद-इनका लक्षण बताऊंगा ।९। विस्वर और अ कला स्थान दो--एकतर में आगत-आवत्त

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 148

नैला इति समाख्याता दुर्जया घोरविक्रमाः ।चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां तत्र ते देवलौकिकाः

nailā iti samākhyātā durjayā ghoravikramāḥ / caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatra te devalaukikāḥ

हिन्दी अर्थ

का अक्रम आक्षी ओर परिमाण से वेकायं हैं ।१०। कुमार को संमर समश्षिए और द्विस्तर बामन को गत है । यह ही एक का है फिर एक कुलाधिक केसे होता है।११। अपने से अपने कातर में जात कलाको अग्नितरेषित कहा है। उसका विद्वान् उसमें ही निष्टप्त स्वर मे वृद्धि समझ नेवे ।१२। स्येन तो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 149

बहुत्वाच्चैवसर्गस्य तेषां वक्तुं न शक्यते ।तस्यास्त्वपि च नीलाया विकचा नाम राक्षसी

bahutvāccaivasargasya teṣāṃ vaktuṃ na śakyate / tasyāstvapi ca nīlāyā vikacā nāma rākṣasī

हिन्दी अर्थ

दूसरा हाथ है और उत्तर कमलाकल होता है । फिर विदुर में प्रमाण घस बिन्दु नहीं होता है।१३। तभी बर्णो की कला करनी चाहिए जन नुः स्थापित होवे । विपर्यय का रोपी होती है जिसको मेरी घटी कहा करते हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 150

दुहिता सुताश्च विकया महा सत्त्वपराक्रमाः ।विरूपकेन तस्यां वै नैरृतेन इह प्रजाः

duhitā sutāśca vikayā mahā sattvaparākramāḥ / virūpakena tasyāṃ vai nairṛtena iha prajāḥ

हिन्दी अर्थ

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्वडूजत: परमः स्वर: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 151

उत्पादिताः सुघोराश्च शृणु तास्त्वनुपूर्वशः ।दंष्ट्राकराला विकृता महाकर्णा महोदराः

utpāditāḥ sughorāśca śṛṇu tāstvanupūrvaśaḥ / daṃṣṭrākarālā vikṛtā mahākarṇā mahodarāḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षेपस्कंदनाकायं काकस्योपचपृष्कलम

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 152

हारका भीषकाश्चैव तथैव क्लामकाः परे ।रेरवाकाः पिशाचाश्च वाहकास्त्रासकाः परे

hārakā bhīṣakāścaiva tathaiva klāmakāḥ pare / reravākāḥ piśācāśca vāhakāstrāsakāḥ pare

हिन्दी अर्थ

संतारी तौनुसर्वाय्यौ कार्य वा कारणं तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 153

भूमिराक्षसका ह्येते मन्दाः परुपविक्रमाः ।चरन्त्यदृष्टपूर्वास्तु नानाकारा ह्यनेकशः

bhūmirākṣasakā hyete mandāḥ parupavikramāḥ / carantyadṛṣṭapūrvāstu nānākārā hyanekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

७० ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 154

उत्कृष्टबलसत्त्वा ये तेषां वैखेचराः स्मृताः ।लक्षमात्रेण चाकाशं स्वल्पात्स्वल्पं चरन्ति वै

utkṛṣṭabalasattvā ye teṣāṃ vaikhecarāḥ smṛtāḥ / lakṣamātreṇa cākāśaṃ svalpātsvalpaṃ caranti vai

हिन्दी अर्थ

दादशे च कलास्थानामेकांतरगतस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 155

एतैर्व्याप्तमिदं विश्वं शतशो ऽथ सहस्रशः ।भूमिराक्षसकैः सर्वैरनेकैः क्षुद्रराक्षसैः

etairvyāptamidaṃ viśvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ / bhūmirākṣasakaiḥ sarvairanekaiḥ kṣudrarākṣasaiḥ

हिन्दी अर्थ

ऐखोल्लिखितमलकारमेव स्वरसमन्विता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 156

नानाप्रकारैराक्रान्ता नाना देशाः समन्ततः ।समासाभिहिताश्चैवह्यष्टौ राक्षसमातरः

nānāprakārairākrāntā nānā deśāḥ samantataḥ / samāsābhihitāścaivahyaṣṭau rākṣasamātaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरस्वरवहुग्रामकाप्रयोष्टनृपत्कला ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 157

अष्टौ विभागा ह्येषां हि व्याख्याता अनुपूर्वशः ।भद्रका निकराः केचिदज्ञनिष्पत्तिहेतुकाः

aṣṭau vibhāgā hyeṣāṃ hi vyākhyātā anupūrvaśaḥ / bhadrakā nikarāḥ kecidajñaniṣpattihetukāḥ

हिन्दी अर्थ

एकांतरं च ह्येतेवेतमेवस्वरसत्तमः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 158

सहस्रशतसंख्याता मर्त्य लोकविचारिणः ।पूतरा मातृसामान्यास्तथा भूतभयङ्कराः

sahasraśatasaṃkhyātā martya lokavicāriṇaḥ / pūtarā mātṛsāmānyāstathā bhūtabhayaṅkarāḥ

हिन्दी अर्थ

अलंकारा भवंत्येते त्रिशदर वेः प्रकीत्तिता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 159

बालानां मानुषे लोके ग्रहा मरणहेतुकाः ।स्कन्दग्रहादयो हास्या आपकास्त्रासकादयः

bālānāṃ mānuṣe loke grahā maraṇahetukāḥ / skandagrahādayo hāsyā āpakāstrāsakādayaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोत्तर स्वर तो षड्ज से परम स्वर होता है । अक्षेप स्कन्दना कार्य काक क। उपच पुष्कल है ।१४। वे दोनों अनुसर्वाय्प संतार हैं अथवा कार्य तथा कारण है । आक्षिप्त अवरोही था तथा प्रोक्षमद्य होता है ।१६। और द्वादण में कलास्थों का उसी भाँति एकान्तर गत होता है । प्रे्ोहिलखित

