Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
48
अध्याय 48 / 156

Book 2 - Adhyaya 10

117 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ117 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४८

श्लोक 1

एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे पितृकल्पो नाम नवमो ऽध्यायः ॥ ९॥ बृहस्पतिरुवाच सप्तैते जयतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः ।चत्वारो मुर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः

eti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde pitṛkalpo nāma navamo 'dhyāyaḥ // 9// bṛhaspatiruvāca saptaite jayatāṃ śreṣṭhāḥ svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ / catvāro murttimantaśca trayasteṣāmamūrttayaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माच्च कारणाच्चंव क्षरमित्यभिधीयते

English

One should send it up in the sky or put it in the water facing the southern quarter. The abode of the Pitrs is in the sky or the southern quarter.

अध्याय ४८

श्लोक 2

तेषां लोकान्विसर्गं च कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।यावै दुहितरस्तेषां दौहित्राश्चेव ये स्मृताः

teṣāṃ lokānvisargaṃ ca kīrttayiṣye nibodhata / yāvai duhitarasteṣāṃ dauhitrāśceva ye smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञान से चार प्रकार की दशा से बद्ध प्रकृति में स्थित निवृत्त हो जाता है। यह प्रकृति तो सत्य ही कही जाती है इस से जो भी विकार होता है वही मिथ्या बताया जाया करता है।८५। जो असदुभाव वाला है वही अनृत समझना चाहिए और जो सद्भाव होता है वह सत्य कहा जाता है।

English

Some Brahmanas say thus — "After being permitted by those Brahmanas who say — "Let it be freely lifted up'* — the devotee shall lift up the rice balls at the outset (or from the tips ).

अध्याय ४८

श्लोक 3

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः

lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ / amūrttayaḥ pitṛgaṇāste vai putrāḥ prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

यह क्षेत्रज्ञ नाम और रूप से रहित होता है । यह तो क्षेत्रश्ञ इसो नाम से बोला जाया करता है।८६। क्षेत्रज्ञ इसका नाम इसीलिए होता है कि यह क्षेत्र को जानता है । जिस कारण से यह कत्र को विश्‍वस्त मानता है इसी से क्षेत्रज्ञ परम शुभ कहा जाता है ।८३ क्षेत्रज्ञ का स्मरण किया जाता है

English

One shall take out the tips (uppermost part) of flowers, fruits, foodstuffs and rice and perform Homa in the fire with all those things.

अध्याय ४८

श्लोक 4

विराजस्य द्विजश्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः ।एते वै पितरस्तात योगानां योगवर्धनाः

virājasya dvijaśreṣṭhā vairājā iti viśrutāḥ / ete vai pitarastāta yogānāṃ yogavardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

इसी कारण से उसके ज्ञाताओं के द्वारा विमास्यमान होता है। क्षेत्र तो त्वत्प्रत्यय वाला देखा गया है और सदा ही क्षेत्रज्ञ प्रत्यय होता है ।८। अब यह बताते हैं कि क्षेत्र बह नाम इसका क्‍यों हुआ है-इसका शयन होता है

English

After performing Homa in the fire with the food- stuffs, cooked rice, beverage, roots and fruits he should offer the Pindas facing the southern quarter.

अध्याय ४८

श्लोक 5

अप्याययन्ति ये नित्यं योगायोगबलेन तु ।श्राद्धैराप्यायितास्ते वै सोममाप्याययन्ति च

apyāyayanti ye nityaṃ yogāyogabalena tu / śrāddhairāpyāyitāste vai somamāpyāyayanti ca

हिन्दी अर्थ

१२४ अल्माण्ड पुराण

English

After performing Homa to Vaivasvata (i.e. Yama) and Soma, after offering Pindas along with the libation of water, one should feed the Brahmanas

अध्याय ४८

श्लोक 6

आप्यायितस्ततः सोमो लोकानाप्याययत्युत ।एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः

āpyāyitastataḥ somo lokānāpyāyayatyuta / eteṣāṃ mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ

हिन्दी अर्थ

एक तो यही कारण है और दुसरा कारण यह है कि क्षत का त्राणात्व वाला है । यह भोज्यत्व वाला है तया इसमें विषय भी होता है । इसी लिये क्षेत्र के ज्ञाता इसको क्षेत्र कहा करते हैं ।८६। महत तत्व से आरम्भ करके अर्थात् महत तत्व जिसमें आदि है और विशेष के अन्त पर्यन्त में एक परम विल-

English

W. 31-35 refer to the disposal of Pindas. Cf. Mbh. AmU&sana 125- 38-40, Bm 150-52 for similar views. %

अध्याय ४८

श्लोक 7

पत्नी हिमवतः पुत्रो यस्या मैनाक उच्यते ।पर्वतप्रवरः सो ऽथ क्रैञ्चश्चास्य गिरेः सुतः

patnī himavataḥ putro yasyā maināka ucyate / parvatapravaraḥ so 'tha kraiñcaścāsya gireḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षण विलूपता रहा करती है । वह विकार का लक्षण है किन्तु वह अक्षर होता है और क्षरता को प्राप्त हो जाता है ।६०। कारण यह है कि उसी अनुविकार को फिर क्षरित करता है और उसी कारण से यह क्षर--इस नाम से पुकारा जाया करता है

English

Thereafter, he should propitiate the Brahxnana in the proper order consistent with his capacity, with hot and glossy ( mixed with ghee) foodstuffs and cooked rice smelling sweet (with ghee and spices).

अध्याय ४८

श्लोक 8

तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलाराट् ।अपर्णामेकपर्णां च तृतीयामेकपाटलाम्

tisraḥ kanyāstu menāyāṃ janayāmāsa śailārāṭ / aparṇāmekaparṇāṃ ca tṛtīyāmekapāṭalām

हिन्दी अर्थ

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् ।

English

The man obtains all that he desires if he serves them with concentration and purity (mental and physical). He shall stand by them with palms joined in reverence. He shall be loyal, faithful and devoted to them.

अध्याय ४८

श्लोक 9

न्यग्रोधमे कपर्णा तु पाठलं त्वेकपाटला ।आशिते द्वे अपर्णा तु ह्यनिकेता तपो ऽचरत्

nyagrodhame kaparṇā tu pāṭhalaṃ tvekapāṭalā / āśite dve aparṇā tu hyaniketā tapo 'carat

हिन्दी अर्थ

अचेतनत्वाद्विपयस्तदविधर्मा विभुः स्मृतः

English

The grandfathers (manes) bestow these qualities — viz. Akfudratva (the state of not being mean and low) grate- fulness, chivalry, refined speech, power of penance, Yajfias and charitable gifts.

अध्याय ४८

श्लोक 10

शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः ।आहारमेकपर्णेन ह्येकपर्णा समाचरत्

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ duścaraṃ devadānavaiḥ / āhāramekaparṇena hyekaparṇā samācarat

हिन्दी अर्थ

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृत' तु तत् ।

English

Hereafter listen, even as I recount, to the auspicious procedure which is carried out in the proper order after the Brahmanas have taken their food.

अध्याय ४८

श्लोक 11

पाटलेनैव चैकेन व्यदधादेकपाटला ।पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे चाहारं वै प्रजक्रतुः

pāṭalenaiva caikena vyadadhādekapāṭalā / pūrṇe varṣasahasre dve cāhāraṃ vai prajakratuḥ

हिन्दी अर्थ

पुरप्रस्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयरों

English

The performer of Sraddha devoutly attached to the Pitrs, shall at the outset sprinkle the ground and lift (a particle). Then he scatters the rice in accordance with the injunctions.

अध्याय ४८

श्लोक 12

एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ।निषेधयन्ती सोमेति मातृस्रेहेन दुःखिता

ekā tatra nirāhārā tāṃ mātā pratyabhāṣata / niṣedhayantī someti mātṛsrehena duḥkhitā

हिन्दी अर्थ

नेहेतुकात्वनिर्देश्या दहस्तस्मिन्न विद्यते

English

After honouring the excellent Brahmanas thus, he shall follow them with palms joined in reverence. With purity in mind he shall bid them farewell.

