Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
47
अध्याय 47 / 156

Book 2 - Adhyaya 9

75 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४७

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः ॥ ८॥ ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या ।आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣivaṃśavarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ // 8// ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ dvivārāvutpannā bhavānī prāksatī tu yā / āsīddākṣāyaṇī pūrvamumā kathamajāyata

हिन्दी अर्थ

अविद्या के विश्वास से ही सभी का आरम्भ किया जाया करता है । तात्पर्य यही है कि सबका आरम्भ अविद्या के ही विश्वास से हुआ करता है

English

The king of the mountains begot her of Mena, the daughter of the Pitrs, Who are these Pitrs of whom Mena became the mental daughter?

अध्याय ४७

श्लोक 2

मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् ।के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी

menāyāṃ pitṛkanyāyāṃ janayañchailarāṭ svayam / ke vai te pitaro nāma yeṣāṃ menā tu mānasī

हिन्दी अर्थ

एतास्तु गतयस्तित्र: ण भात्पापात्मिकाः स्मृताः ।

English

A comparison of the race of sages with those given in other Pur&nas (for example) the Matsya shows many dissimilarities in names, though some of the gotras and pravaras are common.

अध्याय ४७

श्लोक 3

मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा ।एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला

mainākaścaiva dohitro dauhitrī ca tathā hyumā / ekaparṇā tathā caiva tathā caivaikapāṭalā

हिन्दी अर्थ

पाकृतेन च बन्धेन तथावेकारिकेण च

English

Ghs. IX to XX of the present Pur&pa describe the Sr&ddha - Kalpa or the procedure of ancestor-worship in ancient India* It is an important topic and forms an integral part of Hindu Dharma S&stra. It is rooted in the belief in after-death survival of the deceased ancestors and their residence in a particular region or world called Pitf-loka, This belief Is pre-Vcdic as it dates

अध्याय ४७

श्लोक 4

गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा ।सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद

gaṅgā cāpi saricchreṣṭhā sarvāsāṃ pūrvajā tathā / sarvametatvayoddiṣṭaṃ nirdeśaṃ tasya no vada

हिन्दी अर्थ

इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बंधा हृयज्ञानहेतुकाः

English

Thinking that they (gods) will worship me that lord Brabjpa created the Devas.1 But they forsook him and worship-

अध्याय ४७

श्लोक 5

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् ।पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते

śrotumicchāmi bhadraṃ te śrāddhasya ca vidhiṃ param / putrāśca ke smṛtāsteṣāṃ kathaṃ ca pitarastu te

हिन्दी अर्थ

कर्मजस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवत्तं त

English

The proper name of Indra in this Manvantara.

अध्याय ४७

श्लोक 6

कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः ।स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः

kathaṃ vā te samutpannāḥ kiṃnā mānaḥ kimātmakāḥ / svarge vai pitaro hyete devānāmapi devatāḥ

हिन्दी अर्थ

पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

English

They were cursed by Brahma — "You will become deluded and devoid of consciousness. Hence, you do not know anything. Become deluded in the worlds."

अध्याय ४७

श्लोक 7

एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा ।यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्

evaṃ veditumicchāmi pitṝṇāṃ sargamuttamamā / yathā ca dattamasmābhiḥ sārddhaṃ prīṇāti vai pitṝn

हिन्दी अर्थ

११६६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Again and again all of them bowed down to him and requested god Brahma (for pardon). In order to bless the worlds, the lord spoke to them again.

अध्याय ४७

श्लोक 8

यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् ।स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के

yadarthaṃ te na dṛśyante tatra kiṃ kāraṇaṃ smṛtam / svarge tu ke ca varttante pitaro narake va ke

हिन्दी अर्थ

ये तीन हो गतियां होती हैं जो शुभ और पापात्मिक कही गयी हैँ ।

English

"Make atonement as a sin of transgression has been committed by you all. Ask your sons. Therefrom you will acquire knowledge and wisdom."

अध्याय ४७

श्लोक 9

अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा ।प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः

abhisaṃbhāṣya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā / pratitāmahaṃ tathā caiva triṣu piṇḍeṣu nāmataḥ

हिन्दी अर्थ

तमोगुण से अभिभूत होकर यह जीवात्मा यथार्थता को प्राप्न नहीं हुआ करता है ।३६। तत्व के दर्शन न करने से ही वह जोवातमा यहाँ पर अनेक अकार से बद्ध हो जाया करता है। वह बन्धन तत्व वेकारिक ओर प्राकृत है ।३७। तृतीय दक्षिणओं में बद्ध हुआ यह अत्यन्त ही विवत्तित हो जाता

English

Thereafter, desirous of comprehending the (mode of) atonement (and to perform it) they asked their sons in secret with their selves duly well controlled.

अध्याय ४७

श्लोक 10

नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ।कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः

nāmnā dattāni śrāddhāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn / kathaṃ ca śaktāste dātuṃ narakasthāḥ phalaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

है । ये ही तीन इस जीवात्मा के बन्धन होते हैं जो केबल अज्ञान के हो कारण से हुआ करते हैं ।३८। यह जीवात्मा जो वस्तु अनित्य है उनमें नित्य होने का ज्ञान रखता है जो कि सर्वधा गलत है । जो दुःखमय है उसमें हो सुख का दर्शन किया करता है । जो वस्तुतः अपना नहीं है उसको हो

English

To them the sons conversant with, virtue and piety and possessed of complete control of their sou Is, explained the different kinds of atonement of sins originating from the mind, words and actions.