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 160

कौमारास्ते तु विज्ञेया बालानां गृहवृत्तयः ।स्कन्दग्रहविशेषाणां मायिकानां तथैव च

kaumārāste tu vijñeyā bālānāṃ gṛhavṛttayaḥ / skandagrahaviśeṣāṇāṃ māyikānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अलंकार एक स्वर से ममभ्वित है ।१७। स्वर-स्यर 9 हु प्राम का प्रयोष्ट- मुपरकला और कला के द्वारा प्रक्षिप्त ही उपादानारय होता है ।१८। दिकथ अथवा अवथाभून भाषित जहाँ पर कहा जागा करता है । उच्चर से विश्व- रारूढा तथा आयाष्ट स्वरा हो ।१६। अवरोहण से वाप होता है और निश्चय

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 161

पूतना नाम भूतानां ये च लोकविनायकाः ।एवं गणसहस्राणि चरन्ति पृथिवीमिमाम्

pūtanā nāma bhūtānāṃ ye ca lokavināyakāḥ / evaṃ gaṇasahasrāṇi caranti pṛthivīmimām

हिन्दी अर्थ

ही नार से होता है भौर एकान्तर एतेबैत ही स्वर संतय होता है। अर्थात् श्रेष्ठ स्वर होता है ।२०। और यह मश्िप्रच्छेद नाम वाला चतुष्कल गण कहा गया है । ये अल कार होते हैं जो देओं के द्वारा तीस कहे गये हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 162

यक्षाः पुण्यजना नामपूर्णभद्राश्च ये स्मृताः ।यक्षाणां राक्षसानां च पौलस्त्यागस्तयश्च ये

yakṣāḥ puṇyajanā nāmapūrṇabhadrāśca ye smṛtāḥ / yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca paulastyāgastayaśca ye

हिन्दी अर्थ

संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 163

नैरृतानां च सर्वेषां राजभूदलकाधिपः ।यक्षादृष्ट्या पिबन्तीह नॄणां मांसमसृग्वसे

nairṛtānāṃ ca sarveṣāṃ rājabhūdalakādhipaḥ / yakṣādṛṣṭyā pibantīha nṝṇāṃ māṃsamasṛgvase

हिन्दी अर्थ

चतुविघ्रमिदं ज्ञे यमलंकारप्रयोजनम् ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 164

रक्षांस्यनुप्रवेशेन पिशाचैः परिपीडनैः ।सर्वलक्षणसंपन्नाः समामैश्चापि दैवतैः

rakṣāṃsyanupraveśena piśācaiḥ paripīḍanaiḥ / sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ samāmaiścāpi daivataiḥ

हिन्दी अर्थ

यथात्मनो ह्यलंकारो विपर्यस्तो विगहितः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 165

भास्वरा बलवन्तश्च ईश्वराः कामरूपिणः ।अनाभिभाव्या विक्रान्ताः सर्वलोकनमस्कृताः

bhāsvarā balavantaśca īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ / anābhibhāvyā vikrāntāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णस्य चैवालंकारो विभूषा ह्यात्मसंभवः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 166

सूक्ष्माश्चौजस्विनोमेध्या वरदा याज्ञिकाश्च वै ।देवानां लक्षणं ह्येतदसुराणां तथैव च

sūkṣmāścaujasvinomedhyā varadā yājñikāśca vai / devānāṃ lakṣaṇaṃ hyetadasurāṇāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

एवमेवाद्यलंकारे विपयंस्तो विगहिँतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 167

हीना देवैस्त्रिभिः पादैर्गन्धर्वाप्सरसः स्मृताः ।गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैर्हीना गुह्यकराक्षसाः

hīnā devaistribhiḥ pādairgandharvāpsarasaḥ smṛtāḥ / gandharvebhyastribhiḥ pādairhīnā guhyakarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियमाणोऽप्यल' कायो नागं यश्चैव दर्शयत्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 168

ऐश्वर्यहीना रक्षोभ्यः पिशाचास्त्रिगुणां पुनः ।एवन्धनेन रूपेण आयुषा च बलेन च

aiśvaryahīnā rakṣobhyaḥ piśācāstriguṇāṃ punaḥ / evandhanena rūpeṇa āyuṣā ca balena ca

हिन्दी अर्थ

लक्षणं पर्यवस्यापिवत्ति कामपिवर््तते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 169

धर्मैश्वर्येण बुद्ध्या च तपःश्रुतपराक्रमैः ।देवासुरेभ्यो हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादान्परस्परम्

dharmaiśvaryeṇa buddhyā ca tapaḥśrutaparākramaiḥ / devāsurebhyo hīyante trīṃstrīnpādānparasparam

हिन्दी अर्थ

त्रयोबिशतिशी तिस्तु विज्ञातपवदेवतम्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 170

गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः ।अतः शृणुत भद्रं वः प्रजाः क्रोधवशान्वयाः

gandharvādyāḥ piśācāntāścatasro devayonayaḥ / ataḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ prajāḥ krodhavaśānvayāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्ण स्यान प्रयोग खे--कला मात्रा के प्रमाण से सस्थान-प्रमाण-और लक्षण हैं।२२। इस तरह से चार प्रकार का यह अल कारों का प्रयोजन सम- झना चाहिए । जिस प्रकार से शरीर पर विपर्यस्त अर्थात् उचित स्थान के विपरीत अल कार बिगहित हुआ करता है ।२३। यह वर्ण को अल कृत करने

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 171

क्रोधायाः कन्यका जज्ञे द्वादशैवात्मसंभवाः ।ता भार्या पुलहस्यासन्नामतो मे निबोधत

krodhāyāḥ kanyakā jajñe dvādaśaivātmasaṃbhavāḥ / tā bhāryā pulahasyāsannāmato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

के बास्ते हैं और आत्मा में होने वाले बिषग हैं। ये नाना आभरणों के संयोग हैं जिस तरह से नारी के भूषण हुआ करते हैं ।२४। वर्ण का ही पह अल कार आत्मा की विभूषा होते हैं। अल कार का एक उचित स्थान होता है तभी बहु अल कारण किया करता है जैसे चरण में कभी कुण्डल नहीं देखा गया