अध्याय ४८

श्लोक 13

सा तथोक्ता तदापर्णा देवी दुश्चरचारिणी ।उमेति हि महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता

sā tathoktā tadāparṇā devī duścaracāriṇī / umeti hi mahābhāgā triṣu lokeṣu viśrutā

हिन्दी अर्थ

आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

English

Mrtyu (god of death) has no access to that place nor do the Asuras and Raksasas have it. As long as the earth exists there is no fear and no Alaksmi (loss of splendour and prosperity) there.

अध्याय ४८

श्लोक 14

तथैव नाम्ना तेनासौ निरुक्तोक्तेन कर्मणा ।एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्थावरजङ्ग मम्

tathaiva nāmnā tenāsau niruktoktena karmaṇā / etattu trikumārīkaṃ jagatsthāvarajaṅga mam

हिन्दी अर्थ

जो इस परमाधिक दुःखमय संसार में नरकों से पुरुष का परित्राण किया करता है और फिर भी दुःखों के त्राण से इसका नाम क्षेत्र यह कहा जाता है ।६२। इसमें सुख-दुःख और अहंभाव विद्यमान रहता है अतएव इसको भोज्य--इस नाम से भी पुकारा जाया करता है। इसमें अचेतना

English

On account of his power of penance and brilliant splendour that excellent mountain always shines like the Sarhvar- taka (i.e. the all-destroying fire at the time of annihilation of the universe) on the peak of Malyavan.

अध्याय ४८

श्लोक 15

एतासां तपसा सृष्टं यावद्भूमिर्द्धरिष्यति ।तपःशरीरास्ताः सर्वास्थिस्रो योगबलान्विताः

etāsāṃ tapasā sṛṣṭaṃ yāvadbhūmirddhariṣyati / tapaḥśarīrāstāḥ sarvāsthisro yogabalānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

होती है इसीलिए यह विषय है ओर उसले विधर्मा होता है अतएव यह न तो क्षोण होता है और न इसका क्षरण ही होता है ओर विकार से प्रसृत

English

To the south of the Narmada, the Ku£a grasses are well reputed all around. They are soft, fragrant and very plea- sing to behold. They have a tranquil golden lustre.

अध्याय ४८

श्लोक 16

सर्वास्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः ।सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोर्ध्वरेतसः

sarvāstāḥ sumahābhāgāḥ sarvāśca sthirayauvanāḥ / sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvāścaivordhvaretasaḥ

हिन्दी अर्थ

१९६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

While performing theAgnihotra, the highly resplend- ent holy lord Angiras used those excellent Kusa grasses for the sake of spreading round the altar formerly. He then saw the steps leading to the heaven.

अध्याय ४८

श्लोक 17

उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ।महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता

umā tāsāṃ variṣṭhā ca śreṣṭhā ca varavarṇinī / mahāyogabalopetā mahādevamupasthitā

हिन्दी अर्थ

केद्वारा उस प्रकार से आत्मा को दिया करता है । वहां पर प्रकृति में कारण में अपनो आत्मा में ही उपस्थित होता है ।१०१। अस्ति--नास्ति--इससे बह अन्य है अबवा यहाँ पर अथवा परलोक में फिर होता है । एकत्व है अथवा पृथक्त्व हैमन है अथवा पुरुष है ।१०२। वह आत्मा है या

English

Holy places have a deep psychological effect on religious-minded persons. Sr&ddha is to be performed in one's own house. But as KPJI.22.17 states, holy places are no one's private property. And a list of such holy spots is recommended in different Pur&pas like KP.II.20-32-36, V&.P. Ch. 77, Mt.P. ch. 22. Not that these lists agree, but there is a great deal of overlapping as a number of holy spots like Gaya, V&raoasi, Pray&ga, Pufkara command respect from most of Hindus. Here is the list recommended by our Text.

अध्याय ४८

श्लोक 18

दत्तकश्चोशान्स्तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः ।असितस्यैकपर्णा तु पत्नी साध्वी पतिव्रता

dattakaścośānstasyāḥ putro vai bhṛgunandanaḥ / asitasyaikaparṇā tu patnī sādhvī pativratā

हिन्दी अर्थ

निरात्मा है । चेतन है या अचेतन है। वह कर्ता है या अकर्त्ता है-बह भोक्ता है या भोज्य हो है ।१०३। जहाँ पर पहुँच कर फिर वहां से वापिस नहीं लौटता है सेत्रन्ञ निरञ्जन है । उसका कोई भी आख्यान नहीं होता है इसलिये वह अवाच्य है ओर वाद के हेतुओं के द्वारा अग्राह्य है

English

A mountain in Bilaspur District of Madhya Pradeia (Vi 10-1 1 and 15.16). VifQu Dh. S. 85.6 highly glorifies the performance of Sr&ddha on this mountain. Our Text gives the credit of this sanctity to the penance of Afigiras on this. n

अध्याय ४८

श्लोक 19

दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते ।देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं ज्ञानसंयुता

dattā himavatā tasmai yogācāryāya dhīmate / devalaṃ suṣuve sā tu brahmiṣṭhaṃ jñānasaṃyutā

हिन्दी अर्थ

चिन्तन न करने के योग्य होने से वह प्रतर्क के योग्य नहीं है। अवार्य योग्य नहीं है ओर मन के साथ भी अप्राप्त है

English

I shall recount the benefit attained by that intelli- gent man who offers Pincjas on those Darbha grasses even on a single occasion on the mountain Amarakantaka.

अध्याय ४८

श्लोक 20

या वै तासां कुमारीणां तृतीया चैकपाटला ।पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता

yā vai tāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā caikapāṭalā / putraṃ śataśalākasya jaigīṣavyamupasthitā

हिन्दी अर्थ

निरास्मके पुनस्तस्मिन्वाच्याच्यं न विद्यते ।

English

That Sraddha becomes one of everlasting benefit. It increases the pleasures of the Pitrs. On reaching that holy centre, they always vanish.

अध्याय ४८

श्लोक 21

तस्यापि शङ्खलिशितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ ।इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः

tasyāpi śaṅkhaliśitau smṛtau putrāvayonijau / ityetā vai mahābhāgāḥ kanyā himavataḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

यावच्च संप्रति सगंकालस्तावञ्जगत्तिष्ठति सनिरुष्य ।

English

During the Parvan days, a holy lake ofbrilhant flames is seen there. The river there, is ViSalyakarani (one that removes pain due to the pricking of darts) of animals with bony spikes (like porcupine).

अध्याय ४८

श्लोक 22

रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वैर्गुणैरतिरिच्यते ।अन्योन्यप्रीतमनसोरुमाशङ्करयोरथ

rudrāṇī sā tu pravarā svairguṇairatiricyate / anyonyaprītamanasorumāśaṅkarayoratha

हिन्दी अर्थ

एषा निसगंप्रतिसगंषूर्वा प्राधानिकी चेश्‍वरकारिता वा ।

English

On the peak of the lordly mountain Malyavan, in the hinder half of the country of Kalinga, there is a pool on that very excellent mountain. It has an eddy stretching towards the south-east.

अध्याय ४८

श्लोक 23

श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा ।ताभ्यां मैथुनशक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा

śleṣaṃ saṃsaktayorjñātvā śaṅkitaḥ kila vṛtrahā / tābhyāṃ maithunaśaktābhyāmapatyodbhavabhīruṇā

हिन्दी अर्थ

उक्तो ह्स्मिस्तदात्यंत कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

English

"Blessed are those persons in the world who are devotedly attached to the Pitrs and who will propitiate the Pitrs by means of Sraddha after reaching the Amarakantaka.

अध्याय ४८

श्लोक 24

तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः ।अनायो रतिविघ्नं च त्वमाचर हुताशन

tayoḥ sakāśamindreṇa preṣito havyavāhanaḥ / anāyo rativighnaṃ ca tvamācara hutāśana

हिन्दी अर्थ

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविश्च: कीत्तितो मया ।

English

Those who worship even once in the Amarakantaka go to heaven. There is no doubt that they attain spiritual achievement with a very little penance.