अध्याय ४७

श्लोक 11

के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः ।देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्

ke ca te pitaro nāma kānyajāmo vayaṃ punaḥ / devā api pitṝn svarge yajantīti hi naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

अपना समझता है और जो वास्तव में अशुचि अर्थात् अपवित्र है उसको पवित्र जानता है ।३६। ज्ञान की विपरीतता होने ही से ये सब दोष समुत्पन्न हुआ करते हैं और जिनमें ये होते हैं वे सब उनके मन के ही दोष हैं। जिसके मन में सांसारिक वस्तुओं के प्रति राग द्वेष की निवृत्ति दोती है,

English

V. 22 explains the paradox why Pitrs who were the Sons of gods became the 'fathers of their own fathers*. Manu III. 201 differs from this text and states that Pitrs sprang from Sages and from the Pitrs were born gods and human beings. *

अध्याय ४७

श्लोक 12

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् ।स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि

etadicchāmi vai śrotuṃ vistareṇa bahuśrutam / spaṣṭābhidhāna mapi vai tadbhavānvaktumarhasi

हिन्दी अर्थ

उसी का नाम ज्ञान कहा गया है, किलत वास्तविक रूप से ऐसा होता नहीं है, दिखाने और कहने को भले ही कोई कुछ भी किया करे ।४०। यह अशान जो होता है उसका मूल तमोगुण की ही अधिकता है । ज्ञान का होना ओर अज्ञान का जमा रहना ये दोनों ही रजोगुण का परिणाम हैं। सभी जानते

English

clIf anyone were to perform the Sraddha rites with undesirable Pitrs, the Rak$asas and the Danavas will attain the fruit thereof.

अध्याय ४७

श्लोक 13

सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः

sūta uvāca atra vo kīrtayiṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam / manvantareṣu jāyante pitaro devasūnavaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं कि कुछ भी साथ नहीं जाता है फिर भी सांसारिक बर्तुओं में प्रबल मोह नहीं छूटता है । यह देह तो कर्मों ही से प्राप्त होता है और फिर भी बही अज्ञान इसमें भरा ही रहता है तो यह महान् दुःख का भागी होता है ।४९। विषयों के प्रति बड़ी भारी तृषा बनी रहती है । यही तृषा पुनः संसार

English

On being developed by means of the Sraddhas, and strengthening further the imperishable moon day by day, all the Pitrs will increase.

अध्याय ४७

श्लोक 14

अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै ।देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै

atītānāgatāḥ śreṣṭhāḥ kaniṣṭhāḥ kramaśastu vai / devaiḥ sārddhaṃ purātītāḥ pitaro 'nyentareṣu vai

हिन्दी अर्थ

में फॅसाये रखने बाली होती है जो कमों के कारण दुःख से होती है। कानों में समुत्पश्न--नेत्रों से सम्भूत-त्वचा, रसना और नासिका से उत्पर्न यह विषयों के आस्वादन की पिपासा हुआ करती है

English

Soma, the moon god, strengthened and developed by means of the &raddhas, will develop the people too and the entire world along with the mountains and forests, surrounded by the mobile and immobile beings.

अध्याय ४७

श्लोक 15

वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् ।श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्

vartante sāṃprataṃ ce tu tānvai pakṣyāmi niścayāt / śrāddhakriyāṃ manuścaiṣāṃ śrāddhadevaḥ pravarttayet

हिन्दी अर्थ

सतृष्णोऽभिहितो बालः स्वकृतं: कर्मणः फले: ।

English

If men, desirous of nourishment and development, were to perform Sraddhas, the Pitrs will always bestow on them nourishment and progeny.

अध्याय ४७

श्लोक 16

देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः ।तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

devānsṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti ca prabhuḥ / tamutsṛjya tadātmānamayajaṃste phalārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं समृतः ।

English

Thereby all these viz. charitable gift, self-study of the Vedas and power of penance can be achieved. There is no doubt about this that the Pitrs are the bestowers of wisdom on you all.

अध्याय ४७

श्लोक 17

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha / tasmātkiñcinna jānīta tato lokeṣu muhyata

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादौ स्थावरांतो वे संसारे ह्याधिभौतिके

English

Thus these Pitrs are the Devas and the Devas are the Pitrs. The Devas and the Pitrs are mutually the Pitrs (fathers) of one another.

अध्याय ४७

श्लोक 18

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् ।अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः

te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve yācanti sma pitāmaham / anugrahāya lokānāṃ punastānabravītprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

वाल तृष्णा के सहित होता है और अपने ही द्वारा किये हुए कर्मों के फलों से तेल पीड़क की भाँति उसी में परिबत्तित हुआ करता है अर्थात् जैसे तेल निकालने की घानी में कोई पिरता है उसी तरह से इस संसार के चक्र में जीव घुमा करता है ।५३। इस कारण से अनयों का मूल अज्ञान ही

English

On hearing these words of Brahma from Suta who had completely understood the Brahman ( Atman), all those sages once again asked Suta as follows.