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 172

मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा त्विरावती ।भूता च कपिशा दंष्ट्रा ऋषा तिर्या तथैव च

mṛgī ca mṛgamandā ca haribhadrā tvirāvatī / bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrā ṛṣā tiryā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

है और कण्ठ में रसना नहीं दिखाई दिया करती हैं ।२५। इसी प्रकार से अल कार में भी विपरोतता बुरी होती है और उसमें शोभाधायकता नहीं हुआ करती है। किया हुआ भी अव कार कोई भो शोभा नहीं दिखाता है ।२६। जिस रीति से अहृष्ट कर्तव्य मार्ग का लक्षण किया जाता है और जो

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 173

श्वेता च सरमा चैव सुरसा चेति विश्रुता ।मृग्यास्तु हरिगाः पुत्रा मृगश्चान्ये शशास्तथा

śvetā ca saramā caiva surasā ceti viśrutā / mṛgyāstu harigāḥ putrā mṛgaścānye śaśāstathā

हिन्दी अर्थ

पर्येववस्थ है उसका भी वत्तिका होती है ।२७। अव मैं यथार्थ रूप से मासो- दुभव को बतलाऊंगा । त्रयोविशति शीति अपदेवत विज्ञात है

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 174

न्यङ्कवःशरभा ये च रुरवः पृषताश्च ये ।ऋक्षाश्च मृगमन्दाया गवयाश्चापरे तथा

nyaṅkavaḥśarabhā ye ca ruravaḥ pṛṣatāśca ye / ṛkṣāśca mṛgamandāyā gavayāścāpare tathā

हिन्दी अर्थ

तयोविंभागो देवानां लावण्ये मागंसंस्थितः ॥२€

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 175

महिषोष्ट्रवराहश्च खड्गा गौरमुखास्तथा ।हर्य्या स्तु हरयः पुत्रा गोलाङ्गूलास्तरक्षवः

mahiṣoṣṭravarāhaśca khaḍgā gauramukhāstathā / haryyā stu harayaḥ putrā golāṅgūlāstarakṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

गांधारसेतुगीयन्ते वरोमङ्भगवानि च ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 176

वानराः किन्नराश्चैव मायुः किंपुरुषास्तथा ।सिंहाव्याघ्राश्च नीलाश्चद्वीपिनः क्रोधिताधराः

vānarāḥ kinnarāścaiva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā / siṃhāvyāghrāśca nīlāścadvīpinaḥ krodhitādharāḥ

हिन्दी अर्थ

७२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 177

सर्पाश्चाजगरा ग्राहा मार्जारा मूषिकाः परे ।मण्डूका नकुलाश्चैव वल्कका वनगोचराः

sarpāścājagarā grāhā mārjārā mūṣikāḥ pare / maṇḍūkā nakulāścaiva valkakā vanagocarāḥ

हिन्दी अर्थ

पड्जषंभश्वा जानीमो मद्रकेष्वेवनांतरे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 178

हंसं तु प्रथमं जज्ञे पुलहस्य वरं शुभा ।रणचन्द्रं शतमुखं दरीमुखमथापि च

haṃsaṃ tu prathamaṃ jajñe pulahasya varaṃ śubhā / raṇacandraṃ śatamukhaṃ darīmukhamathāpi ca

हिन्दी अर्थ

पदस्यात्ययरूपं तु सप्तरूपं तु कौशिकीम्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 179

हरितं हरिवर्माणं भीषणं शुभलक्षणम् ।प्रथितं मथितं चैव हरिणं लाङ्गलिं तथा

haritaṃ harivarmāṇaṃ bhīṣaṇaṃ śubhalakṣaṇam / prathitaṃ mathitaṃ caiva hariṇaṃ lāṅgaliṃ tathā

हिन्दी अर्थ

गांधारस्येन कार्त्स्येन चायं यस्य विधिः न्मृतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 180

श्वेताया जज्ञिरे वीरा दश वानरपुङ्गवाः ।ऊर्द्ध्वदृष्टिः कृताहारः सुव्रतो विनतो बुधः

śvetāyā jajñire vīrā daśa vānarapuṅgavāḥ / ūrddhvadṛṣṭiḥ kṛtāhāraḥ suvrato vinato budhaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सप्तस्वर कार्य॑सप्तरूपं च कौशिकी

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 181

पारिजातः सुजातश्च हरिदासो गुणाकरः ।क्षेममूर्तिश्च बलवान् राजानः सर्व एव ते

pārijātaḥ sujātaśca haridāso guṇākaraḥ / kṣemamūrtiśca balavān rājānaḥ sarva eva te

हिन्दी अर्थ

नगोनातु पुरस्तानु मध्यमांश पर्यय होता है । उन दोनों का विभाग देवों के लावण्य में मार्ग संस्थित है ।२६। अनुषजुमय वस्वरातर स्वसार देखा गया है और पंवत्त में सप्तस्वर पदक्रम विपर्यय है।३०। गान्धार सेतु और वरो मद्भगवाति गाये जाया करते हैं ओर पंचम-मध्यम-धेवत निषाद

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 182

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलवन्तः सुदुःसहाः ।अशक्याः समरेजेतुं देवदानवमानवैः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca balavantaḥ suduḥsahāḥ / aśakyāḥ samarejetuṃ devadānavamānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

से गाये जाते हैं ।३१४ षड्ज और ऋषभ को हम मद्रकों में ही वनान्तर में जानते हैं । द्रढय पद तो उष्णान्तिक के द्वय को क्‍या जाने ।३२। प्राकृत और बेवृत में बह गान्धार ही प्रयुक्त किया जाया करता है। पद का अत्यय रूप और समरूप कोशिकी का प्रयोग करते हैं ।३३। गान्धार को इन कात्स्यं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 183

यक्षभूतपिशाचैश्च राक्षसैः सुभुजङ्गमैः ।नाग्निशस्त्रविषैरन्यैर्मृत्युरेषां विधीयते

yakṣabhūtapiśācaiśca rākṣasaiḥ subhujaṅgamaiḥ / nāgniśastraviṣairanyairmṛtyureṣāṃ vidhīyate