अध्याय ४८

श्लोक 25

सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तव ।इत्येवमुक्ते तु तदा वह्निना च तथा कृतम्

sarvatra gata eva tvaṃ na doṣo vidyate tava / ityevamukte tu tadā vahninā ca tathā kṛtam

हिन्दी अर्थ

विस्तरेणानृपूर्व्यां च भूयः कि वत्त॑याम्यहमू

English

After performing the yogic exercises on the summit of V&il&ta the divine vision begins to function (in the performer). The devotee becomes unassailable and invin- cible to all living beings. He walks over the earth lika a Deva.

अध्याय ४८

श्लोक 26

उमां देवः समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ व्यसर्जयत् ।ततो रुषितया सद्यः शप्तो ऽग्निरुमया तया

umāṃ devaḥ samutsṛjya śukraṃ bhūmau vyasarjayat / tato ruṣitayā sadyaḥ śapto 'gnirumayā tayā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणवर्त वणन १२७

English

A mountain range from Orissa to Madura (including a part of Eastern Ghats) but the name is serially applied to the range of hills separating the Mah&-nadi from Ganjam dist. It is regarded as the resort of Parasur&ma.

अध्याय ४८

श्लोक 27

इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्गदया गिरा ।यस्मान्नाववितृप्ताभ्यां रतिविघ्नं हुताशन

idaṃ coktavatī vahniṃ roṣagadgadayā girā / yasmānnāvavitṛptābhyāṃ rativighnaṃ hutāśana

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रज्ञके निगु' ण--शुद्ध-ज्ान्त-क्षोण--निरञ्जन-अपेत अर्थात् रहित सुब दुःख वाले--निरुद्ध और शान्ति को प्राप्न होने वाले और निरा- त्मक होने पर फिर उसमें वाच्य और अवाच्य नहीं रहता है। ये दो संहार और विस्तार और फिर व्यक्त और अव्यक्त होते हैं ।१०६-१०७। सुजन

English

By taking a holy dip in the Saptagodavari1 and the penance grove of Gokarna2 by giving charitable gifts, one obtains the benefit of a horse sacrifice.

अध्याय ४८

श्लोक 28

कृतवानस्य कर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः ।यदेवं विगतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्

kṛtavānasya karttavyaṃ tasmāttvamasi durmatiḥ / yadevaṃ vigataṃ garbhaṃ raudraṃ śukraṃ mahāprabham

हिन्दी अर्थ

किया जाता है ग्रसन होता है और व्यक्त पर्यवस्थित होते है । सब क्षेत्रज्ञ में अधिष्ठित फिर सगे में प्रवृत्त हुआ करता है ।१०८। उसके अन्त में बुद्धि पूर्वक अधिष्ठान को प्रपन्न हो जाता है । उन दोनों का संयोग साधम्यं ओर वेधम्ये के द्वारा किया हुआ विदित होता है । महापुरुष से समुत्पन्न संयोग अना-

English

After reaching the holy spot "Dhutapapa**,3 if a man takes a holy dip, he becomes sanctified. Rudra, the great l€vara, the lord of the Devas, had performed a penance there.

अध्याय ४८

श्लोक 29

गर्भे त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा ।स शापदोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः

garbhe tvaṃ dhārayasvaivameṣā te daṇḍadhāraṇā / sa śāpadoṣādrudrāṇyā antargarbho hutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

दिमान् कहा गया है ।१०६। और जबतक सर्गे और प्रतिसगं काल होता है तब तक जगत संनिरुद्ध होकर स्थित रहा करता है और उसके पूर्व में ही बुद्धिपूर्वक उसका पुरुषार्थ हो प्रवृत्त होता है ।११०। यह विसर्ग और प्रतिसर्ग पूर्व वाली प्राधानिकी अर्थात् प्रधान (प्रकृति) के द्वारा की हुई या ईश्वर की

English

A proof has been placed in the Gokarna by the Devas, in order to convince atheists (that they are wrong). If a non-Brahmana recitqs Savitrl Mantra there, he perishes (while reciting?)

अध्याय ४८

श्लोक 30

बहून्वर्षगणान्गर्भं धारयामास वै द्विज ।स गङ्गामभिगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे

bahūnvarṣagaṇāngarbhaṃ dhārayāmāsa vai dvija / sa gaṅgāmabhigamyāha śrūyatāṃ sariduttame

हिन्दी अर्थ

कराई हुई है । यह ऐसी है जिसका न आदि है और न अन्त ही है और यह अभिमान के साथ इस जगत को नित्रस्त करती हुई ही प्राप्त हुआ करती है

English

If a person climbs the peak Devarsibhavana (Abode of the celestial sage), frequented by Siddhas and Caranas and regularly continues the observances of holy rites, he goes to the heaven.

अध्याय ४८

श्लोक 31

सुमहान्परिखेदो मे जायते गर्भधारणात् ।मद्धितार्थ मथो गर्भमिमं धारय निम्नगे

sumahānparikhedo me jāyate garbhadhāraṇāt / maddhitārtha matho garbhamimaṃ dhāraya nimnage

हिन्दी अर्थ

कहा गया है तब अत्यन्त काल का ज्ञान प्राप्त करके ही प्राणी प्रसक्त हुआ करता है ।११२। यही प्रतिसर्गे है जो तीन प्रकार का होता है जिसका वर्णन चैने आपके सामने किया है। मैंने इसका विस्तार से और आनृपूर्वी से अर्थात् क्रम से आदि से अम्त पर्यन्त कह दिया है । अब फिर मैं क्या बताऊ--यह

English

(There is a garden ) beautified by celestial sandal trees and other heavenly trees. Water mixed with sandal powder continuously flows from it.

अध्याय ४८

श्लोक 32

मत्प्रसादाच्च तनयो वरदस्ते भविष्यति ।तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संप्रत्दृष्टा महानदी

matprasādācca tanayo varadaste bhaviṣyati / tathetyuktvā tadā sā tu saṃpratdṛṣṭā mahānadī

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणवर्त वर्णन

English

A river named TamraparnI4 flows from that water collection. From the great forest of sandal trees, it flows towards the southern ocean.

अध्याय ४८

श्लोक 33

तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा ।सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी

taṃ garbhaṃ dhārayāmāsa dahyamānena cetasā / sāpi kṛcchreṇa mahatā khidyamānā mahānadī

हिन्दी अर्थ

श्रुत' सुमहदाख्यानं भवता परिकीत्तितम् । प्रजानां मनुभिः साद्ध देवानामृषिभिः सह

English

Oyster shells from where pearls are produced are the conchs washed down to the great sea, carried by the river Tamra (TamraparnI).

अध्याय ४८

श्लोक 34

प्रकृष्टं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमान मिवानलम् ।रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातो ऽरुणप्रभः

prakṛṣṭaṃ vyasṛjadgarbhaṃ dīpyamāna mivānalam / rudrāgnigaṅgātanayastatra jāto 'ruṇaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

हैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम्

English

If devotees bring water containing conchs and pearls, they become free from mental agonies and physical ailments. They go to the celestial city Amaravati.

अध्याय ४८

श्लोक 35

आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् ।तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते

ādityaśatasaṃkāśo mahātejāḥ pratāpavān / tasmiñjāte mahābhāge kumāre jāhnavīsute

हिन्दी अर्थ

अप्यद्भुतानि कर्माणि विविधा धर्मनिश्चयाः । विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम्

English

(The charitable gifts) of pearls and conchs produced from sandalwood cause the redemption of Pitrs even though they be perpetrators of sinful activities as mentioned in the Vedas.

अध्याय ४८

श्लोक 36

विमानयानैराकाशं पतत्र्रिभिरिवावृतम् ।देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वनाः

vimānayānairākāśaṃ patatrribhirivāvṛtam / devadundubhayo nedurākāśe madhurasvanāḥ

हिन्दी अर्थ

विकारः प्रतिसंमृष्टो गुण: साम्येन वत्तंते ।

English

A tributary of the Garig& at V&ragasl.