अध्याय ४७

श्लोक 19

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः ।पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ / putrānsvānparipṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha

हिन्दी अर्थ

बताया जाया करता है। उसी एक अज्ञान को अपना शमु मानकर ज्ञान के प्राप्त करने में ही पूर्ण प्रयत्न करना चाहिए ।४४। मन से सब कुछ का त्याग किया जाता है और त्याग जब होता है तो उभ त्याग से बुद्धि में वैराग्य हो जाया करता है अर्थात् फिर संसार की सभी वस्तु सार हीन और हेय

English

How many are the groups of Sages* (Muni-gan&h*)? At what time did those groups (come into existence?). They

अध्याय ४७

श्लोक 20

ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः ।अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः

tatasta svasutāṃścaiva prayaścittaji ghṛkṣavaḥ / apṛcchansaṃyatātmāno vidhivacca mitho mithaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतीत हुआ करती हैं । वैराग्य से घुड़ि हो जाय! करती है तथा शुद्ध सत्व से युक्‍त हो जाता है ।४५। अब इसके आगे हम उस राग के विषय में बत- लायेंगे जो भूतों का अपहरण करने वाला होता है, विषयों में अवण आत्मा वाले का अभिष्यज के लिए योग हुआ करता है ।४६। अनिष्ट-इष्ट-अप्रीति-

English

Unto you all, I shall relate this most excellent crea- tion of the Pitrs, about which Sarny u formerly asked his father Brhaspati.

अध्याय ४७

श्लोक 21

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा ।प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च

tebhyaste niyatātmānaḥ putrāḥ śaṃsuranekadhā / prayaścittāni dharmajñāvāṅmanaḥ karmajāni ca

हिन्दी अर्थ

प्रीति-ताप--विषाद--दुःखों के लाभ में ताप होता है और सुखों का अनु- स्मरण नहीं हुआ करता है ।४५। इतना यही विषयों में रहने वाला राग है और संभूति कारण यही राग बताया गया है । जो दहा से आदि लेकर स्थावर पर्यन्त इस आधिभौतिक संसार में होता है ।४८। यह सव अज्ञान

English

The son Samyu equipped with the good quality of modesty, put this question to Brhaspati who was seated nearby and who was an expert in all the subjects worthy of being known.1

अध्याय ४७

श्लोक 22

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः ।यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः

te putrānabruvanprītā labdhasaṃjñā divaukasaḥ / yūyaṃ vai pitaro 'smākaṃ yairvayaṃ pratibodhitāḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वक अर्थात् अज्ञान से ही होता है । इस कारण से अज्ञान को परिवजित कर देता चाहिए । जिसका आषंग्रन्यो में कोई प्रमाण नहीं है ओर जो शिष्ट पुरुषों का आचरण भी नहीं है

English

"Who are these beings called Pitrs? How many are they? What are their (respective) names? How were they born? How did they attain the status of the Pitrs?

अध्याय ४७

श्लोक 23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् ।पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः

dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyaṃ ko varo vaḥ pradīyatām / pustānabravīdbrahmā yūyaṃ vai satyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

एष मार्गो हि निरये तिर्स्यभ्योनौ च कारणम्

English

Wherefore do the Pitrs perpetually nurture and develop the Yajfia? All the holy rites of noble souls have the Sraddha rite at the outset (why is it so?).

अध्याय ४७

श्लोक 24

तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा ।उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः

tasmādyaduktaṃ yuṣmābhistattathā na tadanyathā / uktaṃ ca pitaro 'smākaṃ ceti vai tanayāḥ svakāḥ

हिन्दी अर्थ

११८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

To whom are the Sraddha offerings to be given? What is the great benefit when they are offered? What are those holy centres and rivers where Sraddha performance is everlasting in merit.

अध्याय ४७

श्लोक 25

पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः ।तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

pitaraste bhaviṣyanti tebhyo 'yaṃ dīyatāṃ varaḥ / tenaiva vacasā te vai brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

तिय्यंग्योनिगत' चेव कारणं तत्त्रिरुच्यत । त्रिविधो यातनास्थाने तियय योनी च पड्विधे

English

What are those places where an excellent Braha- mana attains everything after performing Sraddha? What is the prescribed hour for the rite of Sraddha? What is the injunc- tion that governs it?

अध्याय ४७

श्लोक 26

पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ।तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

putrāḥ pitṛtvamājagmuḥ putratvaṃ pitaraḥ punaḥ / tasmātte pitaraḥ putrāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

हिन्दी अर्थ

कारणे विषये चीव प्रतिघातस्तु सर्वेश: ।

English

O holy lord, I wish that what has been enquired by me is explained in detail and in the proper sequence."

अध्याय ४७

श्लोक 27

एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा ।व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये

evaṃ smṛtvā pitṝnputrāḥ putrāṃścaiva pitṝṃstathā / vyājahāra punarbrahmā vitṝnātmavivṛddhaye

हिन्दी अर्थ

तेन बद्धस्य बै बंधो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

English

"O dear one, I shall explain the solemn excellent question which you, with due propriety, ask me with proper humility.

अध्याय ४७

श्लोक 28

यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति ।राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

yo hya niṣṭānpitṝñśrāddhi kriyāṃ kāñcitakariṣyati / rākṣasā dānavāśbaiva phalaṃ prāpsyanti tasya tat

हिन्दी अर्थ

जो कार्य वर्णो और आश्रमो के विरुद्ध है और जो शिष्ट शास्त्रों के

English

In order to explain the full procedipe of the performance of Srftddha Samyu is shown to have raised the points in W 40-44.