हिन्दी अर्थ

से यही विधि कही गयी है। यहो मध्यमांश का मध्यम क्रमोहिश्ट है (३४ जो भी गीत कहे गये हैं विशेष रूप से बतु रूप हैं । फिर सप्त स्वर सप्तरूप और कौशिकी करने चाहिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 184

असंगगतयः सर्वे पृथिव्यां व्योम्नि चैव हि ।पाताले च जले वायौ ह्यविनाशिन एव ते

asaṃgagatayaḥ sarve pṛthivyāṃ vyomni caiva hi / pātāle ca jale vāyau hyavināśina eva te

हिन्दी अर्थ

अगदशेनमित्याहुर्मानुद्वेममके तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 185

दशकोटिसहस्राणि दशार्बुदशतानि च ।महापद्मसहस्राणि महापद्मशतानि च

daśakoṭisahasrāṇi daśārbudaśatāni ca / mahāpadmasahasrāṇi mahāpadmaśatāni ca

हिन्दी अर्थ

तथाहतारोपिडकेयत्रमायां निवत्त ते

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 186

दशार्बुदानि कोटीनां सहस्राणां शतं शतम् ।नियुतानां सहस्राणि निखर्वाणां तथै व च

daśārbudāni koṭīnāṃ sahasrāṇāṃ śataṃ śatam / niyutānāṃ sahasrāṇi nikharvāṇāṃ tathai va ca

हिन्दी अर्थ

पादेने केनमात्राया: पांदोनामतिवारिण: ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 187

दशार्बुदानि कोटीनां षष्टिकोटिस्तथैव च ।अर्बुदानां च लक्षं तु कोटीशतमथापरम्

daśārbudāni koṭīnāṃ ṣaṣṭikoṭistathaiva ca / arbudānāṃ ca lakṣaṃ tu koṭīśatamathāparam

हिन्दी अर्थ

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वत्त ते कला । सबंमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 188

दश पद्मानि चान्यानि महापद्मानि वै नव ।संख्यातानि कुलीनानां वानराणां तरस्विनाम्

daśa padmāni cānyāni mahāpadmāni vai nava / saṃkhyātāni kulīnānāṃ vānarāṇāṃ tarasvinām

हिन्दी अर्थ

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 189

सर्वे तेजस्विनः शूराः कामरूपा महा बलाः ।दिव्याभरणवेषाश्च ब्रह्मण्याश्चाहितग्नयः

sarve tejasvinaḥ śūrāḥ kāmarūpā mahā balāḥ / divyābharaṇaveṣāśca brahmaṇyāścāhitagnayaḥ

हिन्दी अर्थ

कस्यनासुतरा चैव स्वरशाखा प्रकीत्तिंता

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 190

यष्टारः सर्वयज्ञानां सहस्रशतदक्षिणाः ।मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैः समलङ्कृताः

yaṣṭāraḥ sarvayajñānāṃ sahasraśatadakṣiṇāḥ / mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūraiḥ samalaṅkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा भानुसौममक में अगदर्शन है-यह कहते हैं। द्वितीय मास मात्राओं से सब प्रतिष्ठित हैं ।३६। इस प्रकार से प्रकृति से उत्तरा की भाति माता ब्रह्म तलायत है । तथा हृतारोपीडक में जहाँ पर माया निवृत्त हो जाया करती है ।३७। एक पाद से माया का पादोना में अति चारी होते हैं।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 191

वेदवेदाङ्गविद्वांसो नीतिशास्त्रविचक्षणाः ।अस्त्राणां मोचने चापि तथा संहारकर्मणि

vedavedāṅgavidvāṃso nītiśāstravicakṣaṇāḥ / astrāṇāṃ mocane cāpi tathā saṃhārakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

सख्यापनोय हूत वितत्र पान--यह कहा गया है ।३८। और द्वितीय पाद भङ्ग ग्रह में नाम प्रतिक्षित है । पूर्वे अष्ट तीर तोन द्वितीय अपरान्तिकों से होता है (३५-३६ पदभाग सपाद तो प्रकृति में संस्थित प्राप्त होता है। चतुर्थ उत्तर इस प्रकार से पान और मद्रक को वित करता था ।४०। दक्षिण की

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 192

दिव्यमं त्रपुरस्कारा दिव्यमन्त्रपुरस्कृताः ।समर्था बलिनः शूराः सर्वशस्त्रप्रहारिणः

divyamaṃ trapuraskārā divyamantrapuraskṛtāḥ / samarthā balinaḥ śūrāḥ sarvaśastraprahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भी मद्रका यथोक्त कला होती है । सम्पूणं अनुयोग द्वितीय हैं जो को अभीष्ट किया करती है ।४१। और पादों का हो आहरण होता है और यहाँ पर पार नहीं होता है। है द्विजोत्तम ! दोनों का जो-जो भी है वह अनुयोग का एकत्व है ।४२। अनेकों का जो समवाय है वह पातक हरण कहे गये हैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 193

दिव्यरूपधराः सौम्या जरामरणवर्जिताः ।कुलानां च सहस्राणि दश तेषां महात्मनाम्

divyarūpadharāḥ saumyā jarāmaraṇavarjitāḥ / kulānāṃ ca sahasrāṇi daśa teṣāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

तीनों वृत्तियों का वृत्ति में और वृत्त में दक्षिण है ।४३॥ आठ समवाय तो तथा वीरा संमूण्छ'ना होती है। कस्यना सुतरा स्वर शाखा कीत्तित की

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 194

चतुर्षु मेरुपार्श्वेषु हेमकूटे हिमाह्वये ।नीले श्वेतनगे चैव निषधे गन्धमादने

caturṣu merupārśveṣu hemakūṭe himāhvaye / nīle śvetanage caiva niṣadhe gandhamādane

हिन्दी अर्थ

७४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 195

द्वीपेषु सप्तसु तथा या गुहा ते च पर्वताः ।निलयास्तेषु ते प्रोक्ता विश्वकर्मकृता स्वयम्

dvīpeṣu saptasu tathā yā guhā te ca parvatāḥ / nilayāsteṣu te proktā viśvakarmakṛtā svayam