अध्याय ४८

श्लोक 37

मुमुचुः पुष्पवर्षं च खेचराः सिद्धचारणाः ।जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह

mumucuḥ puṣpavarṣaṃ ca khecarāḥ siddhacāraṇāḥ / jagurgandharvamukhyāśca sarvaśastatra tatra ha

हिन्दी अर्थ

धर्माधमौ' प्रलीयेते ह्यव्यवत प्राणिनां सदा ।

English

River rising in Agastya-Kufa-Mountain Malaya flowing through old P&gya country to the Sea (the gulf of Manar) celebrated for pearl fishery. De. 203,HD.IV. 812.

अध्याय ४८

श्लोक 38

यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किन्नराश्चैव सर्वशः ।महानागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्र्रिणः

yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kinnarāścaiva sarvaśaḥ / mahānāgasahasrāṇi pravarāśca patatrriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्वमात्रात्मको धर्मो गुणे सत्वे प्रतिष्ठितः

English

The holy rites performed in the holy centres of the Srlparvata and the mountain Vaikrta fructify from the beginning to the end.

अध्याय ४८

श्लोक 39

उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम् ।प्रभावेण हतास्तेन दैत्यवानरराक्षसाः

upatasthurmahābhāgamāgneyaṃ śaṅkarātmajam / prabhāveṇa hatāstena daityavānararākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

तमोमात्रात्मको घर्मो गृणे तमसि तिष्ठति ।

English

Birds that could move as they wish, go to heaven after taking bath in that sin-destroyi tank of Matanga on the Kailasa mountain.

अध्याय ४८

श्लोक 40

स हि सप्तर्षिभार्याभिरारादेवाग्निसंभवः ।अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम्

sa hi saptarṣibhāryābhirārādevāgnisaṃbhavaḥ / abhiṣekaprayātābhirdṛṣṭo varjya tvarundhatīm

हिन्दी अर्थ

इस सर्ग की प्रवृत्ति होने की कया रीति होती है-यही अब हम पूछते हैं उसको आप कृपा करके हमको बतला दीजिए इस तरह से भब लोम हर्णण सूतजी से पूछा गया था तो फिर उन्होंने पुनः उस सर्ग की जैसे प्रकृति हुआ करती है उसकी व्याख्या करने का उपक्रम किया था और उन्होंने कहा

English

In the following holy centres viz — the sacred spot of Saurparaka2, the mountain Palamafijara3 in the well of Pandukupa near the sea and the banks of the Pidaraka* which is free from sins and impurities, one shall perform the rite of

अध्याय ४८

श्लोक 41

ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः ।स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकभिरिव मातृभिः

tābhiḥ sa bālārkanibho raudraḥ parivṛtaḥ prabhuḥ / snihyamānābhiratyarthaṃ svakabhiriva mātṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

था कि यहाँ पर जैसे यह सर्ग प्रवृत्त होगा--उसको मैं आप लोगों को बतलाऊ'गा ।--६। है वत्स ! यह सब पूर्ग की ही भांति समझ लेना चाहिए। और संक्षेप से अब भी समझ लो । जो भी हृष्ट है उसी से अनुमान कर लेना चाहिए। मैं युक्ति से तर्क बतलाऊंगा ।१०। बह ऐसा बिषय है जहाँ पर

English

Sri Sailam in Kurnool District in Andhra Pradesh. One of the Twelve Jyotir-liAgas.

अध्याय ४८

श्लोक 42

युगपत्सर्वदेवीभिर्दिधित्सुर्जाह्नवीं सुतः ।षण्मुखान्यसृजच्छ्रीमांस्तेनायं षण्मुखः स्मृतः

yugapatsarvadevībhirdidhitsurjāhnavīṃ sutaḥ / ṣaṇmukhānyasṛjacchrīmāṃstenāyaṃ ṣaṇmukhaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बाणी की पहुँच नहीं हैं और मन भी बहा तक नहीं पहुँचता है । वह अव्यक्त के ही समान परोक्ष है अतएव बहुत ही गहन और दुरासद है।११। विकारों के साथ प्रति संसृष्ट होता हुआ गुण समता से रहता है । प्रधान पुरुषों के साधर्म्म से ही स्थित रहा करता है ।१२। प्राणियों के सदा धर्म और अधर्म

English

Sopara, 4 miles NW. of Bassein in Thana District of Maharashtra — De. 197.

अध्याय ४८

श्लोक 43

तेन जातेन महाता देवानामसहिष्णवः ।स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान्

tena jātena mahātā devānāmasahiṣṇavaḥ / skanditā dānavagaṇāstasmātskandaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त में प्रलीन हो जाते हैं । उस समय में सत्व मात्रात्मक अर्थात् केवल सत्व स्वरूप वाला धर्म सत्वगुण में प्रतिष्ठित होता है ।१३। तमो मात्रात्मक घर्म तमोगुण में प्रतिष्ठित होता है । ये दोनों ही बिना ही विभाग के गुणों की समता में स्थित रहते हैं

English

Near Suxparaka — HD IV 787.

अध्याय ४८

श्लोक 44

कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्द्धितो हि पुरातनः ।कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः

kṛttikābhistu yasmātsa varddhito hi purātanaḥ / kārttikeya iti khyātastasmādasurasūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व कार्य बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते ।

English

The Sraddha performed at Puskara2 yields everlast- ing benefit. The penance performed there yields great fruit. One shall point out the same thing in the same manner on the shore of the great ocean and at Prabhasa3.

अध्याय ४८

श्लोक 45

जृंभतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वाला मालाकुला तदा ।मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता

jṛṃbhatastasya daityārerjvālā mālākulā tadā / mukhādvinirgatā tasya svaśaktiraparājitā

हिन्दी अर्थ

१२८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Somanathapattana in Saurashtra — one of the sacredmost Jyotir- lingas. It was demolished by Mahmud of Gazni but was reconstructed after Independence of India.

अध्याय ४८

श्लोक 46

क्रीडार्थं चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना ।गरुडादतिसृष्टौ हि पक्षिणौ द्वौ प्रभद्रकौ

krīḍārthaṃ caiva skandasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā / garuḍādatisṛṣṭau hi pakṣiṇau dvau prabhadrakau

हिन्दी अर्थ

विकारेष्वविमृष्ट षु ह्यव्यक्तं चात्मनि स्थिते ।

English

The Pit rs become directly worshipped by him. In this world he will be one with perfect self-control. After death he becomes honoured in the heaven.

अध्याय ४८

श्लोक 47

मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना ।यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना

mayūraḥ kukkuṭaścaiva patākā caiva vāyunā / yasya dattā sarasvatyā mahāvīṇā mahāsvanā

हिन्दी अर्थ

अप्रवृतो ब्रह्मणा तु सहसा योज्यगँस्तदा

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 48

अजः स्वयंभुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शंभुना ।मायाविहरणे विप्र गिरौ क्रैञ्चे निपातिते

ajaḥ svayaṃbhuvā datto meṣo dattaśca śaṃbhunā / māyāviharaṇe vipra girau kraiñce nipātite

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने कहा --आपके द्वारा बणित यह महान आख्यान हमने सुन लिया है। इसमें मनुओं के साथ प्रजाओं का तथा ऋषियों के सहित देवों का-पितरों का -गन्धवॉ. का--भूतों का--पिशाच-उरग और राक्षसों का-हैत्यों का--दानवों का--यक्षों का और पक्षियों का वर्णन है । इन

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 49

तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते ।सेंद्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः

tārake cāsuravare samudīrṇe nipātite / seṃdropendrairmahābhāgairdevairagnisutaḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सबके अत्यन्त अद्भुत कर्म हैं तया वर्म आदि का भी निश्चय है ओर बहुत ही विचित्र कथा के योग हैं और अत्युत्तम तथा शरं क्ठज्म हैं। यह सभी का हमने भली श्रवण कर लिया है ।१-३। आपने जो भी वर्णन किया है बहू बहुत ही श्रुति प्रिय सुन्दर वाणी के द्वारा किया है और हमारे मन और