अध्याय ४७

श्लोक 29

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् ।आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः

śrāddhairāpyāyitāścaiva pitaraḥ somamavyayam / āpyāyamānā yuṣmābhirvarddhayiṣyanti nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

विरोध करने बाला है--यह ऐसा ही मार्ग है जिसमें गमन करने वाला नरक में जाता है और तियंग् योनि में प्राप्त होने का भौ यही कारण होता है । ।५०। तियंग् योनि में रहने वाचा जो कारण है वह तोन कहे जाते हैं। यातना स्थान में तीन प्रकार का है और छं प्रकार का तियंग् योनि में होता

English

Once again, Samyu spoke to his father who was the most excellent one among persons conversant with Brahman, who had mastered and performed all the Vedic rites and who was the most excellent among those who know everything that should be known. "Of what sort was the penance which Prajapati, the lord of all living beings, performed?'*

अध्याय ४७

श्लोक 30

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति ।कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

śrāddhairāpyāyitaḥ somo lokānāpyāyayiṣyati / kṛtsnaṃ saparvatavanaṃ jaṅgamājaṅgamairvṛtam

हिन्दी अर्थ

है ।५१। कारण में और विषय में सभी ओर प्रतिघात है। वह सब अनैश्वर्य प्रतिधात है। यह सव अनेश्व्य प्रतियात के स्वरूप वाला कहा गया है।

English

Those worlds are called Santanaka. It is in them that the brilliant ones well known as Vairaja gods abide. They are the gods of the gods in the heaven.

अध्याय ४७

श्लोक 31

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः ।तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmāśca ye kariṣyanti mānavāḥ / tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāścaiva dāsyanti pitaraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

चित्त सत्वस्य मात्रक होता है तथा सत्व प्रदर्शन से होता है यथा 'सत्व प्रद- शत से होता है ५३) ओर तत्वं का यथा तत्व देखकर तत्व प्रदर्शन से होता है । तत्व-क्षेत्रज का नानात्व जो है यही नानायं प्रदर्शन हैं ।५४॥ नानात्व का दशन ज्ञान है ओर ज्ञान से योग कहा जाया करता है उससे वद्ध का

English

Even as the outset, Lord Brahma, equipped with the power of Yoga and penance had created the Devas, the eternal ones, endowed with Yogic potentiality.

अध्याय ४७

श्लोक 32

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः ।सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः

śrāddhe yebhyaḥ pradāsyanti trīnpiṇḍānnāmagotrataḥ / sarvatra vartamānāste pitaraḥ prapitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

बन्ध और मुक्त का मोक्ष भी उसी से होता है ।५४। इस संसार के विशेष निवृत्त होने पर लिक से मुक्त हो जाया करता है। नि सम्बन्ध अचेतन्य अपनी ही आत्मा में अवस्थित होता है

English

They arc well known as Adidevas (the primordial Devas). They have great inherent strength and vigour. They are worthy of being worshipped by the Devas, the D&navas and the hitman beings.

अध्याय ४७

श्लोक 33

तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः ।एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना

teṣāmāpyāyayiṣyanti śrāddhadānena vai prajāḥ / evamājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्त समासाज्ज्ञानमोक्षयो:

English

The three sets (Bh&uamQrtis) who have conceptual forms (i.e. formless ones) are above. Beneath them are the four sets of subtle forms (, SUk$mamQrtis ).

अध्याय ४७

श्लोक 34

तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ।ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

tenaitatsarvathā siddhaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ / te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो बं तत्वदर्शिमिः ।

English

Thereafter are the Dcvas and thereafter is this earth. This is the series of the worlds. They shower water on this world. It is in them that the clouds take their origin.

अध्याय ४७

श्लोक 35

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ / anyonyapitaro hyete devāśca pitaraśca ha

हिन्दी अर्थ

तृष्णाक्षयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् ।

English

Propitiated in the Sraddha, the Pitre adopt their yogic power and through that yogic power develop and strength- en the Soma whereby the three worlds sustain their lives.

अध्याय ४७

श्लोक 36

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः ।पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्

etadbrahmavacaḥ śrutvā sūtasya viditātmanaḥ / papracchurmunayo bhūyaḥ sūtaṃ tasmādyaduttaram

हिन्दी अर्थ

तापप्रीतिविषादानां कायं तु परिवजेनम् ।

English

Hence Srdddhas should be offered with great effort (for the acquisition) of the yogic power. Indeed Yoga is the source of the strength of the Pitrs. Soma (the moon) functions through the Yogic power.

अध्याय ४७

श्लोक 37

ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः ।पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः

ṛṣaya ūcuḥ kiyanto vai munigaṇāḥ kasminkāle ca te gaṇāḥ / pūrve tu devapravarā devānāṃ somavarddhanāḥ

हिन्दी अर्थ

विशुद्धं कार्यकरणं सत्वस्यातिनिषेवया

English

One may feed a hundred thousand Brahmanas1 or

अध्याय ४७

श्लोक 38

सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् ।शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्

sūta uvāca etadvo 'haṃ pravakṣyāmi pitṛsargamanuttamam / śaṃyuḥ papraccha yatpūrvaṃ pitaraṃ vai bṛhaspatim

हिन्दी अर्थ

बह अपने ही स्वरूप में अवस्थित होता हुआ भी विरूपाश्मा के द्वारा लिखा जाता है । यह इतना ही संक्षेप से ज्ञान और मोक्ष का लक्षण कहा गया है ।५७। बह् मोक्ष भो तत्व दक्षियों के द्वारा तोन प्रकार का कहा गया है। पूर्व ज्ञान वियोग-दूसरे में राग का संक्षय से होता है।५८। तृष्णा के

English

W. 67-74 describe the importance of feeding a Yogin — a point emphasized again by him in the following chapters.

अध्याय ४७

श्लोक 39

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् ।पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः

bṛhaspatimupāsīnaṃ sarvajñānārthakovidam / putraḥ śaṃyurimaṃ praśnaṃ papraccha vinayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षप से तीसरा मोक्ष का कारण कहा गया है। लिङ्ग के अभाव से कंबत्य होता है और कैवल्य से निरञ्जन होता है । निरज्जनत्व होने से शुद्ध होता है। अन्य कोई भी नेता नहीं होता है । इसके आगे हम दोषों के देखने से जो वेराम्य होता है उसको बतलायेंगे ।५९-६०। दिव्य और मानुष पाँच