हिन्दी अर्थ

ततश्चतुर्थे पत्रच्छुः पादं वे ऋषिसत्तमः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 196

पुरैश्च विविधाकारैः प्रकारैश्च विभूषिताः ।सर्वर्तुरमणीयास्ते ह्युद्यानानि च सर्वशः

puraiśca vividhākāraiḥ prakāraiśca vibhūṣitāḥ / sarvarturamaṇīyāste hyudyānāni ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ विस्तरात्पादं संहारं परिकोतंय ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 197

गृहभूमिषु शय्यासु पुष्पगन्धसुखोदिताः ।आलेपनैश्च विविधैर्दिव्यभक्तिकृतैस्तथा

gṛhabhūmiṣu śayyāsu puṣpagandhasukhoditāḥ / ālepanaiśca vividhairdivyabhaktikṛtaistathā

हिन्दी अर्थ

पादं त्विमं ससंहार' चतुर्थं मुनिसत्तमाः ५

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 198

सर्वरत्नसमाकीर्णा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।वानरा वानरीभिस्ते दिव्याभरणभूषिताः

sarvaratnasamākīrṇā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ / vānarā vānarībhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वंतराणां सकोपं भविष्यैः सह सप्तभिः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 199

पिबन्तो मधु माध्वीकं सुधाभक्षानुमिश्रितम् ।क्रियामयाः समुदिता दिवि देवगणा इव

pibanto madhu mādhvīkaṃ sudhābhakṣānumiśritam / kriyāmayāḥ samuditā divi devagaṇā iva

हिन्दी अर्थ

प्रलयं चेव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 200

देवगन्धर्वमुख्यानां पुत्रास्ते वै सुखे रताः ।धार्मिकाश्च वरोत्सिक्ता युद्धशैण्डा महाबलाः

devagandharvamukhyānāṃ putrāste vai sukhe ratāḥ / dhārmikāśca varotsiktā yuddhaśaiṇḍā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

परम धोभान् थी सूतजी के द्वारा वणित तृतीय पाद का श्रवण करके परम श्रेष्ठ ऋषियों ने फिर उनसे चतुर्थ पाद के बिषय में पूछा था

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 201

अक्षुद्राः सर्वसत्त्वानां देवद्विजपरायणाः ।अम्लानिनः सत्यसंधा नानार्थे बहुजल्पिनः

akṣudrāḥ sarvasattvānāṃ devadvijaparāyaṇāḥ / amlāninaḥ satyasaṃdhā nānārthe bahujalpinaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा--हे भगवन् ! आपने हमारे समक्ष में अनुष॑ग से यह तीसरा पाद तो भली माति वर्णत करके सुना दिया है। अब आप कृपा करके चतुषं पाद का जो संहार हो उसका परिकीत्तंत कीजिए ।२। पूर्व में जो सब मन्बभ्तर हुए हैं तथा दूसरे जो भी मन्वस्तर हैं उन्हीं के साथ इन सप्तषियों

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 202

मितभाषाः क्षमावन्तो ह्याचारपरिनिष्ठिताः ।वनालङ्कारभूतो हि सृष्टा वै ब्रह्मणा स्वयम्

mitabhāṣāḥ kṣamāvanto hyācārapariniṣṭhitāḥ / vanālaṅkārabhūto hi sṛṣṭā vai brahmaṇā svayam

हिन्दी अर्थ

का वर्णन कीजिए और वत्तंमान समय में जो भो मस्वन्तर है उसको बत- लाइए ।३। इस महान् आत्मा दाले विसग' का अवयवों के सहित विस्तार बतलाइए । ओर सभी कुछ विस्तार के साथ तया आनृपूर्वी से अर्थात् क्रमश: आरम्भ से अन्त तक हृअको बतलाइए ।४। श्री सूतजी ने कहा--मैं

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 203

भक्त्या निमित्तं लोकेषु रामस्यार्थे गुणाकरः ।कपीनामवतारो ऽयं सर्वपापविनाशनः

bhaktyā nimittaṃ lokeṣu rāmasyārthe guṇākaraḥ / kapīnāmavatāro 'yaṃ sarvapāpavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

आपके सामने अब सभी कुछ यार्था से वर्णन करूँगा । है श्रेष्ठ मुनि- गणो ! अव मैं इल चतुर्थ पाद का संहार के सहित वर्णन करता हूँ

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 204

धन्यः पुण्यो यशस्यश्च रमणीयः सुखावहः ।तदेव कीर्तयिष्यामि तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः

dhanyaḥ puṇyo yaśasyaśca ramaṇīyaḥ sukhāvahaḥ / tadeva kīrtayiṣyāmi tacchṛṇudhvamatandritāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्तमान में महात्मा वेठस्वत मनु का भी जो निसय' है उसका भी वर्णन विस्तार के साथ आरम्भ से अन्त तक क्रम से करूंगा। आप लोग इस सबका श्रवण करिए ।६। है द्विजो ! सभी मन्बन्तरों का संक्षेप जो भी भविष्य में होने वाले सात मन्वन्तर हैं उनके ही साथ में वर्णन करूंगा और

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 205

ऊर्द्ध्वदृष्टेश्च तनयो प्याघ्रो नामाभवद्भली ।व्याघ्रस्य भ्रातरः पञ्च स्वसारश्च तथास्य वै

ūrddhvadṛṣṭeśca tanayo pyāghro nāmābhavadbhalī / vyāghrasya bhrātaraḥ pañca svasāraśca tathāsya vai

हिन्दी अर्थ

लोकों का जो प्रत्यय होगा उसको भी वतलाऊंगा । बता देने वाले मुझसे यह सभी भली भाँति समझ लीजिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 206

तांस्तथा स्वानुरूपेषु वानरेषु कृतात्मसु ।प्रतिपादिता स्वयं भ्रात्रा भातृदारास्तथैव च

tāṃstathā svānurūpeṣu vānareṣu kṛtātmasu / pratipāditā svayaṃ bhrātrā bhātṛdārāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कौशिको गालवश्चेव जामदग्न्यश्च भागव:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 207