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 50

सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् ।देवसेनापतिस्त्वेष पठ्यते सुरनायकः

senāpatyena daityārirabhiṣiktaḥ pratāpavān / devasenāpatistveṣa paṭhyate suranāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

कानों को सुख देने वाला है तया अमृत के ही समान प्रीणन करने वाला है

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 51

देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।प्रमथैर्विधैर्देवस्तथा भूतगणैरपि

devāriskandanaḥ skandaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ / pramathairvidhairdevastathā bhūtagaṇairapi

हिन्दी अर्थ

बड़ा ही सत्कार किया था । फिर उन सत्र करने बालों ने सबने पुनः सर्ग के प्रवर्तन के विषय में उनसे प्रश्न किया था ।४। उन्होंने कहा था-हे सूतजी ! आप तो महान् पण्डित हैं। अब हमको यही बतलाइये कि फिर इस सगं का प्रवर्तन किस प्रकार से होगा । जब ये सभी बन्धन प्रलीन हो जाते हैं

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 52

मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्ततः ।लोकाः सोमपदा नाम मरीचेर्यत्र वै सुताः

mātṛbhirvividhābhiśca vināyakagaṇaistataḥ / lokāḥ somapadā nāma marīceryatra vai sutāḥ

हिन्दी अर्थ

और प्रकृति के तीनों गुणों में साम्यावस्या होती है और यह सर्वत्र अन्धकार ले परिपूर्ण होता है। समस्त विकार अविसृष्ट होते हैं तथा अव्यक्त आत्मा में स्थित होता है। उस समय में योज्यगों के द्वारा सहसा ब्रह्माजी के अप्र- वृत्त होने पर यह सर्ग कंसे होता है

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 53

तत्र ते दिवि वर्त्तन्ते देवास्तान्पूजयन्त्युत ।श्रुता बर्हिषदो नाम पितरः सोमपास्तु ते

tatra te divi varttante devāstānpūjayantyuta / śrutā barhiṣado nāma pitaraḥ somapāstu te

हिन्दी अर्थ

१३० ब्रह्माण्ड पुराण

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 54

एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा ।अच्छौदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थिता

eteṣāṃ mānasī kanyā acchodā nāma nimnagā / acchaudaṃ nāma taddivyaṃ saro yasmātsamutthitā

हिन्दी अर्थ

यदा प्रवत्तितव्यं तु क्षेत्रकेत्रज्ञयोद यो:

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 55

तथा न दृष्टपूर्वास्तु वितरस्ते कदाचन ।संभूता मानसी तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती

tathā na dṛṣṭapūrvāstu vitaraste kadācana / saṃbhūtā mānasī teṣāṃ pitṝnsvānnābhijānatī

हिन्दी अर्थ

षेतरजञाध्रिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 56

सा त्वन्यं पितरं वव्रे तानतिक्रम्य वै पितॄन् ।अमावसुमिति ख्यातमैलपुत्रं नभश्चरम्

sā tvanyaṃ pitaraṃ vavre tānatikramya vai pitṝn / amāvasumiti khyātamailaputraṃ nabhaścaram

हिन्दी अर्थ

आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रचक्षते

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 57

अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानाधिष्ठितं दिवि ।सा तेन व्यभिचारेण गगने नाप्रजारिणी

adrikāpsarasā yuktaṃ vimānādhiṣṭhitaṃ divi / sā tena vyabhicāreṇa gagane nāprajāriṇī

हिन्दी अर्थ

यह् सभी कायं बुद्धिपूर्वक प्रधान का ही होग। । पह क्षेत्रज्ञ अबुद्धि पूवंक उन गुणों में अधिष्ठित होगा ।१५। इस प्रकार से उस समय में फिर अभिमान के साथ उनको प्राप्त होगा । जिस समय में क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ इन दोनों का प्रवृत होना चाहिए ।१६। वे दोनों ही को भोज्य और भोक्तृत्व के

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 58

पितरं प्रार्थयित्वान्यं योगभ्रष्टा पपात ह ।त्रीण्यवश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता

pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogabhraṣṭā papāta ha / trīṇyavaśyadvimānāni patantī sā divaścyutā

हिन्दी अर्थ

सम्बन्ध प्राप्त होगे । इससे गुणात्मक अक्षर अव्यक्त समता में स्थित होता है।१७। वहाँ पर वह क्षेत्रत्र में अधिष्ठित विषमता को प्राप्त होता है । फिर दोनों क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ को व्यक्त प्राप्त होगा ।१। क्षेत्रज्ञ में अधिष्ठित सत्व बिकार को उत्पन्न कर देगा । वह विकार महत् तत्व से लेकर विशेष के

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 59

त्रसरेणुप्रमाणानि तेषु चावस्थितान्पितॄन् ।सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानग्नीनग्निष्विवाहितान्

trasareṇupramāṇāni teṣu cāvasthitānpitṝn / susūkṣmānaparivyaktānagnīnagniṣvivāhitān

हिन्दी अर्थ

अन्त तक चौबीस गुणों के स्वरूप वाला है ।१६। क्षेत्रज्ञ का प्रधान का और पुरुष का प्रवृत्त होंगे । जो आदि देब हैं वे प्रधान के ही ऊपर अनुग्रह करने वाले कहे जाते हैं। वे दोनों अनादि और श्रेष्ठ उत्पाद तथा सूक्ष्म कहे गये हैं

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 60

त्रायध्वमित्युवाचार्ता पतती चाप्यवाक्शिराः ।तैरुका सा तु मा भैषी रित्यतो ऽधिष्ठिताभवत्

trāyadhvamityuvācārtā patatī cāpyavākśirāḥ / tairukā sā tu mā bhaiṣī rityato 'dhiṣṭhitābhavat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणवर्त वर्णेन १३१

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 61

ततः प्रसादयत्सा वै सीदन्ती त्वनया गिरा ।ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात्

tataḥ prasādayatsā vai sīdantī tvanayā girā / ūcuste pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt

हिन्दी अर्थ

त्र त्तिकाले रजसाभिपन्नो महत्वभूतादिविशेषतां च ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 62

भ्रष्टैश्वर्यां स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते ।यैराचरन्ति कर्मणि शरीरैरिह देवताः

bhraṣṭaiśvaryāṃ svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite / yairācaranti karmaṇi śarīrairiha devatāḥ

हिन्दी अर्थ

संसिद्धकायंकरणा उत्पद्यंतेऽभिमानिनः

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 63

तैरेव तत्कर्मभलं प्राप्नुवन्ति सदा स्म ह ।सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे

taireva tatkarmabhalaṃ prāpnuvanti sadā sma ha / sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe

हिन्दी अर्थ

प्राकसृतौ ये त्त्रसुवहाः साधकाश्चाप्यसाधकाः

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 64

तस्मात्स्वतपसः पुत्रि प्रेत्य संप्राप्स्यसे फलम् ।इत्युक्तया तु पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः

tasmātsvatapasaḥ putri pretya saṃprāpsyase phalam / ityuktayā tu pitaraḥ punaste tu prasāditāḥ

हिन्दी अर्थ

असंशांतास्तु ते सर्वे स्थानप्रकरणेः सह ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 66

६५ ॥ सोमपाः पितरः कन्यां रज्ञो ऽस्यैव त्वमावसोः ।उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषेषु महात्मनः

65 // somapāḥ pitaraḥ kanyāṃ rajño 'syaiva tvamāvasoḥ / utpannasya pṛthivyāṃ tu mānuṣeṣu mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कार्याणि प्रतित्स्यंते उत्पत्स्यन्त पुनः पुनः

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 67

कन्या भूत्वा त्विमांल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि भामिनि ।अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा

kanyā bhūtvā tvimāṃllokānpunaḥ prāpsyasi bhāmini / aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā

हिन्दी अर्थ

उस समय में अबुद्धि पूवंक युक्त है और अशक्त पर हैं यह प्रत्यय रहित और अमोघ हैं और जल में मछली के ही समान स्थित हैं ।२२। पूर्व में वे दोनों ही पूर्व की प्रवृत्ति बाले हैं फिर सवं को प्राप्त हो जायगा । जो अजञ हैं वे रज-सत्व और तम नामों बाले गुणों से प्रवृत्त हुआ करते हैं