English

One may feed many of these Mantrajhas who may come (to his house). But one Sndtaka (i.e. an initiated house- holder) who is propitiated, hear me, deserves all of them (i.e. feeding a Sndtaka is on a par with feeding many Mantrajnas) •

अध्याय ४७

श्लोक 40

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः ।समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः

ka ete pitaro nāma kiyantaḥ ke ca nāmataḥ / samudbhūtāḥ kathaṃ caite pitṛtvaṃ samupāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

लक्षणों वाला विषय हूँ उसमें अप्रद्ष ष और अनभिष्वङ्क दोषों के देखने से करना चाहिए ।६१। ताप प्रीति और विष आदि का अच्छी तरह से परि- वर्जन कर देना चाहिए । उस तरह से वैराग्य में समास्थित होकर यह शरीरघारी ममता मे रहित हो जाया करता है ।६२। बुद्धि से ऐसा अनुचिन्तन

English

If a thousand Mantrajfias or a hundred Snatakas or a single master of Yoga, are fed what is taken in by them saves one from a great danger [a master of Yoga is so great that he is on par with a hundred of Snatakas etc.]

अध्याय ४७

श्लोक 41

कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः ।क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्

kasmācca pitaraḥ pūrvaṃ yajñaṃ puṣṇanti nityaśaḥ / kriyāśca sarvā varttante śrāddhapūrvā mahātmanām

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए कि यह दुःख अनित्य और अशिव है। सत्व की ही अति- निषेवा से संथा परम विशुद्ध कार्यों को करे

English

Yoga alone (i.e. a man equipped with Yogic power) excels a thousand householders, a hundred Vdnaprasthas (forest dweller hermits) and a thousand Brahmacarins (the celibate religious students).

अध्याय ४७

श्लोक 42

कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् ।केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च

kasmai śrāddhāni deyāni kiṃ ca datte mahāphalam / keṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca nadīṣu ca

हिन्दी अर्थ

ततः प्रयाणकाले हि दोवै्न मित्तिकंस्तथा

English

Prajapati has said.' An atheist, an evil-doer, a person mixed of castes or a thief cannot have redemption from anything else except ( by offering) a charitable gift unto those who have Yogic power.

अध्याय ४७

श्लोक 43

केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः ।कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते

keṣu vai sarvamāptoti śrāddhaṃ kṛtvā dvijottamaḥ / kaśca kālo bhavecchrāddhe vidhiḥ kaścānuvarttate

हिन्दी अर्थ

१२० इह्मण्ड पुराण

English

If the son or a grandson feeds a Dhydnin (one who meditates), the Pitrs become delighted like the farmers who become delighted when there is plenty of rain.

अध्याय ४७

श्लोक 44

एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा ।व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया

etadicchāmi bhagavanvistareṇa yathā tathā / vyākhyātamānupūrvyeṇa yatra codāhṛtaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।

English

If persons engrossed in meditation are not available one should feed a Brahmac&rin. If he is not available one may feed a householder who is Uddsina (indifferent to worldly pleasures ).

अध्याय ४७

श्लोक 45

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः ।व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

bṛhaspatiridaṃ samyagevaṃ pṛṣṭo mahāmatiḥ / vyājahārānupūrvyeṇa praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः ।

English

Listen attentively. I shall tell their worlds as well as creation. I shall recount those who are their daughters and those who are regarded as their grandsons (daughters* sons).

अध्याय ४७

श्लोक 46

बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्

bṛhaspatiruvāca katha yiṣyāmi te tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / vinayena yathānyāyaṃ gambhīraṃ praśnamuttamam

हिन्दी अर्थ

जब मनुष्य परिपकब कषाय बाला होता है अर्थात् सांसारिक दु.खों के भोगों से परिपक्व होता है। ऐसा मनुष्य सभी दोषों का अवलोकन किया करता है । इसके अनन्तर प्रयाण के समय में नैमित्तिक दोषों से इस शरीर में तव वायु से प्रेरित ऊकमा प्रकुपित होकर शरीर में उपाश्रय प्रहण

English

In those worlds named Santanakas the formless yet brilliant groups of Pitrs abide. They are the sons ofPrajapati.

अध्याय ४७

श्लोक 47

द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था ।सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च

dyauraṃrikṣaṃ pṛthivī nakṣatrāṇi diśasta thā / sūryācandramasau caiva tathāhorātrameva ca

हिन्दी अर्थ

करके समस्त दोषों का अवरोध कर दिया करता है ।६४-६५। वह प्राण के स्थानों का भेदन करता हुआ तथा मर्म स्थलों में अतिक्रमण करके उन का छेदन किया करता है और शैत्य से प्रकुपित हुआ बायु फिर ऊपर की ओर उत्क्रमण किया करता है ।६६। और वही यह समस्त प्राणियों के प्राण के

English

They are the sons of Viraja the Prajapati. Hence they are well known as Vairajas. They are excellent Brahmanas. These are the Pitrs, O dear one, who increase the yogic power of the yogins.