व्याघ्रस्य तु सुतो जज्ञे शरभोलोकविश्रुतः ।शरभस्यापि विद्धांसो भ्रातरो वीर्यसंमताः

vyāghrasya tu suto jajñe śarabholokaviśrutaḥ / śarabhasyāpi viddhāṃso bhrātaro vīryasaṃmatāḥ

हिन्दी अर्थ

आग्नेयो दीप्तिमांण्चेव ऋष्यश्यृंगस्तु काश्यपः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 208

राजानो वानराणां च सर्वधर्मप्रतिष्ठिताः ।शरभस्य सुतो धीमाञ्शुको नाम महाबलः

rājāno vānarāṇāṃ ca sarvadharmapratiṣṭhitāḥ / śarabhasya suto dhīmāñśuko nāma mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

नेषां गणस्तृ देवानामेकेको विशकः स्मृतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 209

तस्यापि पुत्रो बलवान्व्यघ्री जठरसंभवः ।संमतः सर्वशूराणां चक्रवर्ति दुरासदः

tasyāpi putro balavānvyaghrī jaṭharasaṃbhavaḥ / saṃmataḥ sarvaśūrāṇāṃ cakravarti durāsadaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतुस्तपश्च शृक्रश्च क्रतिनेमि: प्रभाकरः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 210

ऋक्षोनाम महातेजाः सर्ववानरयूथपः ।इन्ता सदैव शत्रूणां सर्वास्त्रविधिपारगः

ṛkṣonāma mahātejāḥ sarvavānarayūthapaḥ / intā sadaiva śatrūṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ

हिन्दी अर्थ

ये सात मन्वन्लर तो मैने आपको बता दिये हैं ओर भली भांति कह कर सुना दिये हैं । अब प्रजा सातों में जो होगी वे अनागत मन्बन्तर जो आगे आने बाले हैं उनको सक्षेप से बतलाता हूँ । आप लोग श्रवण कीजिए ।८' अब सावणं वेवरदत मनु के विषय में बताऊभा। यह भविष्य में होने

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 211

तस्मै तादृग्विशिष्टाय सुतां गुणगणैर्युताम् ।प्रजापतिरुपादाय कन्यां हेमविभूषिताम्

tasmai tādṛgviśiṣṭāya sutāṃ guṇagaṇairyutām / prajāpatirupādāya kanyāṃ hemavibhūṣitām

हिन्दी अर्थ

७६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 212

विरजौ विरजां तस्मै प्रत्यपादयदं जसा ।पाणिं जग्राह तस्यास्तु ऋक्षो वानरयूथपः

virajau virajāṃ tasmai pratyapādayadaṃ jasā / pāṇiṃ jagrāha tasyāstu ṛkṣo vānarayūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

वाला है। इसका भविष्य मैं संक्षेप से कहुँगा । आप लोग समझ लीजिए

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 213

दर्शनीयानवद्याङ्गी सा कन्या चारुहासिनी ।चकमे तां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वै प्रियदर्शनाम्

darśanīyānavadyāṅgī sā kanyā cāruhāsinī / cakame tāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vai priyadarśanām

हिन्दी अर्थ

परम शुभ नाम ये हैं-कौशिक-गालव-जामदग्त्य-भाग'व-हँ पायन- वसि--कृप--शारद्वत--आज्रेय--दीप्तिवानू--ऋष्यश्य ग--काश्यप-भर-

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 214

तेन तस्यां सुतो जातो वाली विक्रमपौरुषः ।विरजायां महेन्द्रेण महेन्द्रसमविक्रमः

tena tasyāṃ suto jāto vālī vikramapauruṣaḥ / virajāyāṃ mahendreṇa mahendrasamavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

परमधिगण आगे होने बाले हैं । वे सब सुन्दर तप वाले--अपरिमित आभा से सुसम्पन्न और सुखद तीस गण हैं ।६०-१२। उन देवों का गण एक-एक विशक कहा गया है। मैं अब उनके नाम बताते हुए कहूंगा । आप लोग बहुत ही सावधान होकर उनका श्रवण कीजिए और भली भाँति समझ

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 215

तथा स्वांशो भानुना वै तस्यामेव यधाविधि ।रहस्युत्पादितः पुत्रः सुग्रीवो हरियूथपः

tathā svāṃśo bhānunā vai tasyāmeva yadhāvidhi / rahasyutpāditaḥ putraḥ sugrīvo hariyūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

लीजिए ।१३। क्रतु-तप-शुक्र-कृति-नेति-प्रभाकर-प्रभास-मासक्ृत्-धर्म- तेजोरशिम-कतु-विराद्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 216

ऋक्षो दृष्ट्वा तु तनयौ बलरूपश्रिया युतौ ।हर्ष चक्रे सुविपुलं सर्ववानरयूथपः

ṛkṣo dṛṣṭvā tu tanayau balarūpaśriyā yutau / harṣa cakre suvipulaṃ sarvavānarayūthapaḥ

हिन्दी अर्थ

अिष्मान् द्योतनो भानुर्येशः कीत्तिबुं धो धृतिः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 217

सो ऽब्यषिञ्चत्सुतं ज्येष्ठं वालिनं हेममालिनम् ।अभिषिक्तस्ततो वाली सुग्रीवानुगतो बली

so 'byaṣiñcatsutaṃ jyeṣṭhaṃ vālinaṃ hemamālinam / abhiṣiktastato vālī sugrīvānugato balī

हिन्दी अर्थ

विशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीत्तिताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 218

कारयामास राज्यं च दिवि देवेश्वरो यथा ।सुषेणास्य सुता चापि भार्या तस्य महात्मनः

kārayāmāsa rājyaṃ ca divi deveśvaro yathā / suṣeṇāsya sutā cāpi bhāryā tasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

देही मुनिरिनः पोष्टा समः सत्यश्च विश्रतः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 219