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 68

अस्यैव राज्ञो दुहिता ह्यद्रिकायाममावसोः ।पराशरस्य दायादमृषिं त्वं जनयिष्यसि

asyaiva rājño duhitā hyadrikāyāmamāvasoḥ / parāśarasya dāyādamṛṣiṃ tvaṃ janayiṣyasi

हिन्दी अर्थ

यह मनुष्य प्रवृत्ति के समय से रजोगुण से अभिपन्न होता है और महू आदि की विशेषता और इन्द्रियतता की विशेषता को गुणामुखी के निमित्तों के साथ ध्यायी के ये रज-सत्व ओर तम पर स्वर में विधर्मी होते हुए व्यक्त होते हैं ।२४-२५। आद्यन्त सभी ओर अज्ञम्बु क्षेत्र में प्राप्त हो

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 69

स वेदमेकं ब्रह्मर्षि श्चतुर्द्धा विभजिष्यति ।महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शन्तनोः कीर्त्तिवर्द्धनौ

sa vedamekaṃ brahmarṣi ścaturddhā vibhajiṣyati / mahābhiṣasya putrau dvau śantanoḥ kīrttivarddhanau

हिन्दी अर्थ

जाँयगे । फिर संसिद्ध कार्य और करण वाले अभिमानी उत्पन्च हुआ करते हैं ।२६। सभी सत्व अब्यक्त से पूर्व ही प्रसन्न होते हैं । पूर्व में होने वाली सृति में जो भी प्राणधारी हैं वे चाहे साधक होवे या असाधक होने ।२७। वे सभी स्थान प्रकरणों के साथ असंशाम्त हैं। वे सब कार्यों को प्राप्त करेंगे

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 70

विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि ।चित्राङ्गदं च राजानं सर्वसत्त्वबलान्वितम्

vicitravīryaṃ dharmajñaṃ tvamevotpādayiṣyasi / citrāṅgadaṃ ca rājānaṃ sarvasattvabalānvitam

हिन्दी अर्थ

गुणमात्रात्मकावेव धर्माधमौं परस्परम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 71

एतानुत्पादयित्वाथ पुनर्लोकानवा प्स्यसि ।व्यभिचारात्पितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्

etānutpādayitvātha punarlokānavā psyasi / vyabhicārātpitṝṇāṃ tvaṃ prāpsyase janma kutsitam

हिन्दी अर्थ

आरप्सेते हि चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण वा

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 72

तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि ।कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमांल्लोकानवाप्स्यसि

tasyaiva rājñastvaṃ kanyā adrikāyāṃ bhaviṣyasi / kanyā bhūtvā tataśca tvamimāṃllokānavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

१३२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 73

एवमुकत्वा तु दाशेयी जाता सत्यवती तु सा ।अद्रिकायाः सुता मत्स्या सुता जाता ह्यमावसोः

evamukatvā tu dāśeyī jātā satyavatī tu sā / adrikāyāḥ sutā matsyā sutā jātā hyamāvasoḥ

हिन्दी अर्थ

गुणास्ते यानि कर्माणि प्राक्सृश्यां प्रतिपेदिरे ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 74

अदिकामत्स्यसंभूता गङ्गायमुनसंगमे ।तस्या राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैव हि

adikāmatsyasaṃbhūtā gaṅgāyamunasaṃgame / tasyā rājño hi sā kanyā rājño vīryeṇa caiva hi

हिन्दी अर्थ

हिस्राहिखे मृदुकरे धर्माधमवितानृत ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 77

विरजानाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः ।अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्करप्रभाः पुलहस्य प्रजापतेः ।एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता

virajānāma te lokā divi rocanti te gaṇāḥ / agniṣvāttāḥ smṛtāstatra pitaro bhāskaraprabhāḥ pulahasya prajāpateḥ / eteṣāṃ mānasī kanyā pīvarī nāma viśrutā

हिन्दी अर्थ

समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणोऽथ समुद्भवम्

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 78

योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च ।भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशतिमेव तु

yoginī yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca / bhavitā dvāparaṃ prāpya aṣṭāviṃśatimeva tu

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तात्का र गात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात्।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 79

श्रीमान्व्यासो महायोगी योगस्तस्मिन्द्विजोत्तमाः ।व्यासादरण्यां संभूतो विधूम इव पावकः

śrīmānvyāso mahāyogī yogastasmindvijottamāḥ / vyāsādaraṇyāṃ saṃbhūto vidhūma iva pāvakaḥ

हिन्दी अर्थ

अमे और अधमं परस्पर में केबल गुण के ही स्वरूप वाले होते हैं और बे एक दूसरे के वर के द्वारा या अनुग्रह के द्वारा आरम्भ हुआ करते हैं ।२९। इसके उपरान्त तुल्य प्रसूष्टि शव सगं के आदि काल में विक्रिया को प्राप्त होता है। गण इस कारण से उसका प्रतिधान किया करते हैं वह

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 80

पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः ।स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्यां जनयद्विभुः

parāśarakulodbhūtaḥ śuko nāma mahātapāḥ / sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ pīvaryāṃ janayadvibhuḥ

हिन्दी अर्थ

उसको अच्छा लगता है।३०। वे गूण जो भी कमं कर्म पूर्व की सृष्टि में प्रतिपन्न हुए थे वे ही बार-बार सृज्यमान होते हुए प्रतिपन्न हुआ करते हैं

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 81

पुत्रान्पञ्च योगचर्यापरिबुर्णान्परिश्रुतान् ।कृष्णा गौरं प्रभुं शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै

putrānpañca yogacaryāpariburṇānpariśrutān / kṛṣṇā gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ tathā bhūriśrutaṃ ca vai

हिन्दी अर्थ

प्रिय लगता है उसो भाव से भावित होते हुए प्रसन्न हुआ करते हैं

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 82

कन्यां कीर्तिमतीं चैव योगिनीं योगमातरम् ।ब्रह्मदत्तस्य चननी महिषी त्वणुहस्य सा

kanyāṃ kīrtimatīṃ caiva yoginīṃ yogamātaram / brahmadattasya cananī mahiṣī tvaṇuhasya sā

हिन्दी अर्थ

महाभूतों में अनेक रूपता-इन्द्रियों के विषयों में तथा मूत्तियों में अनेक रूपता-इन्द्रियों के विषयों में तथा मूत्तियों में अनेकता होती है और प्राणियों के विप्रयोग गुणों से ही प्रवृत्त हुआ करते हैं ।३३। मैंने यह सर्ग, आपको बहुत ही संक्षेप से बता दिया है । अब ब्रह्माजी का उद्भव भी मैं बहुत

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 83

आदित्यकिरणोपेतमपुनर्मार्गमास्थितः ।सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः

ādityakiraṇopetamapunarmārgamāsthitaḥ / sarvavyāpī vinirmukto bhaviṣyati mahāmuniḥ

हिन्दी अर्थ

संक्षेप से वर्णन करूँगा ।३४। उसी अव्यक्त कारण से जो सत् ओर असत् स्वरूप बाला है । प्रधान से और पुरुष से महेश्वर जन्म ग्रहण किया करते

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 84

त्रय एते गाणाः प्रोक्ताश्चतुः शेषान्निबोधत ।तान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठाः प्रभामूर्त्तिमतो गणान्

traya ete gāṇāḥ proktāścatuḥ śeṣānnibodhata / tānvakṣyāmi dvijaśreṣṭhāḥ prabhāmūrttimato gaṇān

हिन्दी अर्थ

स पुनः संभावयिता जायत ब्रह्मसंज्ञितः ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 85

उत्पन्नास्तु स्वधायां ते काव्या ह्यग्नेः कवेः सुताः ।पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः

utpannāstu svadhāyāṃ te kāvyā hyagneḥ kaveḥ sutāḥ / pitaro devalokeṣu jyotirbhāsiṣu bhāsvarāḥ