अध्याय ४७

श्लोक 48

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् ।ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः

na babhūvustadā tāta tamobhūtamabhūjjagat / brahmaiko duścaraṃ tatra tatāpa paramaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानों में अवस्थित होता है । संक्षेप से ज्ञान के संवृत हो जाने पर सभी कर्म भी संबृत्त हो जाते हैं ।६७। वह जीव अपने पूर्व में किये हुए कर्मों से अभ्यधि- घान नहीं होता है। फिर वह अष्टाङ्ग प्राण बृत्ति को भी विच्यावित कर दिया करता है ।६५। वह अस्त में इस पाञ्चभोतिक शरीर का त्याग करता

English

They perpetually develop the Yogic powers (of others) by means of their own Yogic power. Strengthened and developed by means of Sraddhas, they develop the Soma ( the moon god ). Soma who is thus strengthened and developed strengthens and develops the worlds.

अध्याय ४७

श्लोक 49

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् ।सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः ।कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः

śaṃyustamabravīdbhūyaḥ pitaraṃ brahmavittamam / sarvavedavratasnātaḥ sarvajñānavidāṃ varaḥ / kīdṛśaṃ sarvabhūteśastapastepe prajā patiḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ फिर विना श्वासों वाला हो जाया करता है । इस रीति से प्राणों के द्वारा परित्यक्त होता हुआ वह मानव मर गया है--यही कहा जाया करता है ६४ जिस तरह से इस लोक में स्वप्न में इधर से उघर नीयमान होता है। उसके विधेय का रञ्जन है उससे अन्य नहीं होता है

English

Two of them had places of shelter viz. — Ekapama took shelter under a Nyagrodha tree and Ekapafala under a Patala ( trumpet-flower tree). Aparna was without any abode. They performed penance.

अध्याय ४७

श्लोक 50

बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् ।ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्

bṛhaspatiruvāca sarveṣāṃ tapasāṃ yattattapo yogamanuttamam / dhyāyaṃstadā sa bhagavāṃstena lokānavāsṛjat

हिन्दी अर्थ

तृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् । शददाद्यो विषये दोषदृष्टि्वे पचलक्षणे

English

Cf. Pd. P. V. 9.2-3, Vft. 1,73,.60 for similar seven divisions of Pitfs into those having forms and formless ones. One of them (had performed penance) without taking food. Her mother who was pained on account of her motherly love forbade her (from performing penance) saying 'U ma* (O daughter do not).1

अध्याय ४७

श्लोक 51

ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः ।योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा

jñānāni bhūtabhavyāni lokā vedāśca sarvaśaḥ / yogāmṛtāstadā sṛṣṭā brahmaṇā lokacakṣuṣā

हिन्दी अर्थ

गैराग्यकारण ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

English

The gentle lady Aparna who performed a penance very difficult to be performed ( by others) on being addressed

अध्याय ४७

श्लोक 53

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता।॥ ५२॥ योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः ।देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्

lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ / vairājā iti vikhyātā devānāṃ divi devatā/ // 52// yogena tapasā yuktaḥ pūrvameva tadā prabhuḥ / devānasṛjata brahmā yogayuktānsanātanān

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमाणां धर्मोऽयं देवस्थानेषु कारणम्

English

She became well known by that name on account of her activity expressed in the words of such a derivation. This world with its mobile and immobile living beings had such (splendid) triad of virgins. What had been created by the power of pcnancc of these three virgins will hold good as long as the earth exists. All those three (virgins) were equipped with Yogic power. Penance sustained their physical bodies.

अध्याय ४७

श्लोक 54

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः ।सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः

ādidevā iti khyātā mahāsattvā mahaujasaḥ / sarvakāmapradāḥ pūjyā devādānavamānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादीनि पिशाचांतान्यष्टो स्थानानि देवताः ।

English

All of them had excellent and great fortune. All of them possessed permanent youth. All of them were expounders of the Brahman. All of them had sublimated their sexual urge and potentiality.

अध्याय ४७

श्लोक 55

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः ।अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः

teṣāṃ sapta samākhyātā gaṇāstrailokyapūjitāḥ / amūrttayastrayasteṣāṃ catvārastu samūrttayaḥ

हिन्दी अर्थ

ऐश्वयंमणिमाद्य' हि कारणं हाष्टलक्षणम्

English

You go everywhere. (You are free to go anywhere). Hence, there can't be any blame on you." On being instructed thus, the instruction was duly carried out by the firegod. The lord left Uma and discharged the semen on the ground. Instantly, the firegod was cursed by the annoyed and infuriated Uma.

अध्याय ४७

श्लोक 56

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः ।तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः

upariṣṭāt trayasteṣāṃ varttante bhāvamūrttayaḥ / teṣāmadhastādvarttante catvāraḥ sūkṣmamūrttayaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रजेष्वनुसज्जंते गुणमात्रात्मकानि तु ।

English

The Siddhas and Caranas moving about in the sky discharged showers of flowers. The Gandharva chieftains began to sing here and there (everywhere).

अध्याय ४७

श्लोक 57

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा ।लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः

tato devāstato bhūmireṣā lokaparaṃparā / loke varṣanti te hyasmiṃstebhyaḥ parjanyasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रावृट्काले एथग्मेचं पश्यंतीव सचक्षुष:

English

That lordly son born of Rudra and resembling the rising, sun was surrounded by them with great affection as though by his own real mothers. W. 40*45 explain why Skanda got six faces. The Mbh. account differs.