तारा नाम महाप्राज्ञा ताराधिपनिभानना ।सुषुवे सापि तनयमङ्गदं कनकाङ्गदम्

tārā nāma mahāprājñā tārādhipanibhānanā / suṣuve sāpi tanayamaṅgadaṃ kanakāṅgadam

हिन्दी अर्थ

इत्येते ह्यमिताभास्तु विशतिः परिकीत्तिताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 220

अङ्गदस्यापि तनयो जातो भीमपरा क्रमः ।मैन्दस्य च्येष्ठकन्यायां ध्रुवो नाम महायशाः

aṅgadasyāpi tanayo jāto bhīmaparā kramaḥ / maindasya cyeṣṭhakanyāyāṃ dhruvo nāma mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

सुखा ह्येते समाख्याताः सावर्थ्ये प्रथमेंतरे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 221

सुग्रीवस्य रुमा भार्या पनसस्य सुता शुभा ।तस्यापि च सुता जातास्त्रयः परमकीर्त्तयः

sugrīvasya rumā bhāryā panasasya sutā śubhā / tasyāpi ca sutā jātāstrayaḥ paramakīrttayaḥ

हिन्दी अर्थ

सांप्रतस्य भविष्यन्ति षष्टिदेवास्तदन्तरे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 222

तेषां दारांस्तथासाद्य सुस्वरूपान्बली ततः ।वालिनः पार्श्वतो ऽतिष्ठत्सुग्रीवः सह वानरैः

teṣāṃ dārāṃstathāsādya susvarūpānbalī tataḥ / vālinaḥ pārśvato 'tiṣṭhatsugrīvaḥ saha vānaraiḥ

हिन्दी अर्थ

अधिष्मान-चोतन-भावु-यश कोत्ति-बुध-भृति-।१४ ये सुन्दर तपों बाले हैं । इनकी विशति है जो नाम बताकर कीत्तित कर दिये गये हैं ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 223

बहून्वर्षगणानग्रो भ्रात्रा सह यथामरः ।केसरी कुञ्जरस्याथ सुतां भार्यामविन्दत

bahūnvarṣagaṇānagro bhrātrā saha yathāmaraḥ / kesarī kuñjarasyātha sutāṃ bhāryāmavindata

हिन्दी अर्थ

महान् मह॒ समाख्यात हुआ है । देही-मुनि-इन-पोष्टा-सम-सत्य-विश्रुत

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 224

अञ्जना नाम सुभागा गत्वा पुंसवने शुचिः ।पर्युपास्ते च तां वायुर्यौंवनादेव गर्विताम्

añjanā nāma subhāgā gatvā puṃsavane śuciḥ / paryupāste ca tāṃ vāyuryauṃvanādeva garvitām

हिन्दी अर्थ

ये सब अमित आभा से सम्पन्न ये । इनकी भी बिशति कही गयी है अर्थात् इन बोसों का समुदाय बताया गया है। अब अन्य विशति भो वतायी जातीं है--दम-दानो-ऋत-सोम-वेद्यायम-नि धि-होम-हव्य-हुत-दान-देय-दाता-तप- शम-प्रू व-स्थान-विधान और नियम-ये विशति होती हैं ।१०-१९। ये सब

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 225

तस्यां जातस्तु हनुमान्वायुना जगदायुना ।ये ह्यन्ये केसरिसुता विख्याता दिवि चेह वै

tasyāṃ jātastu hanumānvāyunā jagadāyunā / ye hyanye kesarisutā vikhyātā divi ceha vai

हिन्दी अर्थ

सावप्यं मस्वन्तर में सुख बताये गये हैँ । वे सब मारीच काश्यप के ही पुत्र हं जो महान् आत्मा वाले ये ।२०! इसके अन्तर में वत्त मान् काल के साठ देवता होगे । सावर्णा मनु के पुत्र तो नौ ही होगे

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 226

ज्येष्ठस्तु हनुमांस्तेषां मतिमांस्तु ततः स्मृतः ।श्रुतिमान्केतुमांश्चैव मतिमान्धृतिमानपि

jyeṣṭhastu hanumāṃsteṣāṃ matimāṃstu tataḥ smṛtaḥ / śrutimānketumāṃścaiva matimāndhṛtimānapi

हिन्दी अर्थ

विरजाश्चावंरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथा परे ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 227

हनुमद्भ्रातरो ये वै ते दारैः सुप्रतिष्ठताः ।स्वानरूपैः सुताः पित्रा पुत्रपौत्रसमन्विताः

hanumadbhrātaro ye vai te dāraiḥ supratiṣṭhatāḥ / svānarūpaiḥ sutāḥ pitrā putrapautrasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

सावणेमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 228

ब्रह्मचारी च हनुमान्नासौदारैश्च योजितः ।सर्वलोकानपि रणे यो योद्धुं च समुत्सहेत्

brahmacārī ca hanumānnāsaudāraiśca yojitaḥ / sarvalokānapi raṇe yo yoddhuṃ ca samutsahet

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणेव च धीमता ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 229

जवे जवे च वितते वैनतेय इवापरः ।अग्निपुत्रश्च बलवान्नलः परमदुर्ज्जयः

jave jave ca vitate vainateya ivāparaḥ / agniputraśca balavānnalaḥ paramadurjjayaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्लोकं गता वृत्ता भविष्या मेरुमाश्रिताः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 230

क्षेत्रे कनकबिन्दोस्तु जातो वानरपुङ्गवः ।तथात्वन्ये महाभागा बलवन्तश्च वानराः

kṣetre kanakabindostu jāto vānarapuṅgavaḥ / tathātvanye mahābhāgā balavantaśca vānarāḥ

हिन्दी अर्थ

संजञाुत्रस्तु सावणिरेको वैवस्वतस्तथा ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 231

सप्रधानास्तु विज्ञेया हरियूथप यूथपाः ।तारश्च कुसुमश्चैव पनसो गन्धमादनः

sapradhānāstu vijñeyā hariyūthapa yūthapāḥ / tāraśca kusumaścaiva panaso gandhamādanaḥ