हिन्दी अर्थ

सृजत स पुनर्लोकानभिमानगुणास्मकान्

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 86

सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास्तान्भावयन्त्युत ।एतेषां मानसी कन्या योगोत्पत्तिरितिश्रुता

sarvakāmasamṛddheṣu dvijāstānbhāvayantyuta / eteṣāṃ mānasī kanyā yogotpattiritiśrutā

हिन्दी अर्थ

अहंकारस्तु महतस्तस्मादुभूतानि चात्मनः ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 87

दत्ता सनत्कुमारेण शुक्रस्य महिषी तु या ।एकशृङ्गेति विख्याता भृगूणां कीर्तिवर्द्धिनी

dattā sanatkumāreṇa śukrasya mahiṣī tu yā / ekaśṛṅgeti vikhyātā bhṛgūṇāṃ kīrtivarddhinī

हिन्दी अर्थ

एतच्छू त्वा नै मिषेयास्तदानीं लोकोत्पत्ति सुस्थिति

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 88

मरीचि गर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः ।एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः संवर्द्धिताः पुरा

marīci garbhāste lokāḥ samāvṛtya divi sthitāḥ / ete hyaṅgirasaḥ putrāḥ sādhyaiḥ saṃvarddhitāḥ purā

हिन्दी अर्थ

यथा यूयं विधिना देवतादीनिष्ट्वा चंवावभृथं प्राप्य शुद्धाः ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 89

उपहूताः स्मृतास्ते वै पितरो भास्वरा दिवि ।तान्क्षत्रियगणाः सप्त भावयन्ति फलार्थिनः

upahūtāḥ smṛtāste vai pitaro bhāsvarā divi / tānkṣatriyagaṇāḥ sapta bhāvayanti phalārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

त्यक्तवा देहानायुषोंऽते क्रतार्था: पुण्यं लोकं प्राप्य

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 90

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता ।मता या जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः

eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā nāma viśrutā / matā yā jananī devī khaṭvāṅgasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वे ही फिर सम्मान करने वाला ब्रह्म के नाम वाले हो जाते हैं। और फिर यही ब्रह्माजी अभिमान और गुणात्मक लोकों का सृजन करते हैं ।३६। महत् तत्व से अहंकार की उत्पत्ति होती है और फिर अहंकार से भूतों का उद्भव हुआ करता है। मे भूत और इन्द्रिया एक हो साथ

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 91

यज्ञे यस्य पुरा गीता गाथागीतैर्महर्षिभिः ।अग्नेर्जन्म तदा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः

yajñe yasya purā gītā gāthāgītairmaharṣibhiḥ / agnerjanma tadā dṛṣṭvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सम्प्रवृत्त हुआ करते हैं ।३७। इन भूतों से अन्य भूतो के भेद होते हैं- इस तरह से सर्ग' प्रवृत्त हुआ करता है । उनका विस्तार और अवयव जैसी प्रज्ञा है ओर जैसा भी सुना है मैंने आपको पूर्व में बता दिया है उसी प्रकार से इनका अवधारण आप कर लीजिये ।३८। इसको नैमिष क्षेत्र में रहने वालों

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 92

यजमानं दिलीपं ये पश्यन्त्यत्र समाहिताः ।सत्यव्रतं महात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः

yajamānaṃ dilīpaṃ ye paśyantyatra samāhitāḥ / satyavrataṃ mahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ

हिन्दी अर्थ

ने श्रवण करके जो उस समय में लोकों की उत्पत्ति और संहार कहा गया था उस सबमें अवभृथ को प्राप्त करके शुद्ध इए ऋषिगण--पुण्य लोक को आप्त हो जाते हैं ।३९। जिस रीति से आप लोग विधि पूर्वक यजन करके और देव आदि का अर्चन करके तथा अवशृथ को प्राप्त करके शुद्ध हुए हो ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 93

आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजा पतेः ।समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य ते सुताः

ājyapā nāma pitaraḥ kardamasya prajā pateḥ / samutpannasya pulahādutpannāstasya te sutāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर आयु के समाप्त होने पर शरीरों का त्याग करके इताथं हुई हैं और

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 94

लकिषु तेषु वैवर्ताः कामगोषु विहङ्गमाः ।एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भाव यन्ति फलार्थिनः

lakiṣu teṣu vaivartāḥ kāmagoṣu vihaṅgamāḥ / etānvaiśyagaṇāḥ śrāddhe bhāva yanti phalārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

१३४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 95

एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता ।ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य च

eteṣāṃ mānasī kanyā virajā nāma viśrutā / yayāterjananī sādhvī patnī sā nahuṣasya ca

हिन्दी अर्थ

परम पुण्यलोक को प्राप्त करके इस भ्रकार से आनन्दित हो रहे हैं ।४०। ये वे भी नैमिषेय अर्यात् नैमिष क्षेत्र में रहने वाले सत्री देखकर को और स्पशं करके उस समय में अवभृथ स्नान किये हुए सबके सब स्वर्गलोक को गमन कर गये थे ।४१। है विप्रो ! उसी प्रकार से आप लोगों ने भी बहुत प्रकार

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 96

सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य महात्मनः ।हैरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तां भावयन्त्युत

sukālā nāma pitaro vasiṣṭhasya mahātmanaḥ / hairaṇyagarbhasya sutāḥ śūdrāstāṃ bhāvayantyuta

हिन्दी अर्थ

के यज्ञं के द्वारा यजन किया है। है उतम द्विजगणो ! फिर जब आपकी आयु का अवसान होगा तब आप भी सब स्वर्ग में गमन कर जाँयगे

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 97

मानसा नाम ते लोका वर्तन्ते यत्र ते दिवि ।एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा

mānasā nāma te lokā vartante yatra te divi / eteṣāṃ mānasī kanyā narmadā saritāṃ varā

हिन्दी अर्थ

एवमेव चतुः पादं पुराणं लोकसम्मतम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 98

सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी ।जननी सात्रसद्दस्योः पुरुकुत्सपरिग्रहः

sā bhāvayati bhūtāni dakṣiṇāpathagāminī / jananī sātrasaddasyoḥ purukutsaparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच भगवान्सक्षाद्वायुर्लोकहिते रतः

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 99

एतेषामभ्युपगमान्मनुर्मन्वन्तरेश्वरः ।मन्वन्तरादौ श्राद्धानि प्रवर्तयति सर्वशः

eteṣāmabhyupagamānmanurmanvantareśvaraḥ / manvantarādau śrāddhāni pravartayati sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नेमिषें सत्रमासाद्य मुनिभ्यो मृनिसत्तम ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 100

पितॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः ।तस्मादेतत्स्वधर्मेण देयं श्राद्धं च श्रद्धया

pitṝṇāmānupūrvyeṇa sarveṣāṃ dvijasattamāḥ / tasmādetatsvadharmeṇa deyaṃ śrāddhaṃ ca śraddhayā

हिन्दी अर्थ

प्राधानिकीमिमां सृष्टि तथेवेश्वरकारिताम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 101

सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः ।दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्

sarveṣāṃ rājataiḥ pātrairapi vā rajatānvitaiḥ / dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोदते

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 102

सौम्यायने वाग्रयणे ह्यश्वमेधं तदप्नुयात् ।सोमश्चाप्यायनं कृत्वा ह्यगनेर्वेवस्वतस्य च

saumyāyane vāgrayaṇe hyaśvamedhaṃ tadapnuyāt / somaścāpyāyanaṃ kṛtvā hyaganervevasvatasya ca

हिन्दी अर्थ

तेषां कीतिमतां कीति प्रजेशानां महात्मनाम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 103

पितॄन्प्रीणाति यो वंश्यः पितरः प्रीणयन्ति तम् ।पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः

pitṝnprīṇāti yo vaṃśyaḥ pitaraḥ prīṇayanti tam / pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गञ्छति