अध्याय ४७

श्लोक 58

अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः ।आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः

annaṃ bhavati vai vṛṣṭyā lokānāṃ saṃbhavastataḥ / āpyāyayanti te yasmātsomaṃ cānnaṃ ca yogataḥ

हिन्दी अर्थ

तीसरा तृष्णा का क्षय है जो कि मोक्ष का लक्षण व्याख्यान किया गया है । शब्दादि पञ्च लक्षण विषय में दोष दृष्टि होती है ।७४। अप्र ष- अभिष्वङ्ग-प्रीति ताप का विवर्जा ये ही प्रकृतियों का और लय का वैराग्य का कारण हैं ।७२। आठ पूर्व में बित क्रमानुसार प्रकृतियाँ जाननी चाहिए।

English

Since that ancient lord, the slayer of the Asuras, was (breast-fed and) nurtured by Kfttikas he became well known as Karttikeya.

अध्याय ४७

श्लोक 59

ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः ।मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः

ūcustānvai pitṝṃsta smāllokānāṃ lokasattamāḥ / manojavāḥ svadhābhakṣyaḥ sarvakāmapariṣkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तादि और भूतान्त प्रकृति से उद्भूत समझने चाहिए ।७३। वर्णो

English

When that enemy of the Daityas yawned, his (wea- pon) Sakti (Spear) (named) Aparajita (unvanquished) came out of his mouth emitting brilliant flames of fire. Those Pitrs had never before been seen by her. She

अध्याय ४७

श्लोक 60

लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः ।एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्

lobhamohabhayopetā niścintāḥ śoka varjitāḥ / ete yogaṃ parityajya prāptā lokānsudarśanān

हिन्दी अर्थ

से समस्वित-शिष्ट और शास्त्रों का विरोध न करते वाला यह वर्णाश्रमों का देवों के स्थानों में कारण होता है ।३४। ब्रह्मा से आदि लेकर पिशाचों के अन्त पर्यन्त ये आठ स्यान ही देवता हैं। ऐश्‍वर्य और अणिमादि आठ लक्षण ही कारण हैं।७५। शुक्रादि के लक्षण वाले अप्रतिघात के दृष्ट होने पर

English

The distressed river falling headlong cried out "Ye save me!"

अध्याय ४७

श्लोक 61

दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत ।ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः

divyāḥ puṇyā vipāpmāno mahātmāno bhavantyuta / tato yugasahasrānte jāyante brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

निमित्त हैं । ये क्रमानुसार आठ प्राकृत रूप हैं।७६। ये गुण मात्रात्मक क्षेत्रज्ञों में अनुसज्जित होते हैं । जिस तरह से नेत्रों वाले मनुष्य वर्षा काल में मेघ को पृथक् देखा करते हैं

English

After giving birth to all these, you will once again attain these worlds. Due to your transgression of the Pitrs you will have a despicable birth. You will become the daughter of that very same king and Adrika. After taking birth as their daughter, you will attain these worlds once again."

अध्याय ४७

श्लोक 62

प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः ।व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च

pratilabhya punaryogaṃ mokṣaṃ gacchantyamūrttayaḥ / vyaktāvyaktaṃ parityajya mahāyogabalena ca

हिन्दी अर्थ

१२२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The worlds named "Virajas" are in the firmament The groups of Pitrs remembered by the name *Agni$vattas* live there. They have the lustre of the sun.

अध्याय ४७

श्लोक 63

नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च ।उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च

naśyantyulkeva gagane kṣaṇadvidyutprabheva ca / utsṛjya dehajālāni mahāyogabalena ca

हिन्दी अर्थ

जीवः प्राणस्तथा लिगं करणं च चतुष्टयम्

English

Groups of Danayas, Yak?as, R&k?asas, Gandharvas, Kinnaras, Bhutas, serpents and Pi£acas who seek benefit worship them. These sons of Pulaha, the Prajapati, have been recounted. Their mental daughter is well known by the name Pivari.

अध्याय ४७

श्लोक 64

निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा ।क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः

nirākhyopāsyatā yānti saritaṃ sāgaraṃ yathā / kriyayā gurupūjābhiryāgaṃ kurvanti yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

पर्यायवाचकेः शब्देरेकार्येः सोऽभिलघ्यते ।

English

VV 53-74 give the previous birth of Satyavatf, mother of Vy&sa and then the queen of Santanu.

अध्याय ४७

श्लोक 65

श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः ।आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति

śrāddhe prītāstataḥ somaṃ pitaro yogamāsthitāḥ / āpyāyayanti yogena trailokyaṃ yena jīvati

हिन्दी अर्थ

भिद्यते करणं चापि ह्व्यक्तज्ञानिनस्ततः ।

English

He will become a great sage who can go every* where. He will be a liberated one adopting the Apunarmdrga (the pathway from which no one returns i.e. moksa) endowed with the rays of the sun. These three sets (of Pitrs) have been recounted. Understand the remaining four. I shall describe the sets (of Pitrs) having Prabh£ (lustre) as their forms, O excellent Brahmana (?)

अध्याय ४७

श्लोक 66

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा ।पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते

tasmācchrāddhāni deyāni yogānāṃ yatnataḥ sadā / pitṝṇāṃ hi balaṃ yogo yogātsomaḥ pravarttate

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार के सिद्ध पुरुष जोव को दिव्य चक्षुके द्वारा देखा करते हैं तथा उनको जो अन्न को खाते हैं और पान किया करते हैं तथा योनियों में प्रवेश किया करते हैं ।७८। ऊपर-नीचे और तिरछा दौड़ता हुआ भी जो क्रम के ही अनुरूप उसका धावन होता है उस दशा में भी उसके जीव-प्राण-लिङ्ग

English

Those Kavyas, the sons of Agni Kavi (?), are the Pitrs born of Svadha. They arc the Pitrs in the celestial worlds shining with the luminary bodies. They have great brilliance.