हिन्दी अर्थ

विरजा-चावंरीवान् तथा दूसरे निर्मोक आद्य अन्य सावणं अन्तरों में नौ बतलाऊंगा ।२२। अन्य सावण मनु ब्रह्माजी के पुत्र होने वाले हैं। वे मेर सावणि से लेकर चार दिव्य इष्टि बाले हैं ।२३। वे सब प्रजापति दक्ष के दोहि हैं और क्रिया नाम वाली उसकी दुहिता के पुत्र हैं। ये सब महान्

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 232

रूपश्रीर्विभवश्चैव गवयो विकटः सरः ।सुषेणः सुधनुश्चैव सुबन्धुः शतदुन्दुभिः

rūpaśrīrvibhavaścaiva gavayo vikaṭaḥ saraḥ / suṣeṇaḥ sudhanuścaiva subandhuḥ śatadundubhiḥ

हिन्दी अर्थ

तप से युक्त ये ।२४। वे सब ब्रह्मादि के द्वारा तथा धीमान् दक्ष के द्वारा जनित हुए हैं। महलोक को गये ये और वृत्त भविष्य मेरु पर्वत पर समा- श्रित थे ।२४। वे महानुभाव पूर्व में समुत्पन्न हुए ये । जिस समय में चाक्षुष

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 233

विकचः कपिलो रौद्रः परियात्रः प्रभञ्जनः ।कुञ्जरः शरभो दंष्ट्री कालमूर्तिर्महासुखः

vikacaḥ kapilo raudraḥ pariyātraḥ prabhañjanaḥ / kuñjaraḥ śarabho daṃṣṭrī kālamūrtirmahāsukhaḥ

हिन्दी अर्थ

७८ बह्माष्ड पुराण

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 234

नन्दः कन्दरसेनश्च नलो वारुणिरेव च ।चिरवः करवस्ताम्रश्चित्रयोधी रथीतरः

nandaḥ kandarasenaśca nalo vāruṇireva ca / ciravaḥ karavastāmraścitrayodhī rathītaraḥ

हिन्दी अर्थ

मस्वस्तर या । वे सब मनु भविष्य अनागत अस्तर में संमृत्पस्न हुए ये

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 235

भीमः शतबलिश्चैव कालचक्रो ऽनलो नलः ।यक्षास्यो गहनश्चैव धूम्रः पञ्चरथस्तथा

bhīmaḥ śatabaliścaiva kālacakro 'nalo nalaḥ / yakṣāsyo gahanaścaiva dhūmraḥ pañcarathastathā

हिन्दी अर्थ

जो मनुगण घावेतस दक्ष के दोहि थे । वे नाम से पाँच तो सावण बे ओर चार परमधि से समुत्पन्न हुए थे ।२७। संज्ञा का पुत्र एक सावणि तथा वेव- स्वत था । सबसे बड़ा संज्ञा का पुर प्रभु वैवस्वत मनु पा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 236

पारिजातो महादीप्तः सुतपा बलसागरः ।श्रुतायुर्विजयाकाङ्क्षी गुरुसेवी यथार् थकः

pārijāto mahādīptaḥ sutapā balasāgaraḥ / śrutāyurvijayākāṅkṣī gurusevī yathār thakaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्हैशेते मनवः कीर्तिता: कोतितद्ध वेदे स्मृतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः ।

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 237

धर्मचेतास्सुहोत्रश्च शालिहोत्रो ऽथ सर्पगः ।पुण्ड्रश्चावरगात्रश्च चारुरूपश्च शतुजित्

dharmacetāssuhotraśca śālihotro 'tha sarpagaḥ / puṇḍraścāvaragātraśca cārurūpaśca śatujit

हिन्दी अर्थ

मन्वंतराधिकारेषु वत्तर्नेषव सकृत्यकृत । विनित्ृत्ताधिका रास्ते महर्लोक समाश्चिता:

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 238

विकटः कवटो मैन्दो बिन्दुकारो ऽसुरान्तकः ।मन्त्री भीमरथः संगो विभ्रान्तश्चारुहासवान्

vikaṭaḥ kavaṭo maindo bindukāro 'surāntakaḥ / mantrī bhīmarathaḥ saṃgo vibhrāntaścāruhāsavān

हिन्दी अर्थ

ये शिष्टास्तान््रवक्ष्यामि सह देवधिदानरवैः । सह प्रजानिसर्गेण सर्वांस्तेऽनागतान्ट्रिजः

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 239

क्षणक्षणामताहारी दृढभक्तिः प्रमर्दनः ।जाजलिः पञ्चमुकुटो बलबन्धुः समाहितः

kṣaṇakṣaṇāmatāhārī dṛḍhabhaktiḥ pramardanaḥ / jājaliḥ pañcamukuṭo balabandhuḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बेवस्वत मनु के अन्तर प्राप्त हो जाने पर उन दोनों को समुत्पत्ति परम शुम हुई यो । हमने ये चौदह मनुओं का वर्णन कर दिया है जोकि परमाधिक कीति का वर्धन करने बाले हुए हैं ।२8। वेद में-- स्मृति में और पुराण में वे सभी बहुत ही होनद्वार बताय गये हैं । ये सभी प्रजाओं के तथा

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

अध्याय ४५

श्लोक 240

पयः कीर्त्तिः शुभः क्षेत्रो बिन्दुकेतुः सहस्रपात् ।नवाक्षे हरिनेत्रश्च जीमूतो ऽथ बलाहकः

payaḥ kīrttiḥ śubhaḥ kṣetro binduketuḥ sahasrapāt / navākṣe harinetraśca jīmūto 'tha balāhakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणियों के स्वामी हुए है ।३०। उन्हीं नरेश्बरो के द्वारा पूरे सहस्र युगो तक यह सम्पूर्ण पृथ्वी सा!तों द्वोपों से समन्वित ओर बड़े-बड़े बिशाल गरों से युक्त परिपालन करने के योग्य है ।३६। प्रजाओं के द्वारा तथा तप से जो उनका बिस्तार है बहू सब भो बताया जा रहा है । ये चोदह सर्ग स्वायम्भुव

English

He who regularly reads about the race of the noble souls in the honoured assembly of Brahmanas attains good progeny, plenty of wealth and splendid goal after death/'

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 45
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.