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 104

पुष्टिं प्रजास्तथा स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः ।देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते

puṣṭiṃ prajāstathā svargaṃ prayacchanti na saṃśayaḥ / devakāryādapi sadā pitṛkāryaṃ viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

इस महा पुराण में चार पाद हैं-सर्म प्रथम प्रक्रिया है जो कि प्रथम पाद है-फिर कथा का परिग्रह है । फिर अनुध्बंग है और अन्त में उपो- द्वात तथा उपसंहार है ।४३। इसी रीति से चार पादों वाला यह पुराण लोक सम्मत है । इस पुराण को लोकों के हित में रति रखने वाले भगवानु वायु

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 105

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ।न हि योग गतिः सूक्ष्मा पितॄणां न पितृक्षयः

devatābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam / na hi yoga gatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ na pitṛkṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

देव ने ही साक्षात् रूप से इसको कहा है ।४४ है शरेऊतम मुने ! नैमिष क्षेत्र में एक सत्र (यज्ञ) को प्राक्त करके मुनिगण एकत्रित हुए ये तभी उनसे कहा उसका प्रसाद संसिद्ध हो गया जो भूतों की उत्पत्ति और तप से संयुत है ।४४। इस प्राधिनिकी अर्थात् प्रधान के द्वारा की हुई तथा ईश्बर कें द्वारा

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 106

तपसा विप्रसिद्धेन दृश्यते मासचक्षुषा ।इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै

tapasā viprasiddhena dṛśyate māsacakṣuṣā / ityete pitaraścaiva lokā duhitaraśca vai

हिन्दी अर्थ

करायी हुई सृष्टि को भली भाँति जानकर मेधावी पुरुष कभी भी मोह को प्राप्त नहीं होता है।४६। जो भी कोई विद्वान विप्र इस ब्रह्माजी के परम पुरातन इतिहास का श्रवण करता है अथवा श्रवण कराता है और इसका ध्यान भी करता है वह महेन्द्र देव के स्थानों में अनन्त वर्षों पर्यन्त आनन्द

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 107

दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति यान् ।चत्वारो मूर्तिमन्तस्तु त्रयस्तेषाममूर्तयः

dauhitrā yajamānāśca proktā ye bhāvayanti yān / catvāro mūrtimantastu trayasteṣāmamūrtayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त किया करता है और ब्रह्म के सायुज्य को प्राप्त करके ब्रह्म के साथ आनन्दित होता है ।४७-४८। उन प्रजाओ के स्वामी महात्माओं तथा कीत्ति- मानों की कीत्ति को जो कि इस पृथिवी के ईश हैं संसार में प्रथित करके ब्रह्म के ही समान हो जाता है

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 108

तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः ।भक्त्या प्राञ्जलयः सर्वेसेंद्रास्तद्गतमानसाः

tebhyaḥ śrāddhāni satkṛtya devāḥ kurvanti yatnataḥ / bhaktyā prāñjalayaḥ sarveseṃdrāstadgatamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेहैश्च संमितम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 109

विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिणस्तथा ।कृष्णाः श्वेतांबुजाश्चैव विधिव त्पूजयन्त्युत

viśve ca sikatāścaiva pṛśnijāḥ śṛṅgiṇastathā / kṛṣṇāḥ śvetāṃbujāścaiva vidhiva tpūjayantyuta

हिन्दी अर्थ

कृष्णद्व पायनेनोक्त पुराणं ब्रह्मवादिना

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 110

प्रशस्ता वातरसना दिवाकृत्यास्तथैव च ।मेघाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः

praśastā vātarasanā divākṛtyāstathaiva ca / meghāśca marutaścaiva brahmādyāśca divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्वन्तरेश्वराणां च यः कीति प्रथयेदिमाम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 111

अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव ते ।यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह

atribhṛgvaṅgirādyāśca ṛṣayaḥ sarva eva te / yakṣā nāgāḥ suparṇāśca kinnarā rākṣasaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

स सर्बेमु च्यते पापे पुण्यं च महदाप्नुयात् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 112

पितॄंस्ते ऽपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ।एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः

pitṝṃste 'pūjayansarve nityameva phalārthinaḥ / evamete mahātmānaḥ śrāddhe satkṛtya pūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 113

सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ।हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युमयं तथा

sarvānkāmānprayacchanti śataśo 'tha sahasraśaḥ / hitvā trailokyasaṃsāraṃ jarāmṛtyumayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अक्षयं सर्वकामीयं पितू स्तञ्चोपतिष्ठते ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 114

मोक्षं योगमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहमदेहिनाम् ।कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः

mokṣaṃ yogamathaiśvaryaṃ sūkṣmadehamadehinām / kṛtsnaṃ vairāgyamānantyaṃ prayacchanti pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मात्पुरा ह्यणंतीदं पुराणं तेन चोच्यते

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 115

एश्वर्यं विहितं योगमेश्वर्यं योग उच्यते ।योगैश्वर्यमृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते

eśvaryaṃ vihitaṃ yogameśvaryaṃ yoga ucyate / yogaiśvaryamṛte mokṣaḥ kathañcinnopapadyate

हिन्दी अर्थ

इतिहासमिमं भुत्वा धर्माय विदधे मतिम् ।

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 116

अपक्षस्येव गमनं गगने पक्षिणो यथा ।वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः

apakṣasyeva gamanaṃ gagane pakṣiṇo yathā / variṣṭhaḥ sarvadharmāṇāṃ mokṣadharmaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

यह पुराण परम धन्य है--यश की वृद्धि करने वाला है--आयु के बढ़ाने वाला--परम स्मरूप और वेदों की समानता रखने बाला है। यह पुराण ब्रह्मवादी श्रीकृष्ण पायन ने ही कहा है ।५९। जो मनुष्य इस मन्वन्तरों की कीत्ति को प्रथित करता है तथा देवों की और भूरि द्रविण

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 117

पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते स महात्मनाम् ।मुक्तावैडूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च

pitṝṇāṃ hi prasādena prāpyate sa mahātmanām / muktāvaiḍūryavāsāṃsi vājināgāyutāni ca

हिन्दी अर्थ

तेज वाले ऋषियों की कीत्ति को फॅलाता है वह सभी प्रकार के पापों से छूट जाता है और महान पुष्य का लाम प्राप्त किया करता है और जो विद्वान प्रत्येक पर्व पर इसका अवण कराता है और इस अन्तिम पाद को धाद्ध में ब्राह्मणों को सुनाता है वह अक्षय और सर्वकामनाओं की पूर्ति करने बाला

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 119

किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च ।विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः

kiṅkiṇījālanaddhāni sadā puṣpaphalāni ca / vimānānāṃ sahasrāṇi yuktānyapsarasāṃ gaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

१३६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 120

सर्वकामसमृद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च ।प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः

sarvakāmasamṛddhāni prayacchanti pitāmahāḥ / prajāṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ medhāṃ rājyamārogyameva ca / prītā nityaṃ prayacchanti mānuṣāṇāṃ pitāmahāḥ

हिन्दी अर्थ

पितृगणो के समीप में उपस्थित होता है। कारण यही है कि पहिले यह उसी के द्वारा कहा जाता है ।५१-५४। जो पुरुष इसकी निठक्ति को जानता है वह सभी पापों से मुकत हो जाता है । उसी भांति तीनों वों में जो मनुष्य इसको पढ़ते हैं इस इतिहास का श्रवण करके धर्म की बुद्धि हो जाती

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

अध्याय ४८

श्लोक 1118

कोटिशश्चापि रत्नानिप्रयच्छन्ति पितामहाः ।हंसबर्हिणयुक्तनि मुक्तावैढूर्यवन्ति च

koṭiśaścāpi ratnāniprayacchanti pitāmahāḥ / haṃsabarhiṇayuktani muktāvaiḍhūryavanti ca

हिन्दी अर्थ

है और शरीर में जितने भी करोड़ रोमों के छिद्र हैं उतने ही वर्ष वह सर्ग में निवास करता है

English

Most of the Madravas are holy. So also is the eddy named Siva. There the lake named Vyasa Saras is holy. So also is the divine Brahmahrada.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 48
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.