अध्याय ४७

श्लोक 67

सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् ।एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु

sahasraśataviprānvai bhojayedyāvadāgatān / ekastānapi mantrajñaḥ sarvānarhati tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

ओर करण-ये चार वस्तुए' विद्यमान हैं॥७६। ये चारों पर्याय वाचक अर्थात समानायंक हैं तो भी एकार्थ वाले शद्धों से वह अभिलषित होता है। व्यक्त और अव्यक्त प्रमाण वाला यह है और वह पूर्णतया भोगता है

English

In holy rites causing the development and flourish- ing progress and fulfilment of all desires the Brahmanas worship them. Their mental daughter is well known as Yogotpatti. The Pitrs named Sukalas are the sons of the noble- souled Vasistha, son of Hiranyagarbha (Brahma). The Sudras worship them.

अध्याय ४७

श्लोक 68

एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् ।एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु

etāneva ca mantrajñānbhojayedyaḥ samāgatān / ekastānsnātakaḥ pritaḥ sarvānarhati tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त के अनुग्रह के अन्त वाला है और जो क्षेत्रज्ञ में अधिष्ठित है।इस प्रकार से ज्ञान प्राप्त करके शुचि होकर ज्ञान से ही निश्चित रूप से विमुक्ति को परापत हुआ करता है ८१ तत्वों के दशं में तत्व जैसे ही नष्ट होता है फिर भिन्न तुनिवृ'त देह में औसा भो इष्ट हो बह परितिर्याण किया करता

English

Those worlds where they stay in the heaven are Manasa by name. Their mental daughter is Narmada, the most excellent river.

अध्याय ४७

श्लोक 69

मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च ।योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्

mantrajñānāṃ sahasreṇa snātakānāṃ śatena ca / yogācāryeṇa yadbhuktaṃ trāyate mahāto bhayāt

हिन्दी अर्थ

है ।८२। फिर अव्यक्त ज्ञानी का करण भी विद्यमान होता है । वह प्राणादि गुण शरीर से सब प्रकार से मुक्त ही हो जाता है।८३। फिर बह अन्य शरीर को ग्रहण नहीं किया करता है क्योंकि जोसे जब बीज ही दग्ध हो जाता है

English

She sanctifies the living beings as she proceeds along the Dak$inapatha (southern tract and territory). She was the wife of Purukutsa and the mother of Trasaddasyu. He sponsors the rites ofSraddha in the case of every- one in the order of the Pitrs, O excellent Brahmanas. Hence <£raddha must be offered with faith in accordance with one's own Dharma ( religious duty).

अध्याय ४७

श्लोक 70

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च ।ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते

gṛhasthānāṃ sahasreṇa vānaprasthaśatena ca / brahmacārisahasreṇa yoga eva viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

तो बीजांकुर भी समाप्न हो जाया करता है ओर ज्ञानी जो है वह तो सर्ग संसाराविज्ञ शारीर मानस होता है अर्थात् सभो संसार के द्वारा उसका

English

In all cases (i.e. all castes and creeds) the Sraddha (ablation) offered to the Manes in silver vessels or those set with silver propitiates the Pitrs.

अध्याय ४७

श्लोक 71

नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा ।नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः

nāstiko vāpyadharmo vā saṃkīrmastaskaro 'pi vā / nānyatra tāraṇaṃ dānaṃ yogeṣvāha prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृति सत्यमित्याहुविकारोऽनृतमुच्यतो

English

The Devas honour them and offer them Sraddhas scrupulously and devoutly. All of them join their palms in reverence. All of them along with Indra worship them with their minds concentrated on them. Vairajas Mena, Wife of Himavan, mother of Um&,

अध्याय ४७

श्लोक 72

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः ।पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

pitarastasya tuṣyanti suvṛṣṭenaiva karṣakāḥ / putro vāpyatha vā pautro dhyāninaṃ bhojayiṣyati

हिन्दी अर्थ

अनामरूपं केत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते ॥=६

English

Barhi$ads Acchoda (river) adopted king Amavasu

अध्याय ४७

श्लोक 73

अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्

alābhe dhyānaniṣṭhānāṃ bhojayedbrahmacāriṇam / tadalābhe udasīnaṃ gūhasthamapi bhojayet

हिन्दी अर्थ

यस्मारक्षेत्रं विजानाति तत्मात्केत्रज्ञ उच्यते ।

English

Agnisvattas PIvarl, married to £uka, Vyasa's son. Kavyas (Sons of Agni and Yogotpatti alias Eka-$rAg&, married

अध्याय ४७

श्लोक 74

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ।ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्

yastiṣṭhedekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ / dhyānayogī parastasmāditi brahmānuśāsanam

हिन्दी अर्थ

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तयैव च ।

English

Upahutas (Sons of Ahgiras) Yasoda, married to king Khafvariga

अध्याय ४७

श्लोक 75

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् ।भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा

ādya eṣa gaṇaḥ proktaḥ pitṝṇāmamitaujasām / bhāvayansarvalokānvai sthita eṣa gaṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

विकारलक्षणं तद्व सोऽक्षरः क्षरमेति च

English

Ajyap&s (Sons of Pulaha) Virajk, married to king Nahu$a, mother Suk&la Narmadi (The river), wife of Purukutra

अध्याय ४७

श्लोक 76

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः ।संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvānapi gaṇānpunaḥ / saṃtatiṃ saṃsthitiṃ caiva bhāvanāṃ ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

तमेवानुविकारं तु यस्माद क्षरते पुनः ।

English

The Phalafruti — Reward* offered by Pitfs jo the performers of •Sriddha.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 47
